Faqihlik muhaddislikdan a'lodir
Bugungi kunda dinimiz ilm fanining hamma sohasi: tafsir, hadis, aqoid, fiqh, tasavvuf, ijtimoiy odob-axloq, islom tarixi, faroiz kabi islomiy fanlarga oid asarlarni o'z ona tilimizda topib o'qish qiyin bo'lmay qoldi. Diniy adabiyotlarni tarjima qilishda, ona tilimizda diniy asar yozishda marhum Shayh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh hazratlarining beqiyos xizmatini alohida tilga olmasdan iloj yo'q. O'zbekiston diniy idorasi xodimlari tarafdan ham juda yaxshi diniy adabiyotlar kundan kunga xalqimizga etkazib berib borilyapti. “Hidoyat”, “Islom nuri” kabi davriy nashrlarning ham alohida o'rni bor. Buning natijasida xalqimizning diniy saviyasi kundan-kunga ortib bormoqda.
Tashqi qiyofasidan hamma qatori oddiy insondek tuyulsada, lekin anchagina oyat-hadislarni, ko'plab nozik aqidaviy va fiqhiy masalalarni o'zlashtirib olgan odamlarni uchratish bugun oddiy holga aylanib ulgurdi. Alhamdulillah! Bu quvonchli hol, albatta… Shu o'rinda kamina xodimingiz o'zbek tilidagi adabiyotlar orqali diniy ilmini oshirib borayotgan ilm toliblariga muhim bir ma'lumotni etkazishni lozim deb bildim. U ham bo'lsa, Islom fiqhining o'rni hadisshunoslikdan yuqori ekani, faqihning fikri muhaddisning fatvosidan ustun ekanidir! Mazhab ahamiyatiga e'tiborsiz yosh toliblar orasida “Rasulullohning hadisi turganda falonchi faqihning fatvosiga balo bormi?!…” va hokazo, fuqohalar qadrini tushuruvchi beodob gaplar ko'payib qolyapti. Bu ham aslida salafiylar tarafdan xalq orasiga suqib kirgizilgan fitna. Buning ortidan yuqorida aytganimizdek fiqh va fuqaholarga nisbatan hurmatsizlik shakllanib bormoqda. Ayniqsa o'zlarini “ahli hadis” deb tanishtiruvchi mazhabsizlar orasida bu hol ko'p uchraydi. Ularning mazhabboshimiz imom A'zam Abu Hanifa rahmatullohi alayh sha'niga hurmatsizlik bilan “Abu Hanifa hadisni bilmasdi”, degan bo'htonlari kishining ensasini qotiradi.
Azizlar! Aslida faqihlar muhaddislardan, fiqh ilmi hadisshunoslikdan ustundir! Hadis dunyosida shuhrati etti iqlimga ketgan yirik hadisshunos tarixiy olim, sanoqsiz olimlarning katta ustozi imom A'mash rahmatullohi alayh fuqaholarning qadri muhaddislarnikidan baland ekanini, hadislarning asl mazmun-mohiyatini hadisshunoslardan ko'ra faqihlar teranroq anglashini e'tirof etgan ekan:
1. Imom A'mash rahmatullohi alayhdan bir fiqhiy masalaga echim so'raladi. U kishi esa: “Buning javobini No''mon ibn Sobit yaxshi biladi. Uni bu sohada barakali ma'lumotga ega, deb bilaman”, deb javob bergan. (al-Hayrot al-hisan).
2. Bir kuni imom A'mash Abu Hanifaga falon masalada fikringiz qanday, deb savol qildi. Abu Hanifa unga qoniqarli javob qildi. A'mash hayron qolib: «Buni qayerdan bilasiz?», dedi. U: «Siz rivoyat qilgan falon hadisdan», dedi. Shunda imom A'mash: “Ey fuqaholar! Sizlar go'yoki tabibsizlar! Biz esa oddiy dorishunosmiz xolos!”, deydi. Ya'ni, biz hadislarni yodlaymiz, ularning sahih va zaiflarini ajratamiz. Ammo ulardan shar'iy masalalarni chiqarishni esa sizlardek uddalay olmaymiz. Huddi dorishunoslar dori vositalarining tarkibini aniq bilsalar-da, ammo qaysi dardga davo bo'lishini tabiblardek yaxshi bilmagani kabi. (Kitobus-siqot. Imom Ibn Hibbon).
3. Imom Abu Yusuf rahmatullohi alayh aytadi: imom A'mash mendan bir masala so'radi. Unga javobini batafsil aytib berdim. U: «Buni nimaga asoslanib aytmoqdasan?», dedi. Men: «Siz rivoyat qilgan falon hadisga asosan», deb o'sha hadisni ham aytib berdim. Shunda u: “Ey Ya'qub, men bu hadisni yod olganimda hali sening otang bilan onang birlashmagan edi. Lekin uning ta'vilini mana bugun sendan anglab etdim”, deydi. (Axboru Abi Hanifa va ashobih).
4. Imom Omir ash-Sha'biy aytgan ekan: “Biz faqih emasmiz. Balki biz hadislarni tinglab, yodlab faqihlarga etkazib beruvchi roviylarmiz xolos”. (at-Taqlidush-shar'iy va ahamiyatuhu fil-islam).
✍️ Haybatullo RAShIDOV - Sho'rchi tumani “Tolli ota jome masjidi” imom xatibi
Jannatning misoli
“Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli shuki, uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari va soyalari doimiydir. Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir” (Ra’d surasi, 35-oyat).
Bu oyat taqvodorlarga va’da qilingan jannatni sifatlab berish ma’nosida bo‘lishi mumkin. Oyat “taqvodorlarga va’da qilingan jannat kofirlarga va’da qilingan do‘zaxga o‘xshash bo‘ladimi?” degan ma’noda bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni jannat bilan do‘zax birbiriga o‘xshash emas.
Alloh taolo boshqa bir oyatda jannat haqida bunday marhamat qiladi: “Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli: ichida aynimagan suvli anhorlari, ta’mi o‘zgarmagan sutli anhorlari, ichuvchilar uchun lazzatbaxsh xamrli anhorlari, musaffo asalli anhorlari bor. Ular uchun unda barcha mevalar va Rabbilaridan mag‘firat bordir. Ular do‘zaxda mangu qoladigan, o‘ta qaynoq suv bilan sug‘orilib, ichaklari titilib ketadigan kimsa (kofirlar)ga o‘xsharmidi?” (Muhammad surasi, 15-oyat).
Alloh taolo bu oyatda bunday demoqda: “Sifati shunday doimiy ne’matlar ichra bo‘lgan kishilar mudom azoblanadigan, sifatlari ana unday bo‘lgan kimsalar kabi bo‘lurmi?” Ya’ni jannatiylar do‘zaxiylar kabi bo‘lmaydi. Shundan oldin kelgan oyat ham ushbu oyatga qiyos qilinadi.
“Uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari doimiydir”. Ya’ni jannatning mevalari doimiy bo‘lib, aslo tugab qolmaydi. Ular dunyo mevalari va uning ne’matlariga o‘xshamaydi. Dunyo mevalarining har qanday turi vaqti bilan tugab qoladi. Shuning uchun ham Alloh taolo oxirat jannatining mevalari va undagi jamiki ne’matlar uzluksiz, doimiy ekanini hamda kofirlarga oxiratning azobi ham bardavom ekanini xabar qildi.
“Va soyalari…” Alloh taolo jannatning soyasi ham uzluksiz ekani, unda botishi bilan soyasi ham yo‘qoladigan quyosh bo‘lmasligini bayon etib, undagi barcha ne’matlarning davomiyligi va manfaatli bo‘lishini bildirdi. Soyada manfaat bor, lekin zarar yo‘q, quyoshda esa foyda bilan birga zarar ham bordir. Xuddi shunday, dunyo hayotida barcha narsalarda foydali taraflari bilan birga zararli jihatlar ham bo‘ladi. U ne’matlar kelishi vaqti bilan to‘xtab, zavol topadi. Alloh taolo oxiratdagi soya, jannatdagi barcha ne’matlar zararsiz, uzluksiz, boqiy bo‘lishini va ular dunyodagi soyaga va ne’matlarga o‘xshamasligini xabar qildi.
“Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Bu oyat ning zohirini e’tiborga oladigan bo‘lsak, go‘zal oqibat shirkdan saqlanganlarga bo‘lishi aytildi. Chunki Alloh taolo kofirlarning oqibati do‘zax ekanini zikr qildi. Ya’ni ular ning oqibati, jazosi do‘zaxdir. Jannat esa shirkdan saqlanganlarning mukofotidir.
“Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Yoki ushbu iboraning ma’nosi: “Taqvo qilganlar ning oqibati jannatdir, kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”.
Mufassirlardan ba’zilari Alloh taoloning “Bu taqvo qilganlarning oqibatidir” oyatining ma’nosini bunday bayon qiladi: “Ularning amallari, yaxshiliklarining oqibati jannatdir. Alloh taoloning yagonaligiga kufr keltirgan kimsalar amallarining oqibati esa do‘zaxdir”.
Imom Abu Mansur MOTURIDIYning “Ta’vilotul Qur’on” asaridan
Abdulatif ALLOQULOV tarjima qildi.
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 9-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
