Soxta salafiylar xilofi va unga raddiyalar
Bizning hanafiylik mazhabimiz mo''tadilligi, milliy urf-odatlarga bag'ri kengligi, turli mintaqalardagi shart-sharoitlarga mos kelishi va boshqa omillar tufayli ko'plab musulmon mamlakatlari xalqlari tomomnidan qabul qilingan. Hozirda musulmonlarning taqriban 47 % hanafiy mazhabiga ergashadilar. Bugungi kunda musulmonlarning birligini ko'rolmayotgan bir qancha oqimlar namoyon bo'lib qoldi. Ba'zi birlari hanafiy mazhabiga qarshi targ'ibot olib borsa, yana ba'zilari butunlay mazhablarga qarshi faoliyat olib borishadi. Bularning har ikkisi ham islom dinini parchalanishga olib boruvchi toifalardir. Ayrimlar so'rashadi: “Shialik yaxshiroqmi yo soxta salafiylikmi?”. Bularning birortasi ham yaxshi emas. Balki ikkisi ham adashgan, bir-biridan yomon oqimlardir. Ularni adashgan aka-ukalar deyish ham mumkin. Bunga bir nechta dalillar keltirish mumkin:
1. Shialik yo'nalishida 3 taloqni umuman e'tiborga olishmaydi. Soxta salafiylikda esa, 3 taloqni bir taloqqa hisoblanadi. Bizning hanafiy mazhabimizda ham, qolgan 3 mazhabda ham, sarohatan aytilgan 3 taloq 3 taloqqa o'tadi. Bunga ijmo' qilingan.
2. Shialik yo'nalishida umuman tarovih namozi o'qilmaydi. Soxta salafiylikda Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam tahajjudlariga qiyosan 8 rakat o'qiladi. Bizda esa, Umar roziyallohu anhu zamonida sahobalar ijmosi bilan joriy qilingan 20 rakat tarovih namozi o'qiladi.
3. Shialik yo'nalishida tahoratda oyoqqa mash tortilsa, soxta salafiylikda yupqa paypoqqa mash tortiladi. To'rttala mazhabda oyoqqa ham, yupqa paypoqqa ham mash tortilmaydi. Paypoqqa mash tortish haqidagi bittagina zaif hadisni e'tiborga olgan holda barcha fuqaholar aytishadiki, agar paypoqda mahsiga qo'yilgan shartlar topilsa, masalan, o'zi tikka tura olsa, urfiy safar – 1 farsax (5554m)lik yo'lda yurishga yarasa, ichiga suv kiradigan yupqa va teshik bo'lmasa, unga mash tortish joizdir.
4. Shialik yo'nalishining zohiriy belgisi shuki, ular Payg'ambarimiz sahobalarini so'kishadi, ularga nisbatan noloyiq gaplar gapirishadi. Soxta salafiylar sahobalarni so'kmasalarda, ularning gaplarini, ishlarini qabul qilishmaydi. Misol uchun, boya aytganimiz 3 taloqni 3 taloqqa hisoblashmaydi, holbuki, bu Umar roziyallohu anhu davrida amalda joriy qilingan. Tarovihni ham 20 rakatligini qabul qilishmaydi, bu ham Umar roziyallohu anhu davrida sahobalar ijmosi edi. Usmon roziyallohu anhu davrida joriy qilingan jum'a namozidagi ikkinchi azonni bid'at deb qabul qilishmaydi. Amr ibn Oss roziyallohu anhu kichik farzandi bo'yniga oyat va duolardan tumor taqqanini qabul etishmaydi. Bu ikki oqimni bir-biridan yomon demasdan yana nima deyish mumkin. Bular xuddi ikki farzanddan biri otasini so'ksa, ikkinchisi unga itoatsizlik qilib, aytganini qilmayotganga o'xshaydi. Sahobalarni badnom qildi nimayu, ularni xalq oldida e'tiborsiz qildi nima?! Bular sahobalarning nomini aytsa yo eshitsa roziyallohu anhu ham deyishmaydi. Huddi bir o'rtog'ini tilga olingandek muomalada bo'lishadi. Abu Hurayra deb qo'yadi. Sahobaga nisbatan ehtiromi yo'qmi, Imom Abu Hanifaga va boshqa mujtahid ulamolarga ehtirom ko'rsatisharmidi. Musulmonlarga nisbatan juda odobsiz muomalada bo'lishadi. Namoz o'qiyotgan kishini kofir deyishadi. Nimaga? Namozda Fotiha surasini o'qish farz. 3-4 rakatda o'qimasa, yo bilmagani uchun o'qimagan bo'lsa, u farzni tark etdi, kofir bo'ldi deyishadi, ayrim chalasavodlari.
Soxta salafiylar orqasida namoz o'qisa namoz qaytarib o'qiladimi?
Bu savolning javobi tafsilotni talab qiladi. Agar soxta salafiy yupqa paypoqqa mahs tortuvchi va shunga o'xshash tahoratni to'liq bajo etmaydiganlaridan bo'lsa, muqtadiy namozini qaytadan o'qib oladi.
Soxta salafiylar avliyolarni va karomatni tan olishmaydi. Holbuki, ularning da'volariga qarshi Qur'oni karimda va ahodisi nabaviyda ko'plab dalillar va misollar mavjud. Zakariyo alayhissalom kafillikka olgan Bibi Maryamning mehrobda, ibodatxonalarida paydo bo'lgan nozu ne'matlar Alloh taolo tomonidan Bibi Maryamga berilgan karomat va avliyolik ekani Kalomullohda sobit bo'lgan. Osim roziyallohu anhuni o'ldirilgach, mukofot sifatida belgilangan katta miqdordagi pulni olish maqsadida uning boshini kesishga borgan mushriklarni bir guruh arilar talagani va Osim roziyallohu anhuning jasadlarini himoya qilgani, keyinchalik jasad yuqolib qolgani kabi jonli misollar hadislarda serob.
Jum'a kunlarining birida bir imom domlaga telefonga bir musulmon tomonidan sms xabar yuborilgan. Unda quyidagi ma'nodagi gaplar yozilgan edi: “Ey falonchi! Allohning senga va oilangga la'nati bo'lsin. Chunki sizlar Moturidiy aqidasidasizlar. Sen minbardan turib she'r aytasan...” Buni qarang, jum'a kunida jum'a bilan tabriklash o'rniga bir musulmonni, imomini avlodu ajdodi bilan qo'shib la'natlamoqda. Sababni qarang, imom Moturidiyning aqidaviy mazhabida bo'lganligi uchun. Agar bunday soxta salafiylarga, hatto ularning katta-katta rahnamolariga ham imom Moturidiyning kitobini bersangiz, uni to'liq o'qib, tushuna olishmaydi. Uning so'zini tushinishga ilmu aqllari ham etmaydi. Masjidda minbardan turib she'r aytmaslik da'vosiga keladigan bo'lsak, masjidda hech bir imom man' qilingan lag'v, bema'ni va masjidga, minbarga noloyiq she'rlar aytmaydi. Aytiladigan she'rlar oyat, hadislarning sharhi, ezgulikka chorlaydigan, yovuzlik, nojo'ya ishlardan qaytaradigan hikmatli so'zlar bo'ladi. Qolaversa, Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallamning shoirlari bo'lgan. Masjidi nabaviyda Hasson ibn Sobit roziyallohu anhu uchun minbar qo'yilgani haqida “Jomi-ut Termiziy”da Oisha roziyallohu anhodan rivoyat sobit bo'lgan. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam Hasson roziyallohu anhuga mushriklarga she'rlari bilan javob qaytarishini buyurganlar va unga Jabroil (alayhissalom)ni ilhom berib turishi uchun Allohdan madad so'raganlar. “Sunani Abu Dovud” va “Sunani Nasoiy” kitoblarida kelganki, Makkaga qazo umrasini qilishga borilganida Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Ka'bani tavof qilayotganlarida u zotning oldlarida bir rivoyatda Abdulloh ibn Ravoha roziyallohu anhu, boshqa rivoyatda Ka'b ibn Molik she'r aytib turib borishardi. Umar roziyallohu anhu ularni malomat qilmoqchi bo'lganlarida, Rosululloh ularning she'rlari mushriklarga nayza sanchishdan ko'ra og'riqliroq ekanini aytib, ularni tinch qo'yishini aytganlar.
Bugungi globallashuv va noxolis axborotlar keng tarqalib borayotgan zamonda biz musulmonlar zirak bo'lishimiz, oqni qoradan, yaxshini yomondan ajrata oladigan bo'lishimiz lozim. 14 asrdan beri e'tiqod qilib kelayotgan hanafiy mazhabimizni mahkam tutishimiz, uni yaxshilab o'rganib, amal qilishimiz, har xil guruh va toifalarning tuzog'iga tushmasligimiz uchun diniy bilimlarimizni oshirib borishimiz zarur.
Hoshimjon Nizomiddinov - Imom Termiziy o'rta maxsus islom ta'lim muassasasi o'qituvchisi.
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.
Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:
“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.
“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.
Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.
Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.
Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.
Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.
Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.
Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.
To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.
Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.
Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari
Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.
Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.
Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.
Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.
Bid’atning turlari.
“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).
Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).
Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).
Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.
Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.
Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
