Zalolatga boshlovchi zamonaviy zohiriylar...
Internetning o'zbek tilidagi maydonida o'rta asrlardan beri Islom dinini yot g'oyalardan saqlashga xizmat qilib kelayotgan moturidiya ta'limotiga tosh otayotgan, muborak dinimiz ta'limotini soxta talqin etish orqali nizo, tortishuv va ixtilof chiqarishga urinayotganlar ko'payib qolgan.
Diniy masalalardagi ixtiloflar o'ta hassos ekanini e'tiborga olsak, dindoshlarimizni hanafiylik mazhabi va moturidiya aqidasi ta'limoti, aksar ulamolarning ilmiy qarashlari asosida diniy ixtiloflardan ogohlantirish va ulardan asrab-avaylash tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Har qanday ixtilof isloh etish yoki vayron qilish xususiyatiga ega. Ko'p ulamolar sahobalar, tobeinlar, musulmonlarning ehtiromiga sazovor bo'lgan to'rt fiqhiy mazhab ixtilofi misolida tabiiy ixtiloflar yaxshi niyat va urinish oqibatida kelib chiqishi hamda yaxshilik bilan tugashini ta'kidlaydi. Ammo buzg'unchi maqsadlarda, sun'iy ravishda keltirib chiqarilgan ixtiloflarga vaqtida chora ko'rilmasa, tomonlarning tajovuzkorligiga sabab bo'lishi, to'g'ridan-to'g'ri zo'ravonlik darajasiga etishi mumkin.
Diniy asosdagi ixtiloflarni shartli ravishda muayyan dinga e'tiqod qiluvchi shaxs yoki guruhlar o'rtasida aqida, shariat, amallarni bajarish, muqaddas manbalardagi ko'rsatmalarga tayanish va boshqa masalalarda keskin munozarali holatlarning yuzaga kelishi deb tasniflash mumkin.
Islom dinida ixtilof chiqarish o'zlaridan boshqa musulmonlarni xatokorlikda, bid'at va zalolatda, Qur'on va sunnatni tark etishda ayblashda aks etmoqda. Jumhur ulamolar ixtilof chiqarayotgan toifalarning ko'zga yaqqol tashlanadigan belgisi bemazhablik ekanini qayd etadi. Ulamolar ixtilof chiqarayotganlar Abu Sulaymon Asbahoniy Zohiriy (883 y. v.e.) tomonidan ta'sis etilgan, “Zohiriya mazhabi” nomini olgan huquqiy maktab tarafdorlari singari Qur'on va hadislarning faqat zohiriga (yuzaki ma'nolariga) amal qilishlarini ta'kidlashadi.
“Zohiriylar” huquqiy amaliyotda Qur'on va sunnatni aynan tushunish va talqin qilishni tan olganlar. Ular Qur'on matnidagi yashirin (majoziy) ma'noni rad etib, uni majoziy talqin etib bo'lmaydi, deb hisoblaganlar. “Zohiriylar” usulul fiqh (huquq asoslari) ilmiga oid masalalarda mantiqiy usullar (ra'y, istihson va b.)dan foydalanishga keskin qarshi edi.
Yuqoridagi sabablarga ko'ra, ulamolar bugungi zamonda ixtilof chiqarayotganlarni “yangi zohiriylar” deb ham atashadi. Ixtilofchilarga xos xususiyatlar quyidagicha:
– Qur'onda majoziy ma'nolarda kelgan oyatlarni qanday bo'lsa, shunday tushunish va rioya etish, Qur'ondagi umumiy ko'rsatma ma'nosida kelgan oyatlar bilan buyruq sifatida kelgan oyatlarni buzib talqin etish, oyat va hadislarni tushunishda sirtqi ma'nolariga yopishib, harfma-harf tahlil qilish hamda matnlarning ortidagi maqsad va hikmatlarni e'tiborga olmaslik;
– ma'naviy kamolot, ota-onaga hurmat, farzand tarbiyasi, bilim olish, muhtojlarga yordam berish, olim-ulamolarni hurmat qilish kabi asl islomiy qadriyatlarga e'tiborsizlik qilish va rioya etmaslik, asosiy e'tiborni shaklga, masalan, tartibsiz soqol qo'yish va o'z nazdlarida go'yoki islomiy hisoblanadigan libos kiyishga, shuningdek, suratga tushish, televizor ko'rish, davlat va xalq bayramlarini nishonlashni man etish kabilarga qaratish;
– o'z fikrini to'g'ri deb hisoblab, g'uluvga ketish hamda fikrlariga qo'shilmaganlarga nisbatan o'zlarining “bid'at–zalolat”, “zalolat–do'zax” qoidalari asosida keskin murosasiz munosabatda bo'lish;
– o'zlaridan boshqa barcha musulmonlarni “fosiq”, “bid'atchi” yoki “kofir”ga chiqarish, din, mazhab va boshqa masalalarda beparvo bo'lish;
– o'tgan ulug' ulamolarni tanqid qilish orqali o'zlarini ularning o'rniga qo'yishga harakat qilish;
– bugungi kun voqeligi, tarixiy va ob'ektiv qonuniyatlarni tushunmaslik va tan olmaslik, masalan, barcha musulmonlarni birlashtiruvchi yagona xalifalik qurish kabi xomxayolni mutaassiblik bilan ilgari surish.
Ixtilof chiqarayotganlarning Markaziy Osiyo, xususan, O'zbekistonda buzg'unchilik ishlari qatorida quyidagilarni keltirish mumkin:
– Imom Abu Hanifa va Imom Moturidiy rahimahumalloh haqida tanqidiy fikrlar tarqatish, rasmiy diniy idora va masjidlarda ishlaydigan ulamolarni “saroy mullalari” deb masxara qilish;
– hanafiylik mazhabi ta'limotiga zid ravishda namozda “omin” lafzini ovoz chiqarib aytish, oyoqlarni kerib turish, namozda rukuga borayotganda va undan qaytayotganda ikki qo'lni ko'tarish orqali tafriqa chiqarish, sunnat namozlarni masjidda o'qimaslik, namozdan keyin jamoat bilan duo qilishni, qabristonda yoki o'tganlarga atab tilovat qilishni “bid'at” deb e'lon qilish;
– dunyoviy hayot kechirayotgan fuqarolarni, ayniqsa, davlat boshqaruv organlari xodimlarini ommaviy ravishda “kufr”da ayblash va shu kabilar.
Islomda dinni odamlarga qiyin qilib tushuntirish va og'ir talablar bilan cheklash, mazkur masalada ixtilof chiqarish man etilgan. Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Osonlashtiringlar, qiyinlashtirmanglar, xotirjam qilinglar, bezdirmanglar”, dedilar (“Sahihul Buxoriy”, 6125-hadis).
Jumhur ulamolarning ilmiy manbalarida, jumladan, marhum Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning asarlarida (“Ixtiloflar, sabablar, echimlar”, 38–64, 227–293- betlar) ixtilof chiqarayotganlarning namoz va boshqa masalalardagi da'volari Islom ta'limotiga zid ekani muqaddas manbalar, ahli sunna val jamoa aqidasi hamda hanafiylik ta'limoti asosida mustahkam hujjat va dalillar bilan isbotlab berilgan.
Ulamolar dinda ixtilof chiqarayotganlardan saqlanish uchun sunniylik yo'nalishi va hanafiylik mazhabi ahkomlarida mahkam turish, mutaassib va ekstremistik g'oyalarga berilmaslik zarurligini ta'kidlaydi va ixtilofchilarning jamiyatga buzg'unchi ta'siridan saqlanishda quyidagilarni tavsiya qiladi:
– har bir musulmon ahli sunna val jamoada bo'lishi;
– dinni o'rganishda solih musulmon ajdodlar izidan borish;
– ulamolarni hurmat qilish va ularga ergashish;
– farzand tarbiyasiga alohida e'tibor qaratish;
– turli buzg'unchi toifa, firqa va guruhlardan ehtiyot bo'lish;
– kishilar o'rtasida ahil-inoqlik va do'stlikni mustahkamlash;
– din, Vatan va xalq foydasi uchun xizmat qilish;
– ixtiloflardan chetda bo'lish.
Tarixdan ma'lumki, qaysi xalq yoki jamiyatda ixtilof va o'zaro nizolar avj olsa, ular katta fitnalarni keltirib chiqargan hamda ushbu o'lka zaiflashib, oxir-oqibat muqarrar tanazzulga yuz tutgan. Aksincha, oshkora va botiniy fitna va ixtiloflarga qarshi ilm, adolat va birdamlik bilan qarshi turgan yurtlar barqaror rivojlanib, dunyo hamjamiyatida o'zining munosib o'rnini egallagan.
Shu nuqtai nazardan, musulmonlar aqida, shar'iy amallarni ado etish masalalarida ulamolarimizga ergashishlari, jamoadan ajralmasliklari, o'zlarini buzg'unchi toifalar ta'siriga tushib, diniy mavzularda nizo va tortishuv chiqarishdan tiyishlari, ixtilofli masalalarning echimini jumhur ulamolarning Qur'on va sunnat, moturidiya aqidasi asosida yozilgan asarlaridagi tahlillardan, hujjat-dalillardan topishlari to'g'ri yo'l hisoblanadi.
O'tkir HASANBAYeV
Uchinchi Renessans: tarixiy tajribadan zamonaviy taraqqiyotga
Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida ayrim davrlar borki, ular faqat muayyan xalq yoki mintaqaning emas, balki butun jahon taraqqiyotining yo‘nalishini belgilab bergan. Islom sivilizatsiyasining IX–XV asrlardagi yuksalish davri ana shunday tarixiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda ilm-fanning turli sohalari bir-biridan ajralmagan holda. o‘zaro uyg‘unlikda rivojlandi. Matematika astronomiya bilan, tibbiyot falsafa bilan, geografiya matematika bilan, tilshunoslik tarix bilan, diniy ilmlar esa mantiq va tafakkur madaniyati bilan muloqot qilgan. Bugun fanlararo tadqiqot, raqamli gumanitaristika, sun’iy intellekt va kompleks ilmiy yondashuvlar jahon ilm-fanining eng muhim yo‘nalishlariga aylangan bir paytda, o‘sha tarixiy tajriba yanada qiziqarli ahamiyat kasb etmoqda.
Mazkur uyg‘unlik tasodifiy emas edi. U Qur’oni karimda ilmga berilgan yuksak qadr, tafakkurga da’vat, insonni borliqni anglashga chorlovchi g‘oyalar bilan mustahkamlangan ilmiy dunyoqarash mahsuli edi. Shu sababli o‘sha davr olimlarini bugungi zamonaviy tushunchalardagi qat’iy «mutaxassisliklar» doirasiga joylashtirish qiyin.
Forobiy falsafa, mantiq, siyosat, axloq va musiqa nazariyasi bilan shug‘ullangan. Xorazmiy matematika va astronomiya sohalarida ishlagan. Beruniy astronomiya, geografiya, geodeziya, mineralogiya, tarix va etnografiyaga oid asarlar yaratgan. Ibn Sino tibbiyot bilan bir qatorda falsafa, mantiq va tabiiy fanlar haqida ham keng tadqiqotlar olib borgan. Ulug‘bek esa davlat boshqaruvi, ta’lim va astronomik tadqiqotlarni birlashtirgan ilmiy muhitni shakllantirgan. Bu misollarning umumiy jihati shundaki, bilim sohalari o‘rtasidagi chegaralar qat’iy bo‘lmagan.
Bugun «interdissiplinar tadqiqot» deb ataladigan yondashuvning ayrim tamoyillari aynan ana shu intellektual an’analar bilan hamohang.
Shuningdek, islom sivilizatsiyasining intellektual merosini faqat tabiiy va aniq fanlar bilan cheklash ham to‘g‘ri emas. Chunki diniy ilmlar sohasida ham manbalarni yig‘ish, tekshirish, tasniflash va baholashga qaratilgan murakkab ilmiy an’analar shakllangan.
Imom Buxoriyning hadis ilmidagi merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Hadislarni saralashda roviylar haqidagi ma’lumotlar, rivoyat zanjiri va boshqa mezonlar o‘rganilgan. Imom Moturidiy esa aqidaviy masalalarni aql va naql uyg‘unligi asosida tahlil qilgan. Uning merosi islom intellektual an’anasida aqliy dalillash va diniy bilim o‘rtasidagi munosabat masalasida muhim o‘rin tutadi.
Shu jihatdan Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy yoki faqat ilmiy tarix sifatida emas, keng intellektual jarayon sifatida ko‘rish mumkin.
O‘zbekistonda ilgari surilayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasi tarixiy ilmiy merosni zamonaviy taraqqiyot ehtiyojlari bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuvning markazida ilm-fan, ta’lim, innovatsiya, madaniyat va ma’naviyatni o‘zaro bog‘liq tizim sifatida rivojlantirish g‘oyasi turadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ham ana shu konsepsiyaning muhim amaliy ifodalaridan biridir.
Markazning vazifasi faqat tarixiy eksponatlarni namoyish qilish bilan cheklanmaydi.
Uning konsepsiyasida islom sivilizatsiyasining ilm-fan, ta’lim, falsafa, san’at, me’morchilik va insonparvarlik sohalaridagi merosini kompleks ravishda o‘rganish va namoyish etish g‘oyasi mujassam.
Nafaqat muzey, balki intellektual platforma
Markazni an’anaviy muzey tushunchasi doirasidagina baholash uning konsepsiyasini to‘liq ifodalamaydi. Zamonaviy muzey faqat eksponat saqlaydigan joy emas. U tadqiqot, ta’lim, raqamlashtirish va xalqaro ilmiy muloqot markaziga aylanishi mumkin. O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi konsepsiyasida ham ana shu yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Qadimiy qo‘lyozma — shunchaki tarixiy buyum emas. U til, tarix, matnshunoslik, kodikologiya, san’at, materialshunoslik va raqamli texnologiyalar nuqtayi nazaridan tadqiq qilinishi mumkin bo‘lgan murakkab manba. Arxeologik merosni o‘rganishda esa geoinformatsion tizimlar, raqamli modellashtirish, 3D texnologiyalar va boshqa zamonaviy usullardan foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Shunday qilib, madaniy merosni o‘rganishning o‘zi fanlararo jarayonga aylanmoqda.
O‘tmishni sun’iy intellekt bilan bog‘lash
Texnologiyalar madaniy merosni o‘rganish usullarini ham o‘zgartirmoqda.
Qo‘lyozmalarni yuqori sifatda raqamlashtirish, matnlarni elektron bazalarga kiritish, sun’iy intellekt yordamida matnlarni tahlil qilish, 3D modellar yaratish va virtual muhitlarda tarixiy obyektlarni qayta tiklash imkoniyatlari ilmiy tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishlarni ochmoqda.
Bu yerda muhim nuqta bor. Texnologiya tarixning o‘rnini bosmaydi — u tarixni yangi avlod uchun tushunarli va tadqiqot uchun yanada ochiq qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining konsepsiyasi ham o‘tmishdagi ilmiy merosni zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuv tarixiy bilimni arxiv va kitoblar doirasidan chiqarib, xalqaro tadqiqotchilar, talabalar va keng jamoatchilik uchun ochiq intellektual resursga aylantirish imkonini beradi.
«Ma’rifat bilan jaholatga qarshi»
Islom sivilizatsiyasining ilmiy merosini o‘rganishning yana bir ahamiyati bor.
Global axborot makonida din, tarix va madaniyat haqida turli xil, ba’zan bir-biriga zid tasavvurlar yuzaga kelganda tarixiy merosni ilmiy asosda tushuntirish nafaqat madaniy, balki ma’rifiy ahamiyatga ham ega.
Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy marosimlar yoki siyosiy voqealar orqali emas, balki matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa, geografiya, me’morchilik va boshqa sohalardagi yutuqlar bilan birga o‘rganish uning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Shu ma’noda ma’rifat tarixiy bilimni zamonaviy axborot muhitidagi noto‘g‘ri talqinlarga qarshi muhim vositaga aylantirishi mumkin.
O‘zbekistonning yangi xalqaro ilmiy platformasi
Islom sivilizatsiyasi bir mamlakat yoki bir xalqning merosi emas. U Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo va boshqa hududlarni qamrab olgan keng tarixiy va intellektual makonni ifodalaydi. Shu sababli bu merosni o‘rganish ham xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi oldidagi muhim vazifalardan biri ham turli mamlakatlarning olimlari, universitetlari, muzeylari va ilmiy-tadqiqot markazlari o‘rtasida muloqotni kuchaytirishdan iborat.
Bu O‘zbekistonning o‘z tarixiy merosini dunyoga tanitish bilan birga, mamlakatni global gumanitar tadqiqotlarning faol ishtirokchisi sifatida namoyon etishiga xizmat qilishi mumkin.
Uchinchi Renessansning asosiy kuchi
Uchinchi Renessans haqida gap ketganda, masala faqat yangi binolar qurish yoki yangi muassasalar tashkil etishdan iborat emas. Asosiy savol boshqa: O‘zbekiston o‘zining boy ilmiy merosini zamonaviy bilim va innovatsiyalarga qanday aylantira oladi? Bu savolning javobi ilm-fan, ta’lim, texnologiya, madaniyat va inson kapitalining bir nuqtada birlashishini talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ahamiyati ham shu nuqtada namoyon bo‘ladi. U tarixiy merosni saqlash bilan birga, uni tadqiq qilish, raqamlashtirish, xalqaro ilmiy muloqotga olib chiqish va yangi avlodga yetkazish uchun platformaga aylanishi ko‘zda tutilmoqda.
Shu ma’noda Markazni o‘tmishga bag‘ishlangan inshoot emas, kelajakka yo‘naltirilgan intellektual investitsiya sifatida baholash mumkin.
Chunki sivilizatsiyaning haqiqiy qiymati faqat uning o‘tmishda yaratgan merosi bilan emas, balki bu meros yangi avlod uchun qanday yangi bilim va g‘oyalarga aylanishi bilan ham o‘lchanadi.
Xorazmiyning hisoblash usullaridan bugungi algoritmlargacha, Beruniyning kompleks tadqiqotlaridan zamonaviy fanlararo loyihalargacha, Ulug‘bek rasadxonasidan raqamli astronomiyagacha bo‘lgan yo‘l bir haqiqatni ko‘rsatadi: ilm taraqqiyoti chegaralar emas, muloqot va hamkorlik orqali tezlashadi.
Ehtimol, Uchinchi Renessansning eng muhim vazifasi ham ana shunda — ajdodlar yaratgan bilimlarni shunchaki eslash emas, balki ulardan yangi bilimlar yaratish uchun foydalanish. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi esa ana shu g‘oya atrofida shakllanayotgan yangi intellektual muhitning muhim platformalaridan biridir.
Muallif: Abulfayz Sayidasqarov, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
