Mazhablar to'g'risida tasavvurimiz qanday?
Abu Hanifa rohimahullohdan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Yolg'onchimening ummatimdan emas”, dedilar. Ya'ni bu ummat ichida yolg'onchilik bo'lishi mumkin emas.
Aslida musulmon kishi Islom tarixini yaxshi o'rganishi kerak. Imom Abu Hanifa, Imom Shofe'iy, Imom Ash'ariy va Imom Moturidiy kabi olimlarning ham hadisda aytilgani kabi rostgo'y va haqiqiy olimligini ko'radi. Ulardan keyingi olimlar imom Navaviy, Ibn Hajar Asqaloniy kabi olimlar ham yuqorida zikr qilingan buyuk imomlar oldida talabaga o'xshab qoladi. Shuning uchun Islom olimlari bir ovozdan musulmonlar, avvalo, mazhablarning to'rt imomiga ergashishi lozimligiga ittifoq qilishgan.
Buyuk olim Abdulloh ibn Muborak “Isnad minad din” – “Isnod (muayyan masalalar bo'yicha aytilgan lafzlar Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamdan boshlanishi) dinning asoslaridan biridir”, degan. Agar Islomda ilm bunday uzluksiz bo'lmasa, kishilar xohlagan narsani dindan deb aytishi mumkin edi. Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamdan kelgan narsaga mos kelishi yo kelmasligini tekshirib ko'rish imkoniga ega bo'lmagan bo'lardik.
Biror kishi isnod bilan ta'lim bersa, unga ishonish mumkin. Agar u o'zicha biron narsani kashf qilsa yoki o'z fikriga asoslanib, Qur'on va hadisni sharhlasa, Qur'onni ulug' olimlardan talqin qilishni odat qilmasa, unga ishonib bo'lmaydi. Bu juda muhim bir masala.
Din falsafa yoki ilmiy izlanish maktabi emas. Bu kabi falsafa va ilmiy izlanish maktablarida ko'plab fikrlar bo'ladi va ularning barchasi tengdir. Bizdan talab etiladigan vazifa esa Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam olib kelgan narsalarga ergashishimiz, fikrimizni yoki falsafamizni aytish emas.
Shuning uchun butun ummat haqiqatni asl ilmni isnod asosida guvohlik berilgan olimlardan olishi kerak. Abu Hanifa, Shofe'iy, Molik va Ahmad ibn Hanbalning to'rt mazhab imomlariga ham shubhalardan xoli eng yuqori darajadagi ishonch bilan qarashimiz lozim. Musulmonlar 14 asrlik tarixi davomida ularga har doim ergashdi. Faqat so'nggi 50-100 yil ichida mazhablardan voz kechishimiz hamda Qur'oni karim va sunnatning o'zidan yoki isnodi mavjud bo'lmagan kimsalarga ergashamiz, degan aqliy fikrlar paydo bo'la boshladi. Mazhablardan voz kechish, Qur'oni karim tarjimalariga yoki Buxoriy va Muslimning hadislarini tarjima qilish va u erdagi narsaga erishish kifoya, degan fikrlar paydo bo'ldi. Hech qachon mazhablar biror kuch ta'sirida yoki bosimlar natijasida singdirilmagan, lekin musulmonlar necha asrlardan buyon mazhablarga ongli ravishda ergashib kelishgan.
Agar biror fikr kuch bilan singdirishga urinilsa, bu hech ham amalga oshmaydi, imkonsizdir. Kommunistik g'oyalar odamlarga kuch bilan kiritildi, lekin sovet hokimiyati qulaganidan keyin bu g'oyalar g'oyib bo'ldi, deyarli hech kim ularga ergashmaydi. Agar samimiy bir narsa yuzaga kelsa, odamlar unga ergashganini ko'ramiz.
Taassufki, bugungi kunda ko'pchilik o'zlarini hanafiy yoki shofe'iylar deyishsada, lekin imomlari haqida hech narsa bilishmaydi. Shuning uchun odamlar bu kishilarning kimligini tushunmagan holda ularning taqvodorligi va bilimlari darajasini tasavvur qila olmaydi. Ko'pchiligimiz ular aytgan yoki yozib ketgan ilmlarini emas, balki ularning ismlarini ham bilmaymiz. Ushbu olimlarning hayoti va ilmiy faoliyatini o'rganish ularga bo'lgan muhabbatimizni oshiradi.
Hadisda “Oxiratda siz sevgan kishingiz bilan birga bo'lasiz”, deyiladi. Agar bizning ularga bo'lgan muhabbatimiz samimiy bo'lsa, Alloh bizni bu odamlar bilan tiriltiradi.
Po'latxon KATTAYeV,
Toshkent islom instituti katta o'qituvchisi
Anjuman diniy sohada zamoniy kadrlar tayyorlash yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi
Joriy yilning 19-20 avgust kunlari bo‘lib o‘tgan nufuzli anjuman diniy ta’lim tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish, ilmiy-tadqiqot ishlari ko‘lamini kengaytirish va sohaga ilg‘or pedagogik yondashuvlarni tatbiq etish va zamon talabiga mos kadrlar tayyorlashda yo‘lidagi salmoqli amaliy qadam bo‘ldi.
Tadbirlar davomida sohaga oid ilmiy ma’ruzalar bilan bir qatorda Oliy Majlis Qonunchilik palatasi, Raqamli ta’lim va sun’iy intellektni rivojlantirish markazi hamda ilmiy-tadqiqot sohasining yetakchi mutaxassislari tomonidan ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyot, diniy ta’limda raqamli transformatsiya, sun’iy intellekt va ilmmetriya masalalariga bag‘ishlangan mahorat darslari ham o‘tkazildi. Mashg‘ulotlar tizimda zamonaviy yondashuvlarni ommalashtirish, dars jarayonlarida yangicha uslublarni qo‘llash hamda soha vakillarining kasbiy mahoratini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, anjuman doirasida oliy va o‘rta maxsus diniy ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilarining muhtaram Prezidentimizga yo‘llagan Murojaatnomasi o‘qib eshittirildi.
Unda so‘nggi yillarda diniy-ma’rifiy sohani tubdan rivojlantirish, milliy va diniy qadriyatlarimizni tiklash hamda ulug‘ ajdodlarimizning boy ma’naviy merosini o‘rganish va diniy ta’limni rivojlantirish borasida olib borilayotgan tarixiy islohotlar alohida e’tirof etildi. Jumladan, Mir Arab oliy madrasasi, Hadis ilmi maktabi, Imom Termiziy islom instituti kabi diniy ta’lim maskanlari, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy va Bahouddin Naqshband kabi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etilishi yurtimizda ma’rifat ahli uchun keng imkoniyatlar ochgani ta’kidlandi.
O‘z navbatida, pedagoglar ushbu yuksak e’tibor va shart-sharoitlar uchun Davlatimiz Rahbariga minnatdorlik bildirib, bunga javoban yoshlarni Vatanga muhabbat va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash, Islom dinining asl insonparvarlik g‘oyalarini o‘zlashtirgan va sohada yetuk kadrlarni tayyorlashini ta’kidladilar.
Bo‘lib o‘tgan anjuman diniy ta’lim tizimini yangi bosqichga olib chiqish, innovatsion va raqamli texnologiyalarni o‘quv jarayoniga tatbiq etish hamda sohada yuqori malakali, zamon bilan hamnafas mutaxassislarni tayyorlashda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati