Moturudiya aqidasi asoslari
Abu Mansur Moturidiy sunniy e'tiqodidagi ikki yirik ta'limotlardan biri bo'lmish moturidiya ta'limotining asoschilaridan hisoblanadilar. U kishining to'liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Hanafiy Moturidiy Samarqandiydir.
Moturidiy fiqh va kalom masalalariga qiziqib, hanafiy mazhabi olimlaridan dars olish davomida ko'plab mashhur faqihlar va muhaddislar bilan muloqotda bo'lganlar. Moturidiy Abu Bakr Ahmad Juzjoniy, Abu Nasr Ahmad Iyoziy, Imom A'zam mazhabidagi buyuk olim Nasr ibn Yahyo Balxiy, Muhammad ibn Fazl kabi ulamolardan ilm olganlar va quyidagi asarlarni yozib qoldirganlar: “Kitob at-Tavhid” “Kitob al-Maqomat”, “Ka'biy zalolatlarining boshlanishini rad qilishga bag'ishlangan kitob”, “Mu'tazila g'avg'olari va undan qo'rqmaslik haqidagi kitob bayoni”, “Qur'on ta'vili kitobi”, “Shariat asoslari”, “Kitob al-jadal”, “Dialektika haqida kitob”. Bulardan tashqari Moturidiyning islom huquqshunosligiga oid “Usul kitobi” asarlari ham mavjud.
Moturidiy yashagan davr Somoniylar hukmronlik qilgan davrga to'g'ri kelib Islom olamida e'tiqod masalalarida bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan xilma–xil g'oyalar keng tarqalgan edi. Qadariylar, shialar, jahmiylar, mu'taziliylar, rofiziylar kabi o'nlab oqimlar o'rtasidagi tortishuvlar ba'zan qonli mojarolar bilan yakunlanar edi. Ana shunday murakkab davrda Samarqandda Imom Moturidiy va u kabi ulug' ulamolar chiqib, o'zlarining ilmu-ma'rifatlari, chuqur va teran tafakkurlari bilan jaholatni engishga harakat qildilar. Shu tariqa, sof Islomiy aqidani saqlab qolish uchun o'zlarining bor salohiyatlari va kuch quvvatlarini ayamadilar. Shuni alohida ta'kidlash joizki, ular Qur'oni karim va Sunnat ta'limotlari asosida hamda Muhammad (s.a.v) sahobalari uslubida aqiyda masalalarini yorita boshladilar. Ular fiqhiy mazhabda ahli sunna val jamoa sifatida islom olami tan olgan hanafiylar, shofe'iylar, molikiylar va hanbaliylar, e'tiqodiy mazhabda esa moturidiya va ash'ariya kalom maktablariga asos soldilar. Hususan, musulmonlarni tarqoqlikka olib keluvchi aqidaviy oqimlarga qarshi shu muqaddas kurashda Abu Mansur Moturidiy birinchilar safida bo'ldilar.
Buyuk imomning “Ta'vilot ahli sunna” yoki boshqa bir nomi “Ta'vilot al-Qur'on” deb nomlangan asarlarida sunniy aqidaga (ta'vilda) zid bo'lgan oqimlarga raddiya bildirishda imom Abu Hanifaning qarashlariga suyangan xolda ish ko'radilar.
Moturidiy ta'limot mu'taziliylar kabi faqat aqlga suyanish emas, balki naqldan ham qo'shib foydalanishni zarur deb biladi. Aqida borasida qo'shgan yana bir hissasi shuki, o'sha davrlarda juda ko'plab firqalar e'tiqod borasida o'z fikrlari bilan musulmon ahlini turli yo'llarga boshlagan. Moturidiy bu holga chek qo'yadilar va bu o'lkada yagona aqida tizimini (ya'ni hanafiy mazhab asosida) o'rnatadilar. U kishi barcha aqidalar orasidagi bahsli mavzularni har bir firqaga dalillar asosida isbotlab beradilar. Natijada turli xildagi mayda oqimlar ko'payishining oldi olinadi. Imom Moturidiy o'z ta'limoti va ilmiy asarlari bilan Movarounnahr ilohiyot maktabi rivojiga katta hissa qo'shdilar. Shuningdek, hanafiya ta'limotining O'rta Osiyo xalqlari urf-odatlari bilan chambarchas bog'liq ekanini o'z qarashlari orqali ko'rsatib berdilar.
Joriy yilning 3-5 mart kunlari Samarqand shahrida “Imom Abu Mansur Moturidiy va moturidiya ta'limoti: o'tmish va bugun”mavzusidagi xalqaro konferentsiyasi bo'lib o'tdi. Mazkur xalqaro anjumanga 15 ta mamlakatdan 70 ga yaqin ulamolar, islomshunos olimlar, nufuzli ta'lim muassasalari va ilmiy-tadqiqot markazlari rahbarlari bilan bir qatorda yurtimiz ulamolari ham ishtirok etdilar. Ikki kun davomida asosiy va ikkita sho''ba majlislarida qirqdan ortiq ma'ruza tinglandi.
Ma'ruzalarda Imom Abu Mansur Moturidiy shaxsi va aqidaviy qarashlari, moturidiylikning mafkuraviy asosi, moturidiya kalom maktabiga oid yangi manbalar, ushbu ta'limotning bugungi kundagi ahamiyati haqida fikrlar bildirildi.
Jumladan, Pokiston bosh muftiysi, Karachi islom universiteti prezidenti Muhammad Rafi' Usmoniy o'z ma'ruzasida hozirgi kunda internet tarmog'i orqali moturidiylik ta'limotiga ayovsiz hujumlar uyushtirilayotgani bilimsizlik natijasi ekanini qayd etdi.
Malayziya islom ilmlari universiteti professori Kamoliddin Nuriddin Marjuniy moturidiya ta'limoti ah li sunna aqidasini himoya qilish, uning raqiblariga raddiya berishda ulkan fazilatlarni namoyon etib borayotgani, uning taassubdan yiroqligi, mo''tadilligi, islom g'oyalarini bag'rikenglik tamoyiliga mos tushuntirishi bilan barchaga o'rnak bo'lib kelayotgani ta'kidladi.
Turkiya islom ilmlari akademiyasi mudiri Ahmad Sa'd Ibrohim Abdurrahmon Usmon Damanhuriyning ayrim yoshlar o'zini shariat bilimdoni qilib ko'rsatgan kishilarning haqiqatni yolg'on bilan qorishtirib targ'ib etishi natijasida ahli sunna val jamoadan bo'lgan ash'ariylik va moturidiylik ta'limotlaridan yiroqlashib borayotgani, oqibatda ibratli ma'naviy merosdan uzilib qolayotgani haqida gapirdi.
Imom Moturidiyning boy ilmiy merosi, ibratli hayot yo'li bilan bog'liq o'rganilmagan jihatlarni tadqiq etish, alloma asarlaridagi insonparvarlik, bag'rikenglik hamda adashgan toifalarga qarshi raddiya berish borasidagi qimmatli ma'lumotlardan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Hulosa o'rnida shuni aytish kerakki, ul zot asos solgan diniy ta'limot – moturidiya maktabi Sharq mamlakatlarida katta shuhrat topishiga sabab shuki, unda ilgari surilgan g'oyalar islom dinining mohiyatini to'g'rilik, ezgulik, insoniylik deb biladigan jamiki mo'min-musulmonlarning qarashlari va intilishlari bilan hamohangdir.
Shokirjon To'xtabayev,
Yangiqo'rg'on tumani "Ko'kyor" jome masjidi imom-xatibi
Botil da’vo: YURTIMIZ RAHBARLARI TOG‘UTMI?
Raddiya: Islomda peshvolikni da’vo qiladigan guruh va oqimlar dindagi ayrim tushuncha va so‘zlarni g‘arazli maqsadlari yo‘lida buzib, noto‘g‘ri talqin qilishi hammaga ma’lum. Ular shu orqali musulmonlar hissiyotiga teginish, o‘zlariga tobelarni ko‘paytirish, dindor va ilmli bo‘lib ko‘rinishga harakat qiladi. “Tog‘ut” so‘zi ular ko‘p ishlatadigan, insonlarni, ayniqsa hukmdorlarni ayblashda qo‘llaydigan tushunchalardan biri. Aslida u nima? Qanday ma’nolarda ishlatiladi? Kimlar tog‘ut bo‘lishi mumkin?
“Tog‘ut” lafzi “tug‘yon” so‘zi bilan o‘zakdosh bo‘lib, Alloh belgilab qo‘ygan chegaradan chiqishga, kufrda haddan oshishga, isyon qilishga nisbatan ishlatiladi. Islomda Allohning yo‘lidan boshqa yo‘l “tog‘ut” deyiladi. Tog‘utning kattasi Shaytondir.
“Tog‘ut” kalimasi Qur’oni karimning sakkiz joyida zikr qilingan bo‘lib, ulamolarimiz uni turlicha tafsir qilgan. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu, Imom Sha’biy, Imom Zahhok “Tog‘utdan murod – Shayton” degan. Imom Abu Oliya va Muhammad ibn Sirin tog‘ut sehrgar va folbin ekanini aytgan.
“Tafsiri Jalolayn”da tog‘ut so‘zi tafsiriga murojaat qilaylik: “Kim tog‘utga kufr keltirib, Allohga iymon keltirsa, batahqiq uzilmaydigan mustahkam tutqichni ushlagan bo‘ladi” (Baqara surasi, 256) va “Kufr keltirganlarning do‘stlari tog‘utlardir. Ularni nurdan zulmatlarga chiqarurlar” (Baqara surasi, 257) oyatlarida tog‘utlar – but-sanamlar va Shayton, “Kitob (Tavrot)dan nasibador bo‘lganlarning “Jibt” va “Tog‘ut”ga sig‘inishlarini va kofirlarga “Shular mo‘minlardan ko‘ra to‘g‘riroq yo‘ldadir” deyishlarini ko‘rmadingizmi?!” (Niso surasi, 51) oyatida – Jibt va Tog‘ut Quraysh qabilasidagilarning ikki sanami, “O‘zlarini, Sizga nozil qilingan (Qur’on) va Sizdan oldin nozil qilingan (ilohiy kitoblar)ga iymon keltirgan, deb hisoblaydiganlarning hukm so‘rab, Tog‘ut huzuriga borishni xohlayotganlarini ko‘rmadingizmi?” (Niso surasi, 60) oyatidagi tog‘ut kufrda haddan oshgan, tug‘yonga ketgan Ka’b ibn Ashraf, “Kofirlar (esa) Tog‘ut yo‘lida jang qiladilar” (Niso surasi, 76-oyat) va “Kim Allohning la’natiga uchragan, g‘azabiga duchor bo‘lgan, maymun va cho‘chqaga aylantirilgan va tog‘utga ibodat qilgan bo‘lsa, ana o‘shalar yomon martabadagi va to‘g‘ri yo‘ldan butunlay adashgan kimsalardir” (Moida surasi, 60) oyatlarida ular Shayton, “Batahqiq, Biz har bir ummatga: “Allohga ibodat qiling va tog‘utdan chetlaning” deb payg‘ambar yuborganmiz” (Nahl surasi, 36-oyat) va “Tog‘utdan, unga ibodat qilishdan chetda bo‘lganlarga va Allohga qaytganlarga xushxabar bor” (Zumar surasi, 17-oyat) oyatlarida ham ular Shayton deb nazarda tutilgan.
Alloma Ibn Atiyya aytadi: “Ba’zi olimlar: “Allohdan o‘zga ibodat qilinadigan har qanday narsa tog‘utdir”, degan”. Fir’avn, Namrud va o‘zini iloh deb e’lon qilganlar va ibodat qilinadigan but-sanamlar tog‘ut deyiladi.
Muqotil roziyallohu anhu “Kufr keltirganlarning do‘stlari tog‘utlardir” oyatidagi tog‘utni Ka’b ibn Ashraf va Huyay ibn Axtab deb tafsir qilgan. U ikkisi islom va musulmonlarga adovati cheksiz, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ko‘p aziyat bergan, musulmonlarga qarshi urushga juda ko‘p da’vat qilgan yahudiylardan edi.
Imom Navaviy aytadi: “Lays, Abu Ubayda, Kisoiy va ko‘pchilik tilshunoslar: “Tog‘ut – Alloh taolodan boshqa ibodat qilinadigan narsa”, degan”.
Shayx Muhammad Amin Shinqitiy: “Haqiqat shuki, Allohdan o‘zga ibodat qilinadigan har qanday narsa tog‘ut, eng katta tog‘ut esa Shaytondir”, deydi.
Tog‘ut so‘zining ma’nosi haqida buyuk mufassir Imom Tabariy “Jomi’ul bayon” tafsirida: “Fikrimcha, tog‘ut haqida to‘g‘ri gap shuki, tog‘ut Allohga tug‘yon qilib, Uni tark etib, Undan o‘zgaga ibodat qilingan narsadir. O‘sha ma’bud inson, shayton, but va boshqa narsalar bo‘lishi mumkin”, deydi.
Mufassir olim Hasan Tahsin Fayzli “tog‘ut” so‘zini “Allohdan uzoqlashtiradigan, uning amrlarini bajarishni man etadigan kimsalar”, deb izohlagan.
Demak, sahobai kiromlar, tobeinlar va ulamolarimizning so‘zlaridan tog‘ut kalimasi shayton, sehrgar, folbin va Allohdan boshqa ibodat qilinadigan har qanday narsa ekani ma’lum bo‘lmoqda.
Afsuski, hozirgi kunda ba’zi toifalar musulmon rahbarlarni tog‘ut deb atab, ularni osongina kofirga chiqarmoqda. Ularning uslubi xavorijlarnikiga o‘xshaydi. Ular arzimas narsalar tufayli iymonli odamni kofirga chiqarib, qonini halol hisoblab, qanchadan-qancha beayb musulmonlar umriga zomin bo‘lmoqda, islomning pok nomiga dog‘ tushirib, asl mohiyat va tamoyillarini yot va buzg‘unchi g‘oyalardan iborat fitnalar soyasiga tushirib qo‘ymoqda.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i,
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
