Yaqinda Abdulloh Zufarning “you tube” tarmog'iga joylashtirgan Qur'onni tafsir qilish borasida qilgan suhbatini eshitib qoldim. Unda Abdulloh Zufar Ibn Taymiya rahimahullohning bir oyatni tafsir qilish uchun yuzlab tafsir kitoblarini ko'rishini, lekin ulardan qoniqmasdan Allohga duo iltijolar qilishini natijada o'sha oyat borasida hech kim eshitmagan tafsirni qilishini aytib o'tgan. Shundan so'ng o'zining fikrlarini davom ettirib, Islom olamida eng mo''tabar hisoblangan ayrim tafsir kitoblarini jumladan, Imom Tabariyning tafsirini yuzaki yozilgan tafsirlar sirasiga kiradi, degan!
Ho'sh! Haqiqatda ham shundoqmi? Yoki asl holat tamoman boshqachami? Imom Tabariy o'z tafsirlarini qancha muddatda yozgan va unda qanday uslubni tanlagan? Mo''tabar ulamolar mazkur tafsir haqida nimalar degan? Quyida shu kabi savollarga javob berishga harakat qilamiz.
Tafsiri Tabariy nomi bilan shuhrat qozongan “Jome'u-l-bayon fiy ta'vili-l-Qur'on” nomli ushbu bebaho asar ba'zi tadqiqotchilar nazdida ma'sur tafsir yo'nalishida yozilgan ilk mukammal asar sifatida bilinadi.
Mufassir avval oyati karimani keltiradi. So'ngra, unga umumiy ma'no beradi. So'ngra, birorta sahobiy yoki tobeindan oyati karimaning tafsiriga aloqador bo'lgan so'zlarini sanadlari bilan keltiradi. Muayyan oyatlarning o'qilish tartibi borasida vorid bo'lgan turli xil qiroat uslublarini zikr qiladi va ulardan birini tarjih etadi. Oyat mazmuni yoxud sababi nuzuliga taalluqli bo'lgan hadisi shariflarni ham sanadlari bilan zikr qiladi. Oyatlardan tarmoqlanib chiquvchi fiqhiy hukmlarga ham to'xtaladi. Goho, e'tiqodiy masalalarga ham teginib, bid'at ahliga ilmiy raddiyalar beradi.
Rivoyat qilinishicha, Muhammad ibn Jarir Tabariy ushbu asarni yozishdan oldin uch yil mobaynida istixora qilgan. So'ngra, qirq yil davomida har kuni qirq varaqdan yozgan. Uni imlo qilishdan avval shogirdlariga yuzlanib, “Qur'on tafsirini yozib olishga g'ayrat qila olasizmi?”, deydi. U zamonlarda ustozlar aytib turganlar. Shogirdlar yozib turganlar. Shunda shogirdlar: “u necha varaq bo'ladi?”, deyishdi. U kishi: “o'ttiz ming varaq bo'ladi”, deb javob berdilar. Shogirdlar “buni yozib tamomlaguncha umr ketib qolar ekan”, deya e'tiroz bildirishdi. Shundan so'ng, Tabariy o'z tafsirini qisqartirib, uch ming varaqqa tushirdi. Lekin, shunda ham ushbu asar hajm jihatidan eng katta tafsir bo'ldi.
Uning aksar, matbaalar tomonidan chop etilgan nusxasi o'ttiz mujalladdan iborat. Aytish joizki, Tabariy tafsiridan so'ng bugungi kungacha ta'lif etilgan aksar tafsir kitoblarining uslubi Tabariy qo'llagan uslubdan katta farq qilmaydi.
Ko'plab mashhur islom ulamolari tafsiri tabariyning o'z bobida misli yo'q bir kitob ekanligini e'tirof etib, madh etganlar. Jumladan, Abu Homid Isfiroyiniy shunday deydi: “Agar kimdir ushbu tafsirga ega bo'lish uchun Chin (Hitoy) yurtiga safar qilsa, bu yo'lda chekkan mashaqqati arzimas hisoblangan bo'lurdi”.
Imom Navaviy o'zining “Tahzibu-l-asmo va-l-lug'ot” nomli asarida Ibn Jarir Tabariyning tarjimai holiga to'xtalar ekan: “Uning mashhur ta'rix kitobi bor. Shuningdek, tafsir borasida hech kim o'xshashini tasnif qilolmagan bir kitobi mavjud”, deydi.
Jaloliddin Suyutiy aytadi: “Agar mendan qaysi tafsirga yo'llaysiz va o'quvchiga bu borada qaysi ishonchli kitobni maslahat berasiz, desang, men bunday kitob imom Abu Ja'far ibn Jarir Tabariyning tafsiridir, deb aytaman. Qaysiki, barcha mo''tabar ulamolar tafsir borasida uning o'xshashi yozilmaganligiga ittifoq qilganlar”.
Imom Abu Bakr Hatib o'zining “Tarixi Bag'dod” kitobida shunday yozadi: “Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir Tabariy... shunday olim ediki, so'zlari hukm o'rnida qabul qilinardi, uning ra'yiga murojaat qilishardi. U o'z asrida hech kim muvaffaq bo'lmagan darajada ilm oldi va ularni yozdi. U Qur'oni karimni to'la yod olgan, qiroat turlarining barchasini chuqur o'zlashtirgan, ularning ma'nolarini teran o'rgangan olim edi...”.
Yuqorida aytib o'tilgan ma'lumotlardan ma'lum bo'lmoqdaki, Imom Tabariy rahmatullohi alayhining yozgan tafsirlari hech ham yuzaki tafsir emas ekan. Abdulloh Zufarning gapi borasida esa, mo''tabar ulamolarning obro'sini to'kish maqsadida ataylab aytilgan gap, degan xulosa qilishimiz mumkin. Imom Tabariyning hayoti va ilmiy ijodi bilan yaqindan tanishgan har qanday kishi bunga amin bo'ladi.
Omon Qodirov, “Hoja Buxoriy” o'rta maxsus islom bilim yurti o'qituvchisi
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati