E'tiqodimizni himoya qilish vaqti...
Bugungi kun uchun g'oyat dolzarb hisoblangan soxta salafiylar masalasi va ular ilgari surayotgan iddaolar xususida o'z fikrlarimni bayon etishni lozim topdim. Sizga ma'lumki, bid'at ahlining eng ko'zga ko'ringan namoyondalari, bu soxta salafiylardir. Bu oqim vakillari ahli sunna val jamoa imomlari, moturudiy va ash'ariy ulamolarga ta'na toshlarini otish, ularni obro'sizlantirish yo'lidan borishmoqda. Oqibatda ummat orasida ahli sunna val jamoa ulamolari shaxsiyatlariga nisbatan noto'g'ri taassurot paydo bo'lmoqda.
Aslida buning sababi nimada? Tarixda bu kabi harakatlarni kimlar, qanday toifalar amalga oshirgan? Hozirda bo'layotgan mazkur buzg'unchi harakatlarning ildizi qayerda?.. Avvalo, shular xususida aytib o'tsam...
Ha, bunday “taftishchilik”, dunyo tan olgan allomalar ilgari surgan g'oyalarni inkor qilishga urinishlar bugun paydo bo'lib qolgan hodisa emas. Uning ildizlari necha asrlar nariga boradi. Masalan, Islom olamida Hujjatul islom deb tan olingan Imom Abu Homid G'azzoliyga (1058-1111) qilingan bo'htonlar yoki Imom Faxriddi Roziy (1149-1209) va Imom ibn Furok (941-1015) rahimahullohlarga qilingan yolg'on va tuhmatlarni misol qilib keltirsak bo'ladi. Imom Abu Bakr ibn Furok davrida oddiy xalq ahli bid'at ta'siriga tushib qolmasin uchun karromiylar, hashaviylar va mujassimalar bilan avom xalqning huzurida ochiq bahslar qilinar edi. Bunday bahs qilish ahli sunna val jamoa tarafdorlarining uslubi hisoblanadi. Hozirgi zamonga kelib esa ahli sunna val jamoa ulamolari va ularning shogirdlarida sof aqidani saqlash va uni tarqatishda, ahli bid'atga raddiya berishda sustkashlik sezilmoqda.
Imom Ash'ariyning ahli bid'atga qarshi qilgan ishlari va aytgan so'zlari bizga ibrat bo'lishi kerak. U zot mu'taziliy va karromiylar bilan to'g'ridan-to'g'ri ularning majlislariga kirib borib bahslar qilar va ulardan bahs qilishni talab qilar edilar. Imom Ash'ariy: “Hozirda bu mu'taziliylar minbarlarni egallab hukmronlik qilib turishibdi, ular o'z minbarlaridan toki biz ularni oldiga chiqmagunimizgacha ular bizning oldimizga tushmaydi”, deb aytganlar.
Huddi shu kabi ishni keyinchalik Imom Ash'ariyning shogirdi Ibnu Furok ham davom ettiradi. Raqiblar Ibnu Furok bilan ilmiy bahs olib bora olmaslikka ko'zlari etgach, uning ustidan hukmdor Mahmud ibn Subuktekinga shikoyat qilib borishadi. Turli xil tuhmat gaplarni aytishadi. Go'yoki Ibn Furok Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalomning nubuvvati u Zot bu dunyodan ko'z yumganlaridan keyin tugaganligi va insonlar unga amal qilmasligi lozimdur, deb aytgan emish. Mahmud Ibn Subuktekin Ibn Furokdan g'azablanib, uni o'z huzuriga chaqirtiradi. Ibn Furok ushbu tuhmatlarni ash'ariy olimlar keltirgan dalillar bilan puchga chiqaradi va Mahmud Ibn Subuktekin tomonidan turli xil hadyalar bilan taqdirlanadi. Ammo shundan so'ng o'sha mujassimalar unga suiqasd uyushtiradilar, olimni zaharlab o'ldirishadi.
Imom Ibn Furok mutashobeh hadislar haqida yozgan kitoblari, usul va tafsirlari bilan mashhurdirlar.
Har bir asrda ahli sunna val jamoa ulamolari chiqib, o'shanday bid'at ahllariga o'zlarini ilmiy raddiyalarini berib kelishgan. Hozirda ham, ayniqsa, soxta salafiylar (vahhobiylar) o'tmishda o'tgan va hozirda faoliyat ko'rsatib kelayotgan ahli sunna ulamolarini kamsitib, odamlar nazdida ahamiyatini tushirish uchun harakat qilmoqda. Masalan, Imom G'azzoliyni yozgan asarlarida, “Ihyo ulumud din” kitoblarida zaif hadislarni ko'p keltirgan, deb malomat qilishadi.
Ho'p, savol tug'iladi, Imom G'azzoliy mazkur kitoblarini sahih hadislarni to'plash uchun yozganmilar yoki kitoblarini nomini “Ihyodagi sahih hadislar” deb nomladilarmi? Yo'q, albatta, unda Hujjatul Islom qayerdan bunchalik hujumga uchraydilar?! Imom Bayhaqiyning “Shua'bul iymon” sahih to'plamlarida ham ko'plab zaif hadislar mavjud. Undan tashqari, boshqa muhaddis olimlar ham hadis to'plashda faqatgina sahih hadislarni emas, balki zaiflarini ham to'plashni maqsad qilganlar.
Nega endi soxta salafiylar atayin Imom G'azzoliyga hujum qilishadi?! Javob aniq, chunki bu zot ash'ariy olimlardan hisoblanib, mujassimalarga ilmiy raddiyalarga to'la aqidaga oid asarlari bilan tanilganlar.
Shuning uchun ham siz mujassimalar tarafdorlarini u zotga nisbatan o'z g'azablarini to'kayotganini ko'rasiz. Ular “Ihyo ulumud din” nomli kitoblarini ko'p tilga olib, unda zaif hadislar ko'p deb gapirishadi.
Aytingchi, qaysi bir olim o'z asarida faqatgina sahih hadislarni ishlatgan, Imom Buxoriy va Imom Muslim kabi sanoqli olimlargina shu shart bilan hadislarni to'plaganlar. Imom Al-Iroqiy va shu kabi boshqa katta muhaddislar Imom G'azzoliyning “Ihyo ulumud din” kitobidagi hadislarni taxrij qilganlar. Ular ilmiy uslub bilan asardagi zaif hadislarni sahihlaridan ajratib berishgan, ular Imom G'azzoliyni kamsitishni maqsad qilishmagan, chunki bunday kamsitish yo'li haqiqiy olimlarning yo'li emas.
Aslida bir kitobning muqaddimasida men bu kitobda faqat sahih hadislarnigina keltiraman, deb shart qo'yilsa va kitob davomida zaif va to'qima hadislar keltirilsa, e'tiroz o'rinli bo'lar edi, ammo imom G'azzoliy bunday qilmaganlar. Ul zot mushabbiha va mujassimalarga qarshi asarlar yozganlar, ulardan biri “Al-iqtisod fil e'tiqod” nomli asarlari. Undan tashqari adashgan falsafachilarga raddiyalar berib, ularning ilmiy salohiyatlarini yo'qqa chiqarganlar.
Hozirda ba'zi bir zamondoshlarimizni Imom Faxruddin ar-Roziy sha'nlariga ham turli xil yolg'on va tuhmatlarni yog'dirayayotganlarini ko'ramiz. Buning sababi ham oddiy, agar bu buyuk olimning tarjimai hollarini o'rganib chiqadigan bo'lsak hammasini tushunib olamiz.
Imom Subkiy aytadilar: “Imom Faxriddin Roziy mushabbihalar va karromiylarni ta'qib qilib, ular bilan ochiq bahs qilganlar va ular bu kishidan qanday qilib qutulishni bilmaganlar, ular hattoki, bahs asnosida yig'lash darajasiga tushib qolishar edi”.
Imom Roziy ularga qarshi “Ta'sis attaqdis” asarini yozganlar va u kitobda karromiylar hamda mujassimalarga ilmiy raddiyalarni yozib qoldirganlar. U zot qayerga bormasin bu kabi ahli bid'atlarni bahsga chaqirib, tinch qo'ymas edilar. Ular ham o'z navbatida olimga suiqasdlar uyushtirishar edi, ammo bu kabih ishlari amalga oshmas edi.
Hozirgi kunda ham soxta salafiy namoyondalari Imom Roziy darajalarini tushirish, aqlni naqldan ustun qo'ygan deb va hattoki kufrda va dinsizlikda ayblash darajasiga borishmoqda.
Qisqa qilib aytganda, ular o'zlarining bobolari bo'lmish karromiy mushabbihalardan qolgan g'arazli meroslarini davom ettirib kelmoqdalar. Bu ularning uslubi hisoblanadi. Ular oddiy xalq orasida ushbu ishlarini o'zlarining botil aqidalarini singdirish maqsadida amalga oshiradilar.
Aksari odamlar esa ilmsizliklari oqibatida o'zi ishongan mav'izachi imomining aldovlariga laqqa tushaveradilar. Agar siz shu kabi insonning oldiga kelib, Imom Roziy yo Imom G'azzoliy haqida gap boshlasangiz, u tabiyki seskanib tushib, biz Qur'on va sunnatga ergashamiz, falsafa va kalomchilarning gapini gapirma deb sizdan nari ketishadi.
Mana shunday qilib, bu soxta salafiylar oddiy xalqni yo'ldan chalg'itishadi. Bu judayam katta qabih ish va uslub hisoblanadi. Mana shu sabab hozir oddiy xalq orasida Ash'ariy va Moturidiy kabi olimlar xususida yanglish tushunchalar shakllanmoqda. Buning sababi – o'sha soxta salafiylar o'z da'vatlarini oddiy xalqqa qaratishgani va biz ilm ahllari esa etarli darajada ularga raddiya berolmayotganimizdir.
Shar'iy ilmlarni o'rganayotgan ilmi toliblar haqiqiy shaxs bo'lib, o'zining e'tiqodida mustahkam bo'lishi va o'tmishdagi buyuk imomlarimiz kabi o'zini namoyon qilish kerak. Chunki bu e'tiqod dalil va hujjatga asoslangan, salafi solihlar unga e'tiqod qilgan va hozirda ko'pchilik e'tiqod qilayotgan sog'lom e'tiqoddir, yuqorida nomi zikr qilingan mujassima va mushabbihalarning e'tiqodi emas.
Ammo hozirgi kunimizda bid'atchi bo'lmish soxta salafiylar ta'siriga tushgan ko'pchilik yoshlar xalq orasida ahli sunna val jamoa e'tiqodining asosi bo'lgan ikki maktab sohiblarini tortinmasdan, uyatsizlarcha kamsitib kelmoqdalar. Ular o'zlariga loyiq bo'lmagan, aslida haqiqiy olimlarga beriladigan minbarni egallab olib, ko'cha-ko'yda, internet ijtimoiy tarmoqlarida o'zlarini botil e'tiqodlarini tarqatib kelmoqda. O'tmishda ulamolar shunday holatlar sodir bo'ladigan bo'lsa, darhol ilmiy yondoshib, bu kabi fitnachilarning raddiyasini berar edilar.
Shunday ekan, hozir ularga nisbatan jim turib kuzatib turadigan vaqt emas, ming yildan beri ota-bobolarimiz amal qilib kelayotgan e'tiqodni, to'rt mazhab sohiblarining haq yo'lini botildan himoya qilish, adashgan kimsalarni to'g'ri yo'lga qaytarish vaqtidir. Har bir ilm kishisi o'z oilasi, qavmu qarindoshlaridan boshlab qo'ni-qo'shni va yoru do'stlarini ham botil aqidadan himoya qilishi vojib bo'ladi.
Alloh taolo butun dunyodagi musulmonlarni, xususan, yurtimizda yashab kelayotgan mo'min-musulmonlarni bunday zalolatlardan asrasin, tinchlik va osoyishtalikni ta'minlasin.
Rustam Oxunjonov
Ko'kaldosh o'rta maxsus islom bilim yurtimuddarisi
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
