Mazhablar to'g'risida tasavvurimiz qanday?
Abu Hanifa rohimahullohdan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Yolg'onchimening ummatimdan emas”, dedilar. Ya'ni bu ummat ichida yolg'onchilik bo'lishi mumkin emas.
Aslida musulmon kishi Islom tarixini yaxshi o'rganishi kerak. Imom Abu Hanifa, Imom Shofe'iy, Imom Ash'ariy va Imom Moturidiy kabi olimlarning ham hadisda aytilgani kabi rostgo'y va haqiqiy olimligini ko'radi. Ulardan keyingi olimlar imom Navaviy, Ibn Hajar Asqaloniy kabi olimlar ham yuqorida zikr qilingan buyuk imomlar oldida talabaga o'xshab qoladi. Shuning uchun Islom olimlari bir ovozdan musulmonlar, avvalo, mazhablarning to'rt imomiga ergashishi lozimligiga ittifoq qilishgan.
Buyuk olim Abdulloh ibn Muborak “Isnad minad din” – “Isnod (muayyan masalalar bo'yicha aytilgan lafzlar Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamdan boshlanishi) dinning asoslaridan biridir”, degan. Agar Islomda ilm bunday uzluksiz bo'lmasa, kishilar xohlagan narsani dindan deb aytishi mumkin edi. Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamdan kelgan narsaga mos kelishi yo kelmasligini tekshirib ko'rish imkoniga ega bo'lmagan bo'lardik.
Biror kishi isnod bilan ta'lim bersa, unga ishonish mumkin. Agar u o'zicha biron narsani kashf qilsa yoki o'z fikriga asoslanib, Qur'on va hadisni sharhlasa, Qur'onni ulug' olimlardan talqin qilishni odat qilmasa, unga ishonib bo'lmaydi. Bu juda muhim bir masala.
Din falsafa yoki ilmiy izlanish maktabi emas. Bu kabi falsafa va ilmiy izlanish maktablarida ko'plab fikrlar bo'ladi va ularning barchasi tengdir. Bizdan talab etiladigan vazifa esa Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam olib kelgan narsalarga ergashishimiz, fikrimizni yoki falsafamizni aytish emas.
Shuning uchun butun ummat haqiqatni asl ilmni isnod asosida guvohlik berilgan olimlardan olishi kerak. Abu Hanifa, Shofe'iy, Molik va Ahmad ibn Hanbalning to'rt mazhab imomlariga ham shubhalardan xoli eng yuqori darajadagi ishonch bilan qarashimiz lozim. Musulmonlar 14 asrlik tarixi davomida ularga har doim ergashdi. Faqat so'nggi 50-100 yil ichida mazhablardan voz kechishimiz hamda Qur'oni karim va sunnatning o'zidan yoki isnodi mavjud bo'lmagan kimsalarga ergashamiz, degan aqliy fikrlar paydo bo'la boshladi. Mazhablardan voz kechish, Qur'oni karim tarjimalariga yoki Buxoriy va Muslimning hadislarini tarjima qilish va u erdagi narsaga erishish kifoya, degan fikrlar paydo bo'ldi. Hech qachon mazhablar biror kuch ta'sirida yoki bosimlar natijasida singdirilmagan, lekin musulmonlar necha asrlardan buyon mazhablarga ongli ravishda ergashib kelishgan.
Agar biror fikr kuch bilan singdirishga urinilsa, bu hech ham amalga oshmaydi, imkonsizdir. Kommunistik g'oyalar odamlarga kuch bilan kiritildi, lekin sovet hokimiyati qulaganidan keyin bu g'oyalar g'oyib bo'ldi, deyarli hech kim ularga ergashmaydi. Agar samimiy bir narsa yuzaga kelsa, odamlar unga ergashganini ko'ramiz.
Taassufki, bugungi kunda ko'pchilik o'zlarini hanafiy yoki shofe'iylar deyishsada, lekin imomlari haqida hech narsa bilishmaydi. Shuning uchun odamlar bu kishilarning kimligini tushunmagan holda ularning taqvodorligi va bilimlari darajasini tasavvur qila olmaydi. Ko'pchiligimiz ular aytgan yoki yozib ketgan ilmlarini emas, balki ularning ismlarini ham bilmaymiz. Ushbu olimlarning hayoti va ilmiy faoliyatini o'rganish ularga bo'lgan muhabbatimizni oshiradi.
Hadisda “Oxiratda siz sevgan kishingiz bilan birga bo'lasiz”, deyiladi. Agar bizning ularga bo'lgan muhabbatimiz samimiy bo'lsa, Alloh bizni bu odamlar bilan tiriltiradi.
Po'latxon KATTAYeV,
Toshkent islom instituti katta o'qituvchisi
Botil da’vo: YURTIMIZ RAHBARLARI TOG‘UTMI?
Raddiya: Islomda peshvolikni da’vo qiladigan guruh va oqimlar dindagi ayrim tushuncha va so‘zlarni g‘arazli maqsadlari yo‘lida buzib, noto‘g‘ri talqin qilishi hammaga ma’lum. Ular shu orqali musulmonlar hissiyotiga teginish, o‘zlariga tobelarni ko‘paytirish, dindor va ilmli bo‘lib ko‘rinishga harakat qiladi. “Tog‘ut” so‘zi ular ko‘p ishlatadigan, insonlarni, ayniqsa hukmdorlarni ayblashda qo‘llaydigan tushunchalardan biri. Aslida u nima? Qanday ma’nolarda ishlatiladi? Kimlar tog‘ut bo‘lishi mumkin?
“Tog‘ut” lafzi “tug‘yon” so‘zi bilan o‘zakdosh bo‘lib, Alloh belgilab qo‘ygan chegaradan chiqishga, kufrda haddan oshishga, isyon qilishga nisbatan ishlatiladi. Islomda Allohning yo‘lidan boshqa yo‘l “tog‘ut” deyiladi. Tog‘utning kattasi Shaytondir.
“Tog‘ut” kalimasi Qur’oni karimning sakkiz joyida zikr qilingan bo‘lib, ulamolarimiz uni turlicha tafsir qilgan. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu, Imom Sha’biy, Imom Zahhok “Tog‘utdan murod – Shayton” degan. Imom Abu Oliya va Muhammad ibn Sirin tog‘ut sehrgar va folbin ekanini aytgan.
“Tafsiri Jalolayn”da tog‘ut so‘zi tafsiriga murojaat qilaylik: “Kim tog‘utga kufr keltirib, Allohga iymon keltirsa, batahqiq uzilmaydigan mustahkam tutqichni ushlagan bo‘ladi” (Baqara surasi, 256) va “Kufr keltirganlarning do‘stlari tog‘utlardir. Ularni nurdan zulmatlarga chiqarurlar” (Baqara surasi, 257) oyatlarida tog‘utlar – but-sanamlar va Shayton, “Kitob (Tavrot)dan nasibador bo‘lganlarning “Jibt” va “Tog‘ut”ga sig‘inishlarini va kofirlarga “Shular mo‘minlardan ko‘ra to‘g‘riroq yo‘ldadir” deyishlarini ko‘rmadingizmi?!” (Niso surasi, 51) oyatida – Jibt va Tog‘ut Quraysh qabilasidagilarning ikki sanami, “O‘zlarini, Sizga nozil qilingan (Qur’on) va Sizdan oldin nozil qilingan (ilohiy kitoblar)ga iymon keltirgan, deb hisoblaydiganlarning hukm so‘rab, Tog‘ut huzuriga borishni xohlayotganlarini ko‘rmadingizmi?” (Niso surasi, 60) oyatidagi tog‘ut kufrda haddan oshgan, tug‘yonga ketgan Ka’b ibn Ashraf, “Kofirlar (esa) Tog‘ut yo‘lida jang qiladilar” (Niso surasi, 76-oyat) va “Kim Allohning la’natiga uchragan, g‘azabiga duchor bo‘lgan, maymun va cho‘chqaga aylantirilgan va tog‘utga ibodat qilgan bo‘lsa, ana o‘shalar yomon martabadagi va to‘g‘ri yo‘ldan butunlay adashgan kimsalardir” (Moida surasi, 60) oyatlarida ular Shayton, “Batahqiq, Biz har bir ummatga: “Allohga ibodat qiling va tog‘utdan chetlaning” deb payg‘ambar yuborganmiz” (Nahl surasi, 36-oyat) va “Tog‘utdan, unga ibodat qilishdan chetda bo‘lganlarga va Allohga qaytganlarga xushxabar bor” (Zumar surasi, 17-oyat) oyatlarida ham ular Shayton deb nazarda tutilgan.
Alloma Ibn Atiyya aytadi: “Ba’zi olimlar: “Allohdan o‘zga ibodat qilinadigan har qanday narsa tog‘utdir”, degan”. Fir’avn, Namrud va o‘zini iloh deb e’lon qilganlar va ibodat qilinadigan but-sanamlar tog‘ut deyiladi.
Muqotil roziyallohu anhu “Kufr keltirganlarning do‘stlari tog‘utlardir” oyatidagi tog‘utni Ka’b ibn Ashraf va Huyay ibn Axtab deb tafsir qilgan. U ikkisi islom va musulmonlarga adovati cheksiz, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ko‘p aziyat bergan, musulmonlarga qarshi urushga juda ko‘p da’vat qilgan yahudiylardan edi.
Imom Navaviy aytadi: “Lays, Abu Ubayda, Kisoiy va ko‘pchilik tilshunoslar: “Tog‘ut – Alloh taolodan boshqa ibodat qilinadigan narsa”, degan”.
Shayx Muhammad Amin Shinqitiy: “Haqiqat shuki, Allohdan o‘zga ibodat qilinadigan har qanday narsa tog‘ut, eng katta tog‘ut esa Shaytondir”, deydi.
Tog‘ut so‘zining ma’nosi haqida buyuk mufassir Imom Tabariy “Jomi’ul bayon” tafsirida: “Fikrimcha, tog‘ut haqida to‘g‘ri gap shuki, tog‘ut Allohga tug‘yon qilib, Uni tark etib, Undan o‘zgaga ibodat qilingan narsadir. O‘sha ma’bud inson, shayton, but va boshqa narsalar bo‘lishi mumkin”, deydi.
Mufassir olim Hasan Tahsin Fayzli “tog‘ut” so‘zini “Allohdan uzoqlashtiradigan, uning amrlarini bajarishni man etadigan kimsalar”, deb izohlagan.
Demak, sahobai kiromlar, tobeinlar va ulamolarimizning so‘zlaridan tog‘ut kalimasi shayton, sehrgar, folbin va Allohdan boshqa ibodat qilinadigan har qanday narsa ekani ma’lum bo‘lmoqda.
Afsuski, hozirgi kunda ba’zi toifalar musulmon rahbarlarni tog‘ut deb atab, ularni osongina kofirga chiqarmoqda. Ularning uslubi xavorijlarnikiga o‘xshaydi. Ular arzimas narsalar tufayli iymonli odamni kofirga chiqarib, qonini halol hisoblab, qanchadan-qancha beayb musulmonlar umriga zomin bo‘lmoqda, islomning pok nomiga dog‘ tushirib, asl mohiyat va tamoyillarini yot va buzg‘unchi g‘oyalardan iborat fitnalar soyasiga tushirib qo‘ymoqda.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i,
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
