Tasavvur qiling: Bugungi ilmsiz tarafkashlar Imom Abu Hanifa davrida yashaganlarida nima bo'lardi?!
Misrda yashab o'tgan va juda barakali ijod qilgan 19-20 asrning buyuk allomalaridan bo'lmish shayx Muhammad Abu Zahra (rahimahulloh) “Abu Hanifa – uning hayoti – davri – qarashlari va fiqhi” nomli asarida keltirishicha, imom Abu Hanifa rahimahullohning vafotlaridan so'ng U zotning eng yaqin shogirdlari bo'lmish Abu Yusuf va Muhammad Shayboniylar ustozlarining faqatgina fiqhiy qarashlarini naql qiladilar, ularni kitobga tushirib tadvin qiladilar. Biroq, u kishining siyosiy pozitsiyalari, siyosiy qarashlariga aslo to'xtalmaydilar. Bu masalalarni yoritmaydilar. Balki, tarixga ko'mib yuboradilar.
Nega?!.. Axir, ular Abu Hanifa (r.h.)ning shogirdlari emasmidilar?!.. Buyuk ustozlari yoqtirmagan va bor kuchi bilan rad etgan qozilik hatto, qozilar qozisi degan oliy mansabni qabul qilishlari ustozlariga nisbatan jafo va xiyonat emasmidi?!.. Hurmatsizlik emasmidi?!..
Javob: Aslo!.. Ularning bu ishi Ustozga nisbatan hurmatsizlik yoki jafo emas balki, narsalarga o'z hajmiga ko'ra muomala qilish mahoratini egallaganliklaridan hamda o'z mustaqil fikrlari borligidan dalolat edi.
Bu bilan ular ustozlariga xiyonat qilmadilar, u kishiga nisbatan hurmatsizlik sodir etmadilar. Balki, oqilona yo'l tutdilar. Ilm davom etishi uchun shunday qildilar.
Agar bugungi kunda o'zida tayinli ilm bo'lmagan holda tarafkashlik bilan o'zga ahli ilmlarni yomon otliq qilib, tahqirlab, hurmatsizlik qilayotgan kimsalar Imom Abu Hanifa (rahimahulloh) davrida yashaganlarida nima bo'lardi, bir tasavvur qiling. Kimning etagini tutib, kimga qarshi urush ochgan bo'lardilar?..
Vaholanki, u vaqtda fiqhiy va aqidaviy mazhablar nihoyatda ko'payib, hamma bir-birini tanqid qilgan, bir-biriga raddiya bergan va bir-birini bid'atda ayblash odat tusiga kirgan bir zamon bo'lgan.
Ijtimoiy tarmoqni o'ziga jang maydoni qilib olgan atbo'lar o'sha zamonga tushib qolsalar aniqki, boshlari aylanib qolgan bo'lardi.
U davrlarda bir tolibi ilmning ikki ustozi bir-biriga nisbatan qarama-qarshi mavqifda bo'lgan holatlar juda ko'p bo'lgan. Shunday vaziyatda, ular har ikkisining hurmatini joyiga qo'yib, har biridan kerakli bilimni olib ketaverganlar.
Mabodo ustozida qaysidir olimga nisbatan shiddatli yondashuv ko'rsa, u ham darrov mazkur olimga qarshi bo'lib olmagan balki, unga hurmat saqlagan holda so'zlaridan to'g'risini olib, noto'g'ri deb o'ylaganini tashlab ketavergan. Ya'ni, o'z mustaqil fikriga ega bo'lgan.
Abdulloh ibn Muborak imom Abu Hanifaning yaqin ashoblaridan bo'lish bilan birga imom Avzoiyga ham shogird edilar. Vaholanki, imom Avzoiy Abu Hanifa rahimahullohning ayrim fiqhiy qarashlariga nisbatan sovuqroq bir pozitsiyani tutgan edilar. Biroq, Abdulloh ibn Muborak ularning birortasiga hurmatsizlik qilmadilar, bir tomonga taassub qilib, ikkinchisiga hurmatsiz muomala qilmadilar. Avzoiyni tashlab ketmadilar balki, u kishiga Abu Hanifa (r.h) haqlaridagi xato fikrini o'zgartiradigan narsalarni hikmat bilan taqdim etdilar.
O'sha davrda ahli hadislar va faqihlar o'rtasida turli gap-so'zlar aylanardi. Ayrim hadis maktabi vakillari hanafiy mazhabi vakillarini ba'zi masalalarda qattiq tanqid qilishardi. Ammo, bu narsa ularning shogirdlari bir-birlaridan kerakli bilimni olishlariga to'sqinchilik qilmasdi.
Imom Abu Yusuf dastlab Ibn Abu Laylo huzurida fiqhdan ta'lim oladilar keyin Abu Hanifa (r.h.)ga shogird tushadilar. Vaholanki, Ibn Abu Laylo va imom Abu Hanifa (r.h) o'rtalarida ayrim fiqhiy ixtiloflar bor edi.
Shuningdek, imom Abu Yusuf faqih bo'lish birga muhaddis ham edilar. Ahli hadisdan ham dars olganlar.
Muhammad ibn Bishr aytadi: “Ilm olish uchun ham Abu Hanifa, ham Sufyon (Savriy) huzuriga qatnar edim. Abu Hanifaning huzuriga kelganimda “qayerdan kelyapsan?”, desa, “Sufyonning oldidan”, der edim. Shunda u “sen shunday odamning huzuridan kelyapsan-ki, hatto Alqama* va Asvad*lar tirik bo'lganlarida ham unga o'xshagan inson(ning ilmi)ga muhtoj bo'lardilar”, der edi. Keyin, Sufyonning huzuriga borardim va u ham “qayerdan kelyapsan?”, deb so'rar va men “Abu Hanifaning huzuridan”, desam, “sen Yer ahlining eng kuchli faqihi huzuridan kelyapsan”, derdi” (“Tarixu bag'dod”. 15-jild, 471-bet;).
Qadimda, shogirdlar hech qachon o'zlaridan rutbasi yuqori bo'lgan ahli ilmlarga qarshi urush ochib, o'zlarini sharmanda qilmaganlar. Vaholanki, o'sha shogirdlarning ilmi mag'ribu mashriqqa yoyib yuborilsa, bemalol etadigan darajada buyuk edi.
Bugun esa Qur'oni karimni tajvid bilan o'qiy olmaydigan, ilm yo'liga hali bir qadam ham qo'ymagan kishilar katta-katta olimlarni kamsitib, masxaralab, ustidan kulmoqdalar.
Hatoni gapirishning o'z odobi bor. Uning uchun avvalo insonda ilm bo'lishi kerak. Undan tashqari, mazkur gapirish uning shaxsidan nafratlantirmagan, hurmat saqlagan va uning so'zlarini bo'rttirmagan hamda ilmiy omonatdorlikka rioya qilgan holda amalga oshirilishi kerak.
——————————————————-
* Alqama ibn Qays Naxaiy tobeinlardan bo'lib, Ko'fadagi eng katta faqih, hadis roviysi, olim va muqriylaridan biri hisoblanadi.
* Asvad ibn Yazid Naxaiy Ko'falik mashhur tobeinlardan va hadis roviysi, muqriy, olim va faqih kishilardan.
Alisher Sultonxo'jayev
Toshkentda "Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh – yangi kashfiyotlar" xalqaro mediaforumi ochildi
Toshkentda 25 avgust kuni O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etilgan «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforumining rasmiy ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz
