Imomi A'zam Abu Hanifa: “Alloh osmonda!” deganmilar?!
Yana boshqa qo'shimcha gaplar
Salafiylar “Alloh osmonda!”, deyar ekanlar, o'zlarining gaplarini quvvatlash maqsadida bu gapni Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahulloh ham aytgan, degan ma'noda “al-Fiqh al-absat” hamda “al-Asmo va-s-Sifot” kitoblaridan shubhali iqtiboslarni keltiraveradilar. Biz yuqorida mazkur iqtiboslarning asli yo'q va yolg'on ekanini ko'rib chiqdik. Bor bo'lgan taqdirda ham, ularning ma'nosi salafiylar aytayotgandek emas, balki bu ularning o'zlariga qarshi fikrlar ekanini ham ahli sunnat va jamoat ulamolarining izohlari orqali aytib o'tdik. Huddi shunday, salafiylarning “Boshqa mazhabboshilar ham Alloh taoloni osmonda ekanini aytgan”, degan gaplari ham shubhalidir. Zotan, salafiylarning Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohning gapi deb asli yo'q va shubhali iqtiboslarni ko'tarib yurishidan bizda ularning salafi solihin imomlarimizning barchasidan keltirayotgan iqtiboslari borasida shubha qo'zg'ataveradi va bu borada birorta g'uborsiz sahih rivoyatlar etib kelmagan degan ishonchni paydo qilaveradi. Ular keltirayotgan kitob va manbalarning mualliflariga nisbati shubhalidir hamda rivoyat va hikoyatlarning asli yo'qdir, roviylari shubhalidir, manbashunoslik va hadisshunoslik nuqtai nazaridan zaif va mavzu' (to'qima, soxta)dir! Salafiylar o'zlarining gaplarini qo'llab-quvvatlash maqsadida bu ma'lumotlarni (faktlarni) ommadan yashirib keladilar, aytmaydilar, aytishdan qochadilar. Ana endi, anavi salafiylar o'zlarining keltirayotgan rivoyatlarining “sahih”ligini isbotlashga tushib ketsa, ajab emas. Lekin, biz bu borada gapni ko'paytirmaslik maqsadida boshqa bir muhim masalaga o'ta qolamiz. Chunki, salafiylar o'zlarining botil e'tiqodlarini oqlash maqsadida Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahulloh borasida ishonchsiz va shubhali rivoyatlarni bemalol keltirib yuribdilarmi, demak, boshqa salafi solihin imomlarimiz borasida ham shunday yo'l tutishlarining ehtimoli katta, deyishimiz mumkin.
Imom al-Bayhaqiy rahimahulloh ham mazkur “al-Asmo va-s-Sifot” asarining ana shu joyida, ya'ni, Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohning salafiylar iddio qilayotgan gapi kelgan joyida, yuqorida aytganimizdek, “agar bu hikoyat sahih bo'lgan taqdirda”, deb turib, u zotning ana shu gaplarini ta'vil qilishga majbur bo'lganlar. Ya'ni, Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahulloh mazkur gapni aytishlaridan maqsad Alloh taoloning erda bo'lishini – biror makonda bo'lishini inkor qilish edi. Shuning uchun u zot oyatning zohirini aytgan bo'lishlari mumkin. U oyat esa Imom al-Bayhaqiy rahimahulloh aytishicha, “Yo sizlar “osmondagi” zot (Alloh)dan xotirjammisiz?!”, degan “Mulk” surasining 16-17 oyatlarining zohiri bo'lishi mumkin. Chunki, Imom al-Bayhaqiy rahimahulloh fikricha, biz Alloh taolo zoti to'g'risida hech narsa gapirmaymiz. Imom al-Bayhaqiy rahimahulloh ana shu joyning o'zida o'z fikrini quvvatlash maqsadida mashhur olim Sufyon ibn Uyayna rahimahullohning quyidagi gaplarini naql qilganlar:
ما وصف الله به نفسه فتفسيره قراءته ليس لأحد أن يفسره الا الله تبارك و تعالى او رسله صلوات الله عليهم
“Alloh o'zini vasf qilgan sifatlarning tafsiri uni qiroat qilishdir. Hech bir kimsaga uni tafsir qilish joiz emas! Faqatgina Alloh taboraka va taoloning va uning payg'ambarlarining aytganlarini takrorlashgina joiz” (2/866).
Ya'ni, Imom al-Bayhaqiy rahimahullohning bu erdagi maqsadlari o'tgan ulamolarimiz mutashobeh sifatlar borasida aynan biz aytayotgan “tafviz” yo'lini tutganlarini anglatish edi. Ya'ni, Allohning bu xildagi sifatlari tafsir qilinmaydi, ma'nosi aytilmaydi, sharhlanmaydi, qandayligi ta'riflanmaydi. “Tafviz” bu mutashobeh sifatlarning ma'nosini aytmasdan, ularning ma'nosiga va kayfiyatiga – qandayligiga kirishmasdan, ularning hukmini Alloh taologa havola qilishdir. Shuning uchun ham, Sufyon ibn Uyayna rahimahulloh: “Hech bir kimsaga uni tafsir qilish joiz emas!”, deganlar. Mana shu aksari salafi solihin ulamolarimizning qo'llagan uslublaridir. Biroq, anavi soxtadan soxta salafiylar esa buni tushunmay, bir necha ehtimolli va bir qancha lug'aviy ma'noga ega bo'lgan sifatlarda o'zlarining nafsi havosi xohlagan bir ma'nosini mahkam ushlab olib, ana shuni salafi solihinlar ushlagan ma'no deb tuhmat qilmoqdalar. Huddi shunday, ular bizning buyuk imomimiz Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohga nisbatan ham yolg'on to'qimoqdalar. Aslida, ana shunday tuhmatchi va yolg'onchilar ko'payib ketmasin, deb mutaaxxirin – keyingi davr ulamolari “ta'vil” uslubini ma'qul ko'rishgan edi…
HULOSA
Salafiylar “Alloh osmonda!” der ekanlar, moturidiylarga e'tiroz bildirib, Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohga nisbat qilinuvchi “al-Fiqh al-absat” nomli kitoblaridan hamda muhaddis Imom al-Bayhaqiy rahimahullohning “al-Asmo va-s-Sifot” nomli asarlaridan iqtiboslar olib, “Anaa, Abu Hanifa ham biz aytgan gapni aytgan!”, degan ma'noda qichqiraveradilar. Salafiylar o'zlarining “Alloh osmonda!” degan gaplariga bu iqtiboslarni keltirib qo'yavermasdan, haqiqiy hanafiylarga, haqqoniy moturidiylarga ta'na qilaveradilar, bular Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohga ergashmaydi, degan tuhmatni aytaveradilar. Holbuki, ta'kidlab aytaman: ming yillardan beri hanafiy olimlarining oldingilari ham, keyingilari ham Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohning har bir gapini, har bir fatvosini, har bir fikrini birma-bir, batafsil va mukammal ravishda o'rganib, tahlil qilib chiqqanlar. Keyingi davr ulamolarini, ming yillik moturidiy-hanafiylarni o'tgan salaflariga, o'zlaridan oldin o'tgan ulamolarga ergashmaydi, deyish haqiqatdan ham ularga nisbatan bo'hton va juda katta tuhmat hisoblanadi! Zotan, aniqki, ular o'z salafi solihinlari, o'zlaridan oldin o'tgan ulamolari, mazhabboshilari, mujtahidlarining gaplarini, fikrlarini va fatvolarini anavi salafiylardan ko'ra ming chandon yaxshi bilishardi, to'g'ri tushunishardi.
Mazkur maqolada biz salafiylar keltirayotgan iqtiboslarning asli yo'q ekanini, Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahulloh hech qayerda, hech qachon “Alloh osmonda!” demaganligini dalillar bilan ko'rib chiqdik. Salafiylar bu borada ayrim yaqqol ko'rinib turgan ma'lumotlarni (faktlarni) ommadan yashirib kelishlarini ko'rsatib berdik. Ular bizning buyuk imomimiz Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohga nisbatan shu ishni qilgan ekanlar, boshqa mujtahid imomlarga nisbatan ham shu yo'lni tanlagan bo'lsalar ajab emas. (Bu haqida ham alohida maqola yozilmoqda).
Anavi salafiylar tomonidan Imomi A'zam Abu Hanifa rahimahullohga nisbat qilinayotgan “al-Fiqh al-absat” hamda “al-Asmo va-s-Sifot” kitoblaridagi gaplarning asli yo'q, ishonchli emas, zaif, mavzu' – to'qima va soxtadir. Uni dalil qilish to'g'ri emas! Agar mazkur iqtiboslarning asli bor degan taqdirimizda ham, u salafiylar aytayotgan ma'noda emas, balki uni haqiqiy hanafiy olimlari tushungandek tushunmoq darkor bo'ladi. Bu tushuncha esa anavi salafiylar aytayotgan gapning o'ziga raddiya bo'ladi.
Anavi salafiylar o'zlarining “Alloh osmonda!” degan gaplariga dalil sifatida oyat va hadislarning zohiriy ma'nosini olib, “mushabbiha”lik yo'lini tutishlari sir emas. Biz yuqorida Sufyon ibn Uyayna rahimahullohning bu borada qanday yo'l tutish lozimligi haqidagi gaplarini keltirib o'tdik. Biroq, zamonaviy salafiylar uning gaplariga ko'nmasdan mutashobeh oyat va hadislarning zohiriy ma'nolarini ushlab, ularni o'zlari istagan, o'z tushunchalaridagi ma'noda deb turib, o'zgalarni ayblayveradilar. (Salafiylar dalil qilib ushlaydigan mazkur oyat va hadislar borasida alohida maqolalar tayyorlamoqdamiz).
Alloh subhonahu va taolo moturidiylarni yomonlashdan charchamayotgan; insof doirasidan, ulug'larni hurmat qilish chegarasidan tamoman chiqib ketgan soxtadan soxta salafiylarga insofu tavfiq bersin! Alloh hammamizni haq yo'llardan adashtirmasin!
Maqola muallifi: Hamidulloh Beruniy.
Ilmiy maslahatchi: Ismoiljon domla Ho'qandiy.
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
