Zalolatga boshlovchi zamonaviy zohiriylar...
Internetning o'zbek tilidagi maydonida o'rta asrlardan beri Islom dinini yot g'oyalardan saqlashga xizmat qilib kelayotgan moturidiya ta'limotiga tosh otayotgan, muborak dinimiz ta'limotini soxta talqin etish orqali nizo, tortishuv va ixtilof chiqarishga urinayotganlar ko'payib qolgan.
Diniy masalalardagi ixtiloflar o'ta hassos ekanini e'tiborga olsak, dindoshlarimizni hanafiylik mazhabi va moturidiya aqidasi ta'limoti, aksar ulamolarning ilmiy qarashlari asosida diniy ixtiloflardan ogohlantirish va ulardan asrab-avaylash tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Har qanday ixtilof isloh etish yoki vayron qilish xususiyatiga ega. Ko'p ulamolar sahobalar, tobeinlar, musulmonlarning ehtiromiga sazovor bo'lgan to'rt fiqhiy mazhab ixtilofi misolida tabiiy ixtiloflar yaxshi niyat va urinish oqibatida kelib chiqishi hamda yaxshilik bilan tugashini ta'kidlaydi. Ammo buzg'unchi maqsadlarda, sun'iy ravishda keltirib chiqarilgan ixtiloflarga vaqtida chora ko'rilmasa, tomonlarning tajovuzkorligiga sabab bo'lishi, to'g'ridan-to'g'ri zo'ravonlik darajasiga etishi mumkin.
Diniy asosdagi ixtiloflarni shartli ravishda muayyan dinga e'tiqod qiluvchi shaxs yoki guruhlar o'rtasida aqida, shariat, amallarni bajarish, muqaddas manbalardagi ko'rsatmalarga tayanish va boshqa masalalarda keskin munozarali holatlarning yuzaga kelishi deb tasniflash mumkin.
Islom dinida ixtilof chiqarish o'zlaridan boshqa musulmonlarni xatokorlikda, bid'at va zalolatda, Qur'on va sunnatni tark etishda ayblashda aks etmoqda. Jumhur ulamolar ixtilof chiqarayotgan toifalarning ko'zga yaqqol tashlanadigan belgisi bemazhablik ekanini qayd etadi. Ulamolar ixtilof chiqarayotganlar Abu Sulaymon Asbahoniy Zohiriy (883 y. v.e.) tomonidan ta'sis etilgan, “Zohiriya mazhabi” nomini olgan huquqiy maktab tarafdorlari singari Qur'on va hadislarning faqat zohiriga (yuzaki ma'nolariga) amal qilishlarini ta'kidlashadi.
“Zohiriylar” huquqiy amaliyotda Qur'on va sunnatni aynan tushunish va talqin qilishni tan olganlar. Ular Qur'on matnidagi yashirin (majoziy) ma'noni rad etib, uni majoziy talqin etib bo'lmaydi, deb hisoblaganlar. “Zohiriylar” usulul fiqh (huquq asoslari) ilmiga oid masalalarda mantiqiy usullar (ra'y, istihson va b.)dan foydalanishga keskin qarshi edi.
Yuqoridagi sabablarga ko'ra, ulamolar bugungi zamonda ixtilof chiqarayotganlarni “yangi zohiriylar” deb ham atashadi. Ixtilofchilarga xos xususiyatlar quyidagicha:
– Qur'onda majoziy ma'nolarda kelgan oyatlarni qanday bo'lsa, shunday tushunish va rioya etish, Qur'ondagi umumiy ko'rsatma ma'nosida kelgan oyatlar bilan buyruq sifatida kelgan oyatlarni buzib talqin etish, oyat va hadislarni tushunishda sirtqi ma'nolariga yopishib, harfma-harf tahlil qilish hamda matnlarning ortidagi maqsad va hikmatlarni e'tiborga olmaslik;
– ma'naviy kamolot, ota-onaga hurmat, farzand tarbiyasi, bilim olish, muhtojlarga yordam berish, olim-ulamolarni hurmat qilish kabi asl islomiy qadriyatlarga e'tiborsizlik qilish va rioya etmaslik, asosiy e'tiborni shaklga, masalan, tartibsiz soqol qo'yish va o'z nazdlarida go'yoki islomiy hisoblanadigan libos kiyishga, shuningdek, suratga tushish, televizor ko'rish, davlat va xalq bayramlarini nishonlashni man etish kabilarga qaratish;
– o'z fikrini to'g'ri deb hisoblab, g'uluvga ketish hamda fikrlariga qo'shilmaganlarga nisbatan o'zlarining “bid'at–zalolat”, “zalolat–do'zax” qoidalari asosida keskin murosasiz munosabatda bo'lish;
– o'zlaridan boshqa barcha musulmonlarni “fosiq”, “bid'atchi” yoki “kofir”ga chiqarish, din, mazhab va boshqa masalalarda beparvo bo'lish;
– o'tgan ulug' ulamolarni tanqid qilish orqali o'zlarini ularning o'rniga qo'yishga harakat qilish;
– bugungi kun voqeligi, tarixiy va ob'ektiv qonuniyatlarni tushunmaslik va tan olmaslik, masalan, barcha musulmonlarni birlashtiruvchi yagona xalifalik qurish kabi xomxayolni mutaassiblik bilan ilgari surish.
Ixtilof chiqarayotganlarning Markaziy Osiyo, xususan, O'zbekistonda buzg'unchilik ishlari qatorida quyidagilarni keltirish mumkin:
– Imom Abu Hanifa va Imom Moturidiy rahimahumalloh haqida tanqidiy fikrlar tarqatish, rasmiy diniy idora va masjidlarda ishlaydigan ulamolarni “saroy mullalari” deb masxara qilish;
– hanafiylik mazhabi ta'limotiga zid ravishda namozda “omin” lafzini ovoz chiqarib aytish, oyoqlarni kerib turish, namozda rukuga borayotganda va undan qaytayotganda ikki qo'lni ko'tarish orqali tafriqa chiqarish, sunnat namozlarni masjidda o'qimaslik, namozdan keyin jamoat bilan duo qilishni, qabristonda yoki o'tganlarga atab tilovat qilishni “bid'at” deb e'lon qilish;
– dunyoviy hayot kechirayotgan fuqarolarni, ayniqsa, davlat boshqaruv organlari xodimlarini ommaviy ravishda “kufr”da ayblash va shu kabilar.
Islomda dinni odamlarga qiyin qilib tushuntirish va og'ir talablar bilan cheklash, mazkur masalada ixtilof chiqarish man etilgan. Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Osonlashtiringlar, qiyinlashtirmanglar, xotirjam qilinglar, bezdirmanglar”, dedilar (“Sahihul Buxoriy”, 6125-hadis).
Jumhur ulamolarning ilmiy manbalarida, jumladan, marhum Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning asarlarida (“Ixtiloflar, sabablar, echimlar”, 38–64, 227–293- betlar) ixtilof chiqarayotganlarning namoz va boshqa masalalardagi da'volari Islom ta'limotiga zid ekani muqaddas manbalar, ahli sunna val jamoa aqidasi hamda hanafiylik ta'limoti asosida mustahkam hujjat va dalillar bilan isbotlab berilgan.
Ulamolar dinda ixtilof chiqarayotganlardan saqlanish uchun sunniylik yo'nalishi va hanafiylik mazhabi ahkomlarida mahkam turish, mutaassib va ekstremistik g'oyalarga berilmaslik zarurligini ta'kidlaydi va ixtilofchilarning jamiyatga buzg'unchi ta'siridan saqlanishda quyidagilarni tavsiya qiladi:
– har bir musulmon ahli sunna val jamoada bo'lishi;
– dinni o'rganishda solih musulmon ajdodlar izidan borish;
– ulamolarni hurmat qilish va ularga ergashish;
– farzand tarbiyasiga alohida e'tibor qaratish;
– turli buzg'unchi toifa, firqa va guruhlardan ehtiyot bo'lish;
– kishilar o'rtasida ahil-inoqlik va do'stlikni mustahkamlash;
– din, Vatan va xalq foydasi uchun xizmat qilish;
– ixtiloflardan chetda bo'lish.
Tarixdan ma'lumki, qaysi xalq yoki jamiyatda ixtilof va o'zaro nizolar avj olsa, ular katta fitnalarni keltirib chiqargan hamda ushbu o'lka zaiflashib, oxir-oqibat muqarrar tanazzulga yuz tutgan. Aksincha, oshkora va botiniy fitna va ixtiloflarga qarshi ilm, adolat va birdamlik bilan qarshi turgan yurtlar barqaror rivojlanib, dunyo hamjamiyatida o'zining munosib o'rnini egallagan.
Shu nuqtai nazardan, musulmonlar aqida, shar'iy amallarni ado etish masalalarida ulamolarimizga ergashishlari, jamoadan ajralmasliklari, o'zlarini buzg'unchi toifalar ta'siriga tushib, diniy mavzularda nizo va tortishuv chiqarishdan tiyishlari, ixtilofli masalalarning echimini jumhur ulamolarning Qur'on va sunnat, moturidiya aqidasi asosida yozilgan asarlaridagi tahlillardan, hujjat-dalillardan topishlari to'g'ri yo'l hisoblanadi.
O'tkir HASANBAYeV
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
