E'tiqodimizni himoya qilish vaqti...
Bugungi kun uchun g'oyat dolzarb hisoblangan soxta salafiylar masalasi va ular ilgari surayotgan iddaolar xususida o'z fikrlarimni bayon etishni lozim topdim. Sizga ma'lumki, bid'at ahlining eng ko'zga ko'ringan namoyondalari, bu soxta salafiylardir. Bu oqim vakillari ahli sunna val jamoa imomlari, moturudiy va ash'ariy ulamolarga ta'na toshlarini otish, ularni obro'sizlantirish yo'lidan borishmoqda. Oqibatda ummat orasida ahli sunna val jamoa ulamolari shaxsiyatlariga nisbatan noto'g'ri taassurot paydo bo'lmoqda.
Aslida buning sababi nimada? Tarixda bu kabi harakatlarni kimlar, qanday toifalar amalga oshirgan? Hozirda bo'layotgan mazkur buzg'unchi harakatlarning ildizi qayerda?.. Avvalo, shular xususida aytib o'tsam...
Ha, bunday “taftishchilik”, dunyo tan olgan allomalar ilgari surgan g'oyalarni inkor qilishga urinishlar bugun paydo bo'lib qolgan hodisa emas. Uning ildizlari necha asrlar nariga boradi. Masalan, Islom olamida Hujjatul islom deb tan olingan Imom Abu Homid G'azzoliyga (1058-1111) qilingan bo'htonlar yoki Imom Faxriddi Roziy (1149-1209) va Imom ibn Furok (941-1015) rahimahullohlarga qilingan yolg'on va tuhmatlarni misol qilib keltirsak bo'ladi. Imom Abu Bakr ibn Furok davrida oddiy xalq ahli bid'at ta'siriga tushib qolmasin uchun karromiylar, hashaviylar va mujassimalar bilan avom xalqning huzurida ochiq bahslar qilinar edi. Bunday bahs qilish ahli sunna val jamoa tarafdorlarining uslubi hisoblanadi. Hozirgi zamonga kelib esa ahli sunna val jamoa ulamolari va ularning shogirdlarida sof aqidani saqlash va uni tarqatishda, ahli bid'atga raddiya berishda sustkashlik sezilmoqda.
Imom Ash'ariyning ahli bid'atga qarshi qilgan ishlari va aytgan so'zlari bizga ibrat bo'lishi kerak. U zot mu'taziliy va karromiylar bilan to'g'ridan-to'g'ri ularning majlislariga kirib borib bahslar qilar va ulardan bahs qilishni talab qilar edilar. Imom Ash'ariy: “Hozirda bu mu'taziliylar minbarlarni egallab hukmronlik qilib turishibdi, ular o'z minbarlaridan toki biz ularni oldiga chiqmagunimizgacha ular bizning oldimizga tushmaydi”, deb aytganlar.
Huddi shu kabi ishni keyinchalik Imom Ash'ariyning shogirdi Ibnu Furok ham davom ettiradi. Raqiblar Ibnu Furok bilan ilmiy bahs olib bora olmaslikka ko'zlari etgach, uning ustidan hukmdor Mahmud ibn Subuktekinga shikoyat qilib borishadi. Turli xil tuhmat gaplarni aytishadi. Go'yoki Ibn Furok Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalomning nubuvvati u Zot bu dunyodan ko'z yumganlaridan keyin tugaganligi va insonlar unga amal qilmasligi lozimdur, deb aytgan emish. Mahmud Ibn Subuktekin Ibn Furokdan g'azablanib, uni o'z huzuriga chaqirtiradi. Ibn Furok ushbu tuhmatlarni ash'ariy olimlar keltirgan dalillar bilan puchga chiqaradi va Mahmud Ibn Subuktekin tomonidan turli xil hadyalar bilan taqdirlanadi. Ammo shundan so'ng o'sha mujassimalar unga suiqasd uyushtiradilar, olimni zaharlab o'ldirishadi.
Imom Ibn Furok mutashobeh hadislar haqida yozgan kitoblari, usul va tafsirlari bilan mashhurdirlar.
Har bir asrda ahli sunna val jamoa ulamolari chiqib, o'shanday bid'at ahllariga o'zlarini ilmiy raddiyalarini berib kelishgan. Hozirda ham, ayniqsa, soxta salafiylar (vahhobiylar) o'tmishda o'tgan va hozirda faoliyat ko'rsatib kelayotgan ahli sunna ulamolarini kamsitib, odamlar nazdida ahamiyatini tushirish uchun harakat qilmoqda. Masalan, Imom G'azzoliyni yozgan asarlarida, “Ihyo ulumud din” kitoblarida zaif hadislarni ko'p keltirgan, deb malomat qilishadi.
Ho'p, savol tug'iladi, Imom G'azzoliy mazkur kitoblarini sahih hadislarni to'plash uchun yozganmilar yoki kitoblarini nomini “Ihyodagi sahih hadislar” deb nomladilarmi? Yo'q, albatta, unda Hujjatul Islom qayerdan bunchalik hujumga uchraydilar?! Imom Bayhaqiyning “Shua'bul iymon” sahih to'plamlarida ham ko'plab zaif hadislar mavjud. Undan tashqari, boshqa muhaddis olimlar ham hadis to'plashda faqatgina sahih hadislarni emas, balki zaiflarini ham to'plashni maqsad qilganlar.
Nega endi soxta salafiylar atayin Imom G'azzoliyga hujum qilishadi?! Javob aniq, chunki bu zot ash'ariy olimlardan hisoblanib, mujassimalarga ilmiy raddiyalarga to'la aqidaga oid asarlari bilan tanilganlar.
Shuning uchun ham siz mujassimalar tarafdorlarini u zotga nisbatan o'z g'azablarini to'kayotganini ko'rasiz. Ular “Ihyo ulumud din” nomli kitoblarini ko'p tilga olib, unda zaif hadislar ko'p deb gapirishadi.
Aytingchi, qaysi bir olim o'z asarida faqatgina sahih hadislarni ishlatgan, Imom Buxoriy va Imom Muslim kabi sanoqli olimlargina shu shart bilan hadislarni to'plaganlar. Imom Al-Iroqiy va shu kabi boshqa katta muhaddislar Imom G'azzoliyning “Ihyo ulumud din” kitobidagi hadislarni taxrij qilganlar. Ular ilmiy uslub bilan asardagi zaif hadislarni sahihlaridan ajratib berishgan, ular Imom G'azzoliyni kamsitishni maqsad qilishmagan, chunki bunday kamsitish yo'li haqiqiy olimlarning yo'li emas.
Aslida bir kitobning muqaddimasida men bu kitobda faqat sahih hadislarnigina keltiraman, deb shart qo'yilsa va kitob davomida zaif va to'qima hadislar keltirilsa, e'tiroz o'rinli bo'lar edi, ammo imom G'azzoliy bunday qilmaganlar. Ul zot mushabbiha va mujassimalarga qarshi asarlar yozganlar, ulardan biri “Al-iqtisod fil e'tiqod” nomli asarlari. Undan tashqari adashgan falsafachilarga raddiyalar berib, ularning ilmiy salohiyatlarini yo'qqa chiqarganlar.
Hozirda ba'zi bir zamondoshlarimizni Imom Faxruddin ar-Roziy sha'nlariga ham turli xil yolg'on va tuhmatlarni yog'dirayayotganlarini ko'ramiz. Buning sababi ham oddiy, agar bu buyuk olimning tarjimai hollarini o'rganib chiqadigan bo'lsak hammasini tushunib olamiz.
Imom Subkiy aytadilar: “Imom Faxriddin Roziy mushabbihalar va karromiylarni ta'qib qilib, ular bilan ochiq bahs qilganlar va ular bu kishidan qanday qilib qutulishni bilmaganlar, ular hattoki, bahs asnosida yig'lash darajasiga tushib qolishar edi”.
Imom Roziy ularga qarshi “Ta'sis attaqdis” asarini yozganlar va u kitobda karromiylar hamda mujassimalarga ilmiy raddiyalarni yozib qoldirganlar. U zot qayerga bormasin bu kabi ahli bid'atlarni bahsga chaqirib, tinch qo'ymas edilar. Ular ham o'z navbatida olimga suiqasdlar uyushtirishar edi, ammo bu kabih ishlari amalga oshmas edi.
Hozirgi kunda ham soxta salafiy namoyondalari Imom Roziy darajalarini tushirish, aqlni naqldan ustun qo'ygan deb va hattoki kufrda va dinsizlikda ayblash darajasiga borishmoqda.
Qisqa qilib aytganda, ular o'zlarining bobolari bo'lmish karromiy mushabbihalardan qolgan g'arazli meroslarini davom ettirib kelmoqdalar. Bu ularning uslubi hisoblanadi. Ular oddiy xalq orasida ushbu ishlarini o'zlarining botil aqidalarini singdirish maqsadida amalga oshiradilar.
Aksari odamlar esa ilmsizliklari oqibatida o'zi ishongan mav'izachi imomining aldovlariga laqqa tushaveradilar. Agar siz shu kabi insonning oldiga kelib, Imom Roziy yo Imom G'azzoliy haqida gap boshlasangiz, u tabiyki seskanib tushib, biz Qur'on va sunnatga ergashamiz, falsafa va kalomchilarning gapini gapirma deb sizdan nari ketishadi.
Mana shunday qilib, bu soxta salafiylar oddiy xalqni yo'ldan chalg'itishadi. Bu judayam katta qabih ish va uslub hisoblanadi. Mana shu sabab hozir oddiy xalq orasida Ash'ariy va Moturidiy kabi olimlar xususida yanglish tushunchalar shakllanmoqda. Buning sababi – o'sha soxta salafiylar o'z da'vatlarini oddiy xalqqa qaratishgani va biz ilm ahllari esa etarli darajada ularga raddiya berolmayotganimizdir.
Shar'iy ilmlarni o'rganayotgan ilmi toliblar haqiqiy shaxs bo'lib, o'zining e'tiqodida mustahkam bo'lishi va o'tmishdagi buyuk imomlarimiz kabi o'zini namoyon qilish kerak. Chunki bu e'tiqod dalil va hujjatga asoslangan, salafi solihlar unga e'tiqod qilgan va hozirda ko'pchilik e'tiqod qilayotgan sog'lom e'tiqoddir, yuqorida nomi zikr qilingan mujassima va mushabbihalarning e'tiqodi emas.
Ammo hozirgi kunimizda bid'atchi bo'lmish soxta salafiylar ta'siriga tushgan ko'pchilik yoshlar xalq orasida ahli sunna val jamoa e'tiqodining asosi bo'lgan ikki maktab sohiblarini tortinmasdan, uyatsizlarcha kamsitib kelmoqdalar. Ular o'zlariga loyiq bo'lmagan, aslida haqiqiy olimlarga beriladigan minbarni egallab olib, ko'cha-ko'yda, internet ijtimoiy tarmoqlarida o'zlarini botil e'tiqodlarini tarqatib kelmoqda. O'tmishda ulamolar shunday holatlar sodir bo'ladigan bo'lsa, darhol ilmiy yondoshib, bu kabi fitnachilarning raddiyasini berar edilar.
Shunday ekan, hozir ularga nisbatan jim turib kuzatib turadigan vaqt emas, ming yildan beri ota-bobolarimiz amal qilib kelayotgan e'tiqodni, to'rt mazhab sohiblarining haq yo'lini botildan himoya qilish, adashgan kimsalarni to'g'ri yo'lga qaytarish vaqtidir. Har bir ilm kishisi o'z oilasi, qavmu qarindoshlaridan boshlab qo'ni-qo'shni va yoru do'stlarini ham botil aqidadan himoya qilishi vojib bo'ladi.
Alloh taolo butun dunyodagi musulmonlarni, xususan, yurtimizda yashab kelayotgan mo'min-musulmonlarni bunday zalolatlardan asrasin, tinchlik va osoyishtalikni ta'minlasin.
Rustam Oxunjonov
Ko'kaldosh o'rta maxsus islom bilim yurtimuddarisi
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
