Bugungi kunning eng dolzarb mavzusi
Kuni kecha O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Nuriddin Holiqnazarov hazratlarining ahli ilmlarga murojaati e'lon qilindi. Mazkur murojaat bugungi kunning eng dolzarb mavzusi – ahli ilmning odobi masalalariga bag'ishlandi. Hech kimga sir emaski, yurtimizga internet tizimi kirib kelishi bilan barcha soha vakillari qatori O'zbekiston musulmonlari idorasi tizimida faoliyat yuritayotgan ilm ahli ham ijtimoiy tarmoqlarning imkoniyatlaridan foydalana boshladilar. Albatta, internet tarmog'i bu soha vakillari uchun ham juda katta imkoniyatlar eshigini ochdi, lekin shu bilan bir qatorda bu tizimdan foydalanishning salbiy tomonlari ham ko'zga tashlana boshladi. Shulardan biri muftiy hazratlari o'z murojaatlarida to'g'ri ta'kidlaganlaridek, ijtimoiy tarmoqlarda ahli ilm orasida, “Keyingi paytlarda dilni xira qiladigan foydasiz tortishuvlar, nizolar avj oldi. Bu kabi tortishuvlar insonni foydali ilm olishdan uzoqlashtirib, umrni behuda o'tkazishga sabab bo'ladi. Eng yomoni ushbu tortishuvlar diniy mavzular atrofida bo'layotganidir. Ijtimoiy tarmoqlarda ko'rsangiz, diniy mavzudagi tortishuvlar, munozaralar ko'payib ketdi. Bu o'z navbatida insonlar orasida turli tushunmovchiliklarga sabab bo'lyapti”
Muftiy hazratlarining bu gaplarini tinglar ekanmiz, beixtiyor Ulug' bobomiz Nizomiddin Mir Alisher Navoiy hazratlarining “Mahbub ul-qulub” asarlaridagi quyidagi satrlar esga tushadi: “Voiz kerakki, «qolalloh» (“Alloh shunday degan” deb) so'z aytsa va «qola Rasululloh» (“Rasululloh shunday deganlar” deb) muxolafatidin (kelishmovchilikdan) qaytsa, Hudo va Rasul yo'lig'a qadam ursa. O'zi kirgondin so'ngra nasihat bila elni ham kivursa. Yurumagon yo'lga elni boshqarmoq, musofirni (safar qiluvchini) yo'ldin chiqormoqdur va biyobong'a keturmak va bodiyada (cho'l-biyobonda) iturmakdur (adashtirmoqdir). Usrukki (mastki), elga buyurg'ay hushyorliq – uyquvchidekdurki (uyquda yotgan kishikim), elga buyurg'ay bedorliq. Uyqusida so'z degan jevligon (aljiragan) bo'lur va degondek qilmoq ne degon bo'lur”.
Darhaqiqat, ijtimoiy tarmoqlarda ba'zida arzimagan mavzularni ko'tarib chiqib, yana uni asossiz ko'pirtirib, o'zaro ilm ahliga xos odob bilan bahs-munozaralarda hal etish mumkin bo'lgan muammoni ham ko'pchilik hukmiga havola etish, eng yomoni bunda bir-birini obro'sizlantiruvchi xatti-harakatlar va gap-so'zlardan saqlanmaslik hollari ko'zga tashlanmoqdaki, bu hazrat Alisher Navoiy bobomiz aytganlaridek, mast odam kishilarni hushyorlikka chaqirishi yoki uyqudagi odam kishilarni bedorlikka chaqirishi bilan tengdir.
Muftiy hazratlari murojaatlarida davrimiz ayrim ilm ahli orasida avj olgan yana bir og'riqli holat – ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalayotgan munozaralarda “fiqhul voqe'” – voqe'lik fiqhi talablariga amal qilmaslikdir. Ma'lumki, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari orasida turli yosh, turli bilim, turli qarash, turli din, turli tushunchaga ega kishilar bo'ladi. Shuning uchun ham ayrim masalalarni ijtimoiy tarmoqlarga olib chiqish, bu borada o'zaro hurmat doirasidan tashqariga chiqqan holda baxs-munozaralarni uyushtirish o'zini ahli ilm sanagan kishiga yarashadigan ish emas. Zero, “fiqhul voqe'” asosida uyushtirilgan munozara odobi, muftiy hazratlari ta'kidlaganlaridek, niyat xolis bo'lishi, munozarada o'ta ehtiyotkor bo'lish, munozaraning xilvatda bo'lishi, munozara uchun etarli bilimga ega bo'lish, munozara chog'ida sabrli bo'lish, o'zi bilan munozara qiluvchining kim ekanligini yaxshi bilish kabilarni o'z ichiga oladi. Ana shundagina kishilar, ayniqsa, ilm ahli orasidagi munozaradan har ikki taraf ham, xalq ham manfaatdor bo'ladi. Bunday munozara, shubhasiz, ilm rivojiga ulkan hissa qo'shadi. Shu o'rinda yana hazrat Alisher Navoiyning bu boradagi o'gitlari yodga tushadi: “Va'z bir murshid va ogoh ishidur va aning nasihatin qabul etgan maqbul kishidur. Avval bir yo'lni bormoq kerak, andin so'ngra elni boshqarmoq kerak. Yo'lni yurmay kirgan itar va g'ayri maqsud erga etar”, – deb yozadi u zot “Mahbub ul-qulub” asarida.
Muftiy hazratlarini tashvishga solgan holatlardan yana biri ijtimoiy tarmoqlar orqali bo'layotgan tortishuvlarda ayrim ilm ahlining din nomidan gapira turib, nasihat qila turib, o'ta qo'pol, dag'al, hatto haqoratomuz so'zlardan foydalanishlaridir. Muftiy hazratlari hazratlari bu haqda fikr bildirar ekanlar: “Nasihat yumshoqlik va muloyimlik bilan olib boriladi. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam qo'pol, dag'al gapiruvchi, haqorat qiluvchi Zot bo'lmaganlar. Ming afsuski, Alloh nomidan gapirib, haqorat qilib yuborishlik, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam nomidan gapirib, fahsh so'zlarni ishlatib da'vat qilishliklarni ham eshitib qolyapmiz. Alloh O'zi kechirsin. Dinimiz shunday go'zal, shunday madaniyat ustiga qurilganki, og'zimizdan birorta fahsh so'z chiqmasligi kerak”, – deya ta'kidlaydilar. Darhaqiqat, bugun masjidlar minbaridan, boshqa joydan turib xalqqa va'z aytayotgan, nasihat qilayotgan har bir ahli ilm bu holatga yo'l qo'ymasligi, har qanday vaziyatda ham o'ta bosiqlik, muloyimlik, shirinso'zlik, bilimdonlik bilan nasihat qilishi kerak.
So'zimizga yakun yasar ekanmiz, O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy hazratlarining ahli ilmlarga murojaati ayni vaqtida qilinganligini, unda aytilgan har bir fikr barchani o'ylashga, xulosa chiqarishga undashi, bugun bu sohada faoliyat yuritayotgan har bir ahli ilm bu fikrlarni chuqur o'rganib, ularga amal qilishi lozimligini ta'kidlashni zarur deb topdik. Zero, ahli ilmlarning har bir so'zi xalqimiz tomonidan eng to'g'ri so'z sifatida qabul qilinadi. Bas, shunday ekan, har birimiz oqibatni o'ylab, aytadigan har bir so'zimizni aql tarozisida o'lchab, keyin bayon etishga kirishsak, faqat o'zimizning emas, boshqalarning fikrini ham eshitishni, mulohaza qilib ko'rishni o'rgansak, bu murojaatda bildirilgan salbiy holatlarning oldi olingan bo'lar edi.
Farg'ona viloyati bosh imom xatibi o'rinbosari
Alisher domla Naimov
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
