TO'RT MAZHABDAN BOShQA YuZLAB MAZHABLAR BORMI?!
«Mazhablar 4 ta emas, mazhablar ko'p!», degan gap, aslida, so'z o'yinidan boshqa narsa emas!!!
Qani, o'sha 4 tadan boshqa mazhablar?!
To'rt mazhabning har birida minglab kitoblar yozilgan. Shulardan o'rtacharog'ida 30-40 ming shar'iy hukm bayon qilingan bo'ladi.
Qani, siz Imom Savriy yoki Imom Avzoiyning mazhabi bor desangiz, bizga yuqoridagining o'ndan birini – ularning mazhabidagi 3-4 mingta hukmni sanab bering-chi?! “Buxoriy”dan shuni sanab bera olasizmi?!
Ularning mazhabiga ergashgan 20 ta olimni sanab bera olasizmi?!
Hech kim Ikrimaning, Tovusning, Hasan Basriyning, Avzoiyning, Savriyning mazhabi bo'lmagan, demaydi. Balki «saqlanib qolmagan» (!) deydi.
Qadimgilarning qavllarini eng yaxshi jamlagan kitoblar Ibn Abu Shaybaning “Musannaf”lari, Imom Tahoviyning “Ixtilof ul-ulamo” kitoblari (asli yo'qolgan, biroq, Jassosning unga qilgan “Muxtasar”i va undan foydalangan Ibn Qudomaning “Mug'niy”si kabilar saqlangan), Ibn Munzirning “Avsat” kitobi. Biroq, bu asarlarda o'sha olimlar o'sha fatvoda qolganmilar, dalillari nima bo'lgan, o'sha fatvo uchun shartlari, qaydlari bo'lganmi, bu narsalarni to'la bayon qilmaganlar.
Masalan, Imom Ahmad ayol kishi tahoratga ishlatgan idishda qolgan suvdan erkak kishi tahorat qilishi mumkin emas, deydilar. Buni xiloflarni o'rgangan har qanday tolibi ilm biladi. Biroq, bu gapni hech qanday shartsiz aytmaganlar. Balki, bunga 7 ta shart keltirganlar. Buni hanbaliylar biladi. Agar Imom Ahmadning mazhablari shogirdlari va ularning shogirdlari va ularning shogirdlari kabi silsila bilan kelmaganda, balki biz shu shartlardan g'ofil qolardik.
Huddi shunga o'xshab, Imom Molik hayvonlar sutraga yaramaydi, deganlar. Biroq, molikiylardan qarasangiz, tuyani bog'lab, sutra qilib namoz o'qiyverishadi, sababi, imomlari uni 5 shart bilan keltirganlar, uni ular biladi, biz bilmaymiz. Agar Imom Molikning mazhablari shogirdlari va ularning shogirdlari va ularning shogirdlari kabi silsila bilan kelmaganda, balki biz shu shartlardan g'ofil qolardik.
Shunga ko'ra, Hasan Basriydan sa'yni teskarichasiga qilsa, joiz bo'ladi, degan fatvo topsak, yoki turmush qurib, ajrashgan balog'atga etgan ayolni valiysi majburlab erga bersa bo'ladi, degan qavlni topsak, biz bilmaymiz, u zot buni qanday shartlar bilan, qanday qaydlar bilan aytganlar. Biz bilmaymiz, bu fatvodan qaytganmilar, yo'qmi?!
Qolaversa, Savriyning mazhabi deydiganlarga kulgim keladi. Bilishimcha, Imom Savriyning qavllarini eng ko'p jamlaganlardan biri Imom Termiziy bo'ladilar. Yana Imom Ibn Abdulbar ham. “Iztizkor”ni va “Sunan”ni o'qiganlar juda yaxshi biladilarki, Imom Savriy aksar masalalarda Imom Abu Hanifa bilan qavllari bir bo'lgan. Bunga ruku'dan oldin va keyin “raf' ul-yadayn” qilmaslik, tahorat uchun niyat shart emasligi kabi salafiylar eng ko'p raddiya beradigan masalalarni ham misol qilish mumkin. Binobarin, agar Savriyning mazhabi saqlanib qolganida, siz unga ham Abu Hanifa mazhabiga qilgan muomalani qilgan bo'lardingiz. Nega Imom Savriy bilan Imom Abu Hanifa mazhablari bunchalik bir-biriga yaqin? Sababi, u qavllar Abu Hanifa yoki Savriyning emas, balki ular tarbiya topgan madrasa sohiblari Ibrohim an-Naxaiy va u zotdan oldingi Ibn Mas'ud raziyallohu anhuning qavllaridir.
Hulosa qilib aytsam, 4 mazhab – 4 fiqhiy madrasa asrlar davomida minglab, o'n minglab ulamolar tomonidan shakllantirilgan, hukmlari bizgacha kuchli silsila bilan etib kelgan mazhablardir. Biz imomimiz qaysi qavlni qaysi shartlar bilan qachon aytganini aniq silsila bilan bilamiz.
Boshqa mazhablar esa Allohning irodasi bilan fiqhiy yo'nalish – madrasa o'laroq saqlanib qolmagan. Shu sababdan Ibn Saloh, Zarkashiy (“Bahri muhit”ning sohibi), Imom ul-Haramayn, Ibn Nujaym va boshqa ko'plab ummatning muhaddis va fuqaholari asrlar davomida 4 mazhabdan chiqish joiz emas, deganlar. Bunga o'z davrlarida ijmo' bo'lganini ta'kidlaganlar.
Shuning uchun «Maroqiy» sohibi ham aytadi:
والمُجْمَعّ اليَومَ عليه الأربعةْ —— وقَفْوُ غيرِهِ الجميعّ منعهْ
Baytning sharhi المجمع عليه ijmo' qilingan narsa اليوم kunimizda, ya'ni zamonimizda الأربعة — to'rt mazhabdir, وقفو غيره — yoki غيرها — shu to'rt mazhabdan boshqasiga ergashishni yoki ularning biridan boshqasiga ergashishni الجميع منعه — barcha ulamolar man qilganlar.
Men tolibi ilm birodarlarimga mana shu baytni yodlab olishni va Alloh irodasi bilan sahih silsila asosida saqlangan 4 mazhabdan chiqib, 10 ta mazhab bor, 100 ta mazhab bor deya so'z o'yini qiluvchilarga adlanmaslikni nasihat va qattiq tavsiya qilaman.
Unutmangki, 4 mazhabdan biridagi hukmga ergashgan odam o'zi bilan Rasululloh sollallohu alayhi va sallam o'rtasida kuchli arqonni — mujtahidlar va faqihlar silsilasini ushlagan bo'ladi.
Buning eng ochiq-oydin dalili shuki, 4 mazhabning fiqh kitoblari ming — ming ikki yuz yil oldin yozilgan. Masalan, hanafiylarning “Asl”, “Al-Jome' as-Sag'ir” kitoblari ikkinchi hijriy asrda, molikiylarning “Mudavvana”si o'sha asrda, shofe'iylarning Muzaniy va Buvaytiy “Muxtasar”lari 3 chi asrda, hanbaliylarning Hiraqiy “Muxtasar”i 4 chi asrda yozilgan. Bular hammasi fiqhning barcha boblarini va undagi aksar masalalarni jamlagan kitoblar. Salafiylarda shunday kitob qachon yozilgan?! Salafiylarning ilk fiqh kitobi esa HH asr oxirida yozilgan. Ungacha bu 5 chi mazhabning barcha fiqh boblarini jamlagan fiqh kitobi bo'lmagan.
Men birovga bu «5-mazhab»ga ergashmang demayman. Aslida, 5-mazhab ham kamida 10 ta mazhab bo'lib ketdi. Hech kimga sir emaski, shayx Alboniy, shayx Ibn Usaymin, shayx Ibn Bozlar ham minglab masalada o'zaro ixtilof qilganlar. Siz istagangizga ergashavering. Shaxsan, mening e'tirozim yo'q…
Biroq…
….Biroq, “Mazhablar to'rtta emas!”, “Mazhabsiz kishi” degan gap yo'q, hammaning mazhabi bor”, kabi so'z o'yinlar qilib, barchaga ma'lum haqiqatlarni burib, buzib ko'rsatmang!!! Barchaga ma'lum terminlar – mustalahlarning ma'nosini o'zgartirib, o'zingizga moslab sharhlamang. Zero, ilmiy omonatdorlik va sidq bu dinning asrlar davomida buzilmay saqlanib qolishida, Allohning irodasi bilan, eng asosiy va birlamchi omil bo'ldi. Endiyam, shunday bo'lib qolsin!
Mahmud USMON
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
