Vatanga munosabat qanday bo'lishi kerak?
Vatanparvarlik haqida so'z borar ekan, har bir mo'min-musulmon inson avvalo bu borada payg'ambarimiz Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamning Vatanga bo'lgan munosabatlarini bilishi lozim. Shu e'tibordan bugun Islom ummatining Vatanga munosabati qanday bo'lishi kerakligini u zot alayhissalomning namunalarida o'rganishga harakat qilamiz.
Cuhbatimizning avvalida Alloh subhanahu va taolodan notinch dunyoimizga tinchlik so'raymiz, aziz Vatanimizning gullab-yashnashini so'raymiz, xususan, qurolli kuchlarimizga ham salohiyat so'raymiz. Zero, Vatanni himoya qilish, o'z xalqini, oilasini himoya qilish erkak kishining erkakligini, yigitligini sinaydigan sharafli burchdir. Vatanimizda tug'ilib-o'sgan har bir er yigitning qurolli kuchlar safida xizmat qilishi Vatan himoyasining ramzidir. Chegarani qo'riqlash Vatanni qo'riqlashdir, bunga doim tayyor turish har bir Vatan o'g'lonining qalbiga singib ketgan hissiyot bo'lishi lozim. Shunday ekan, Alloh subhanahu va taolodan xalqimizning porloq kelajagi, davlatimizning ravnaqini so'rar ekanmiz, ayni paytda qurolli kuchlarning salohiyatini ham so'rashimiz lozim.
Alhamdulillah, yurtimizda istiqlol shamoli esa boshlagandan buyon chorak asr davomida hayotimizning har bir jabhasi bosqichma-bosqich rivoj topib bormoqda. Hususan, ijtimoiy sohada, dinu diyonat, ilm-ma'rifat borasida ham juda ko'p xayrli ishlar amalga oshmoqda. Jamoatga to'lib-toshayotgan xonaqohlarimiz, yangi-yangi qurilayotgan va ta'mirlanayotgan muhtasham masjidlarimiz bunga yorqin misoldir. Alloh taolo bu dorilomon kunlarda yashashimizga nimani sabab qildi? Avvalo yurtimizga ato etilgan tinchlik-xotirjamlikni, barqarorlikni sabab qilib berdi. Bu tinchlik, barqarorlik esa Vatan sarhadlarini qo'riqlab turgan, tinchligimizni ta'minlab turgan, toat-ibodatlarimizni emin-erkin ado etishimizni kafolatlab turgan qurolli kuchlarimizning, tinchlik posbonlarimizning kechani kecha, kunduzni kunduz demay, sergaklik bilan, hushyorlik bilan qilayotgan xizmatlarining samarasidir.
Ammo yoshlarimiz bunday fidokorona xizmat qilishi uchun, Vatanga sodiq bo'lishi uchun biz mo'min-musulmonlar, yurt fuqarolari nima qilishimiz kerak? Bizning vazifamiz – yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularning qalbiga Vatanga muhabbat hissini, shu jannatmakon yurtda tug'ilib-o'sganidan faxrlanish tuyg'usini singdirishimiz kerak. Shuning uchun bugungi suhbatimizda dinimizda Vatanga munosabat qanday bo'lishi lozimligi haqida so'z yuritmoqdamiz.
Vatan – insonning tug'ilgan, kindik qoni to'kilgan joydir, bolalik, yoshlik davri o'tadigan, ta'lim-tarbiya topadigan joydir, safar qilsa, mudom qo'msaydigan joydir. Vatanni sevish, uning ravnaqi yo'lida xizmat qilish, uni yomon ko'zdan, qora kuchlardan himoya qilish, uning sha'nini yuqori ko'tarish – bularning barchasi Alloh subhanahu va taologa bo'lgan muhabbatimizning, U Zotning habibi, Rasuli Muhamamd sollallohu alayhi vasallamga bo'lgan muhabbatimizning mahsulidir. Zero, Alloh subhanahu va taolo bu tuyg'uni insonning fitratiga qo'shib yaratgan. Bu tuyg'u nafaqat insonda, balki boshqa maxluqotlarda ham bor. Vatanni yaxshi ko'rish, vatanni qo'msash tuyg'usi jonivorlarda ham bor. Baliq suvga, hayvon o'zining iniga, hasharot uyasiga intiladi. O'sha aqli yo'q jonivorlar ham, hasharotlar ham o'zining uyini taniydi, uni quradi, unda jufti bilan yashab, naslini davom ettiradi, zarur paytda uni himoya qiladi. Shunday ekan, aqlu zakovat, tafakkur ato etilgan, borliqdagi mavjudotlarning gultoji bo'lgan insonda esa bu tuyg'u yuksak darajada rivojlangan bo'lishi lozim.
Imom Muhammad G'azzoliy alayhirrohma shunday degan ekanlar: “Vatanning ham haqlari bo'ladi. Ularning birinchisi shu Vatanda yashaganda tinch-xotirjam, shukrona qilib yashash haqqidir. Shuningdek, Vatandan ketganda uni sog'inish, Vatan kamsitilganda g'azablanish, Vatanga hujum qilinganda uni himoya qilish ham Vatanning shu yurtda tug'ilib-o'sganlar zimmasidagi haqqidir. Shu jannatmakon Vatanda yashayapmizmi, unda tinch-totuvlik bilan yashaylik, bunga shukrona qilaylik, ilm izlabmi, tijorat maqsadidami, Vatandan safar qildikmi, uni sog'inaylik”.
Mo'min-inson uchun eng muqaddas zamin – Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning qadamlari tekkan, Qur'oni Karim nozil bo'lgan, dinimiz ilk bor tarqalgan harami sharifdir, Ka'bai muazzama joylashgan Makkai Mukarramadir, ravzi muborak joylagan Madinai Munavvaradir. Bu muqaddas zaminga borib, u erda dinimizning beshinchi arkoni bo'lmish haj va umra ibodatini ado etish har birimizning eng shirin orzuimizdir. Ammo Alloh taolo inson qalbiga jo qilgan Vatan hissi shu qadar kuchliki, hojilar ana shu muqaddas maskanga borib ham, u erda haj arkonlarini ado etgandan keyin, ravzai mutohharani ziyorat qilgandan keyin ham uyga qaytgisi kelib qoladi, bir kun ham turgisi kelmay qoladi. Vaholanki hajga borish uchun navbatga yozilib, o'n yillab kutadi, umrida bir marta boriladigan bu safarga borgach, Ka'bani ko'rgan zahoti ho'ngrab yig'laydi, haramning tuprog'ini o'padi, zamzam suvini muqaddas deb ko'tarib keladi. Lekin haj arkonlari tugagach, bir kun ham turgisi kelmaydi, tezroq Vatanga, uyga qaytgisi keladi.
Ana shu Vatan tuyg'usi tufayli inson o'zi yashaydigan uyni, o'zi yashaydigan mahallani, shahar-qishloqni, Vatanni sevadi, uni obod qiladi, uning sha'nini ulug'laydi, himoya qiladi. Vatanning sha'nini turli ko'rinishlarda ulug'lash mumkin, masalan, uni moddiy va ma'naviy obod qilish mumkin, turli xalqaro anjumanlarda, xalqaro musobaqalarda Vatanning nomidan ishtirok etish mumkin. Ammo buning asosiy sharti shuki, qaysi sohada bo'lmasin, xolis va samimiy xizmat qilsin, ana shunda bu xizmat Vatanning sha'nini ko'tarishdagi xizmat hisoblanadi. Alloh asrasin, bir kimsa bu mas'uliyatli sohada xiyonat qilsa, bu vakolatni suiste'mol qilsa, bu narsa nafaqat uning o'ziga, balki u vakili bo'lgan xalqqa, uni tarbiyalab-o'stirgan Vatanning sha'niga dog' tushadi. Shuning uchun hazrati Umar roziyallohu anhu: «Agar Vatan sevgisi bo'lmaganda, yurtlar xarob bo'lardi», deganlar. Yurtni uni sevganlar obod qiladi, uni Vatan deb bilganlar himoya qiladi.
Shuning uchun qaysi sohada bo'lmasin, o'zimiz uchun emas, Vatan uchun mehnat qilayotganimizni his qilaylik. Mansabdor odam pora olsa, nafaqat o'zining mansabini suiste'mol qiladi, balki zimmasidagi Vatanining haqlarini suiste'mol qilyapti. O'qituvchi darsga kirmasa, bolalar o'ynab yursa, u o'zining vazifasiga emas, Vatanning kelajagiga xiyonat qilyapti.
Ta'kidlash joizki, Vatan sevgisining masdari bizning e'tiqodimizdadir. Zero, bu muborak tuyg'uni qalbimizga Alloh taolo solgan. Vatanni sevishni, ota-onani yaxshi ko'rishni bizga Robbimiz o'rgatgan. Shunday ekan, bu tuyg'ular Robbimizga, U Zotning habibi Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamga bo'lgan sevgimizdan ortiq bo'lmaydi, balki ana shu sevgidan kelib chiqadi.
Bir go'zal namunaga e'tibor beraylik. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy nozil bo'lganda Hadicha onamiz roziyallohu anho u zotni Varaqa ibn Navfalning oldiga olib borganlar. Keksayib, ko'zlari ojiz bo'lib qolgan bu inson Tavrotdan, Injildan xabardor zot edi, oxirzamon payg'ambarining alomatlarini biladigan, u zotning kelishini kutib yurgan ziyrak, zakovatli zot edi. Varaqa ibn Navfal Payg'ambar alayhissalomni gaplarini eshitib, «Qavmingiz sizni yolg'onchiga chiqaradi, sizga aziyat beradi, tug'ilib-o'sgan yurtingizdan chiqarib yuborishadi», deydi.
Ulug'larimiz ushbu holatni Vatanga muhabbatning haqligiga, Vatandan ajralishning mashaqqat ekanligiga dalil qilib, shunday deydilar: «Varaqa ibn Navfal sizni yolg'onchiga chiqarishadi deganida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bu gapni indamay eshitib o'tirdilar, sizga aziyat berishadi deganida eshitib o'tirdilar. Ammo «Sizni yurtingizdan quvib chiqaradilar» deganida u zot to'lqinlanib ketib, «Hali qavmim meni shahrimdan quvib chiqaradimi?» deb so'raganlar. Mana shu u zotning Vatanlariga bo'lgan muhabbatlarining belgisi edi.
Varaqa ibn Navfal aytgan kun kelib, makkaliklarning tazyiqi haddan ortib ketgach, hijratga izn berildi. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Makkadan uzoqlashmasdan turib, Ukoz bozorining oldiga borganlarida ortlariga o'girildilar. Makkaga qarab turib, o'zlarining mashhur gaplarini aytganlar: «Ey menga sevikli shahrim Makka! Agar qavming meni haydab chiqarmaganda seni hargiz tark qilmagan bo'lardim», deganlar. Madinaga borib, Alloh taologa: «Robbim, Makkani menga suyukli qilganingdek, Madinani ham suyukli qil» deb duo qilganlar. Shuningdek, u zot alayhissalomning yana bir mashhur so'zlari bor – u zot: «Agar hijrat bo'lmaganda, men ansorlardan bo'lgan bo'lardim», deganlar. Buning ma'nosi «Makka bo'lmaganda, men makkalik bo'lmaganimda, madinalik bo'lardim», deganlaridir. U zot Madinada qolganlar, ansorlarni ixtiyor qilganlar, lekin makkaliklarni aslo unutmaganlar. Bu haqda Qur'oni Karimda oyatlar ham kelgan. Alloh subhanahu va taolo O'zini «U Zot sizni qaytish joyingizga qaytaruvchidir», deganda Makkani nazarda tutgan.
«Vatan sog'inchi» risolasida aytishicha, arablar biron joyga safarga chiqishsa, hidlab yurish uchun Vatan tuprog'idan olib ketishar ekan. O'sha tuproq vatan hissini uyg'otib, uni esdan chiqarmay turadigan omil bo'lar ekan.
Hadisi shariflarda bunga o'xshash misollar ko'plab keltirilgan. Ularning hammasi bizni ana shu Vatan hissini sezishga undashi kerak. Afsuski, bu hissiyot insonda ko'pincha sezilmaydi. Qachonki bir ne'mat qo'ldan ketsa, zavolga yuz tutsagina uning qadri bilinganidek, ko'pchilikning boshiga musofirchilik tushsagina Vatan hissi seziladi, shundagina Vatanning qadriga etib qolinadi. Bir vaqtlar sho'ro hukumati o'rnatilganda ko'pchilik yurtdan qochishga, hijrat qilishga majbur bo'lgan. Kimdir jonini saqlash uchun, kimdir ilmini saqlash uchun, kimdir oltinlarini saqlash uchun ketgan, xullas, hamma o'zi uchun qiymatli narsani ko'tarib, qochishga ulgurganlar qochgan. Lekin ba'zilar Vatandan ketmagan, ular shu Vatanni, uning taqdirini, kelajagini o'ylab qolishgan. To'g'ri, ketganlar ham aslida Vatanni o'ylab ketgan, ammo qolganlarnin aksariyati «Bu vatanni, bu millatni, yoshlar tarbiyasini kimga qoldiramiz? Men ketsam, sen ketsang, hammamiz ketsak, bu xalq kimga qoladi?» deb o'ylab, Vatanda qolishgan. Qatag'on eng kuchaygan damlarda ba'zi muxlis kishilar, fidoyi shogirdlar, sodiq muridlar qatag'onga uchrayotgan olimlarning nomini olib, o'zlarini qurbon qilganlar. Masalan, «Falonchi qori o'limga hukm qilinibdi» degan gap chiqsa, «Men shu kishiman» deb o'zlarini qurbon qilganlar bo'lgan ekan. «O'sha olim o'lgandan ko'ra men o'lay, olim qolsin, bu millatni tarbiya qilsin, bolalarimizga ta'lim bersin» deb, o'zlarini qurbon qilganlar. Mana bu chinakam fidoiylik, vatanparvarlik!
Yurtdan ketishga majbur bo'lgan azizlarimiz ham qo'shni Afg'onistonga o'tgach, Amudaryoni bo'yiga tizilib kelib, Vatan tomonga termulib o'tirishar ekan. Ammo o'sha ketishga majbur bo'lganlar ham Vatanning sha'nini, musulmonning, o'zbekning sha'nini yuqori tutganlar. Borgan joylarida ham yuksak namuna ko'rsatganlar, ilmlari bilan, mol-mulklari bilan o'sha yurtlarning salohiyatini ko'targanlar, lekin ismlarini yo'qotmaganlar. Shuning uchun hozirgacha ham butun dunyoda o'sha vatandoshlarimizni, ularning avlodlarini hurmat bilan buxoriylar, termiziylar, samarqandiylar deb tanishadi, izzat-ikrom ko'rsatishadi.
Alhamdulillah, istiqlol sharofati tufayli xalqimiz ozod bo'ldi, Vatan ozod bo'ldi. Farzandlarimiz, yurtimizning shavkatli o'g'il-qizlari yana Vatanning sha'nini, yurtimizning bayrog'ini baland ko'tarmoqdalar, ilm-fandami, sportdami, boshqa sohalardami, xalqaro miqyosda yurtimizning dovrug'ini butun dunyoga taratmoqdalar.
Yurtimizdan chiqqan bir olim ilmiy musobaqada g'olib kelganini, yurtimizdan chiqqan bir qori Qur'on musobaqasida sovrin olganini, bir sportchimiz birinchi o'rinni olganini eshitganda, hakamning og'zidan O'zbekiston degan nomni eshitganda, Vatan bayrog'i baland ko'tarilganda ko'zimizga kelgan quvonch yoshlari, qalbimizga to'lgan iftixor tuyg'usi – Vatanga bo'lgan muhabbat hissidir.
Ammo bilib qo'yaylikki, Alloh subhanahu va taolo bizga ana shunday ozod, obod Vatan nasib etibdimi, buni buyuk bir ne'mat o'laroq qabul qilishimiz kerak, unga shukr qilishimiz kerak, unga sodiq bo'lishimiz kerak. Sodiq bo'lish esa Vatanga vafo qilish, uning moddiy va ma'naviy mulkiga xiyonat qilmaslikdir. Afsuski, ba'zi kimsalarda shunday tushuncha bor ekanki, bir odamning mulkini o'g'irlashni o'g'rilik deb bilar ekanu, ammo davlatning mulkini o'g'irlashni o'g'rilik deb hisoblamas ekan. Vaholanki, bir kishining molini nohaq olgan odam aybini tushunsa, tavba qilsa, borib o'sha molning egasini, o'zi bo'lmasa merosxo'rlarini topib, molini qaytarib berib, rozilik so'rashi mumkindir, ammo xalq mulkini, Vatan mulkini o'g'irlagan odam borib 30 million aholining har biridan rozilik so'ray olarmikin? Bunday kimsalar Vatanning mol-mulkini, iqtisodiyotini emiradigan o'zimizdan chiqqan ichki dushmanlardir. Har bir ishda, har bir sohada halol bo'lish, xolis bo'lish Vatanni ana shunday ichki dushmanlardan himoya qilish bo'ladi.
Vatanni tashqi dushmandan himoya qilish esa vatanparvarlikning eng oliy namunasidir, haqiqiy yigitlik burchi, erkaklik sharafidir. Alloh taolo farzandlarni parvarish qilish, edirib-ichirish, ro'zg'orga qarash vazifasini ayollar zimmasiga yuklagan bo'lsa, oilaning ta'minotini, tinchligini ta'minlashni, uyni, Vatanni himoya qilishni, o'zi uchun eng aziz bo'lgan qadriyatlarni muhofaza qilishni erkaklar zimmasiga yuklagan.
Ustozimiz Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlarining qalamlariga mansub «Tafsiri Hilol»da keltirilganidek, Imom Buxoriy rivoyat qilgan sahih hadisda Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Bir kun murobata qilish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», – deganlar, boshqa bir hadisda esa u zot: «Ikki ko'zga (do'zaxda) olov tegmaydi: Allohdan qo'rqib yig'lagan ko'zga va Allohning yo'lida qo'riqchilik qilgan ko'zga», – deganlar.
Shunday ekan, Vatan himoyasi, yurt sarhadlarining muhofazasi dinimizda ulkan ibodat darajasiga ko'tarilgan, bu og'ir, xavfli, ammo sharafli vazifada, bu buyuk xizmatda turganlarga ulkan ajru mukofotlar va'da qilingan. Demak, yoshlarimizni vatanparvar qilib tarbiyalashda bu ishning maqomi naqadar ulug'ligini, uni ado etish katta sharaf ekanini ularga singdirishimiz, bu xizmatda yurganlarning haqqiga duolar qilishimiz lozim ekan.
Fursatdan foydalanib, el-yurt tinchligi yo'lida, Vatan himoyasida turgan barcha azizlarimizga Alloh taolodan kuch-quvvat, sabr-matonat tilaymiz, oilalariga baxtu saodat, farzandlariga salohiyat tilaymiz. Alloh taolo yurtimizni jamiki yomonliklardan asrasin va buning uchun chinakam vatanparvar, haqiqiy mard, jasur o'g'lonlarni tarbiyalashimizda O'zi madadkor bo'lsin!
Musoxon Abbasiddinov,
Namangan shahar Bosh imom xatibi
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
