Namozda oyoqlar kengligi
Ba'zi namozxonlarning namoz o'qiyotganda qiyom holatida oyoqlari orasini haddan ziyod keng qilib o'qiyotganiga guvoh bo'lib qolamiz. Agar ular jamoat bilan o'qishsalar oyog'ini yonidagi namozxonning oyog'iga tekkazib olishadi va shu narsani sunnat deb bilishadi.
Ularning bunday o'qishi yonidagi namozxonning xushu'sini ketishiga ham sabab bo'lib qoladi. Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam zarar berishdan qaytarganlar:
عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أَنَّ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَمَ قَالَ: لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ ... رَوَاهُ الْحَاكِمُ
Ya'ni, Abu Said Hudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “(Dinda) zarar berish va zarar ko'rish yo'qdir”, dedilar. (Hokim rivoyati, sahih)
Mo''tabar to'rt mazhab imomlari ham oyoqlarni mazkur kenglikda qo'yishga buyurmaganlar. Bunday holat hadislarni to'g'ri tushunmaslik sababli paydo bo'lgan yangi holatdir. Hadislarni to'g'ri tushunish uchun asri saodat zamonasiga yaqinroq yashagan zotlarning so'zlariga murojaat qilishimiz lozim bo'ladi. Zero ular hadislarni bizdan ko'ra yaxshi bilganlar, yaxshiroq tushunganlar va shunga muvofiq hukm chiqarganlar. Bu haqida mazhabimizning mo''tabar kitoblaridan bo'lgan “E'lous sunan” kitobida quyidagicha kelgan:
عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ يَقُولُ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى النَّاسِ بِوَجْهِهِ فَقَالَ «أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ» ثَلاَثًا «وَاللَّهِ لَتُقِيمُنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ». قَالَ فَرَأَيْتُ الرَّجُلَ يُلْزِقُ مَنْكِبَهُ بِمَنْكِبِ صَاحِبِهِ وَرُكْبَتَهُ بِرُكْبَةِ صَاحِبِهِ وَكَعْبَهُ بِكَعْبِهِ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ
Nu'mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam insonlarga yuzlandilar va “Saflaringizni to'g'irlanglar, (deb) uch marta aytdilar. Allohga qasamki, albatta saflaringizni to'g'irlaysizlar yoki Alloh taolo qalblaringizning o'rtasini xilof qilib qo'yadi”, dedilar. (Nu'mon) aytdi: Men bir kishini elkasini sherigining elkasiga, tizzasini sherigining tizzasiga, to'pig'ini uning to'pig'iga tekkazib turganini ko'rdim. (Abu Dovud rivoyati)
عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ، فَإِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِي ، وَكَانَ أَحَدُنَا يُلْزِقُ مَنْكِبَهُ بِمَنْكِبِ صَاحِبِهِ وَقَدَمَهُ بِقَدَمِهِ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Saflaringizni to'g'irlanglar, chunki men sizlarni ortimdan ham ko'rib turaman”, dedilar. Bizlarning har birimiz elkamizni sherigimizning elkasiga va oyog'imizni uning oyog'iga tekkazib turar edik. Buxoriy rivoyati
Zamonamizda bir toifa insonlar bu hadisning zohirini ushlab, safda oyoqlarini yonida turganlarning oyoqlariga tekkazish lozim deb o'ylaydilar va mana shu narsada namozning oxirigacha o'zlarini qiynaydilar.
Albatta elkani elkaga, tizzani tizzaga tekkazish bilan birgalikda oyoqlarni oyoqlarga tekkizib turishda katta mashaqqat borligi sir emas. Hususan namozning oxirigacha mana shu holatda bardavom bo'lishning mashaqqatligi ko'rinib turibdi. Mashaqqat esa (ya'ni, ibodatda o'zini qiynash kabi mashaqqatlar) dalil bilan ketkazilgandir. (Chunki Alloh taolo: "Alloh hech bir jonni toqatidan tashqari narsaga taklif qilmas". (Baqara;286) deb marhamat qilgan)
Bu a'zolarning hammasini bir-biriga tekkazib turishni amalga oshirishning imkoni yo'q. Chunki namoz o'quvchilarning qomati, bo'ylari har xil. Hadisdan iroda qilingan ma'no (safni to'g'irlash uchun) mazkur ba'zi a'zolarni ba'zisiga to'g'ri qilishdir.
Hofiz ibn Hajar “Fathul Boriy” kitobida ushbu hadisning sharhida shunday degan: Imom Buxoriyning “Safda elkani elkaga, oyoqni oyoqqa tekkizish bobi”dan murod safni to'g'irlashlikda va oradagi ochiq joylarni yopishlikda mubolag'a qilish qasd qilingandir. (Iqtibos tugadi)
“Avnul Ma'bud” kitobida Ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisdagi “وَحَاذُوا بِالْمَنَاكِبِ” ya'ni, “Yelkangizlarni tenglashtiringlar” so'zini sharh qilib, elkalarning ba'zisini ba'zisiga barobar qilinglar. Bu shunday bo'ladiki, namoz o'quvchilarning har birining elkasi boshqalarning elkasiga to'g'ri va bir yo'nalishda parallel bo'lib, elkalar, bo'yinlar va oyoqlar bitta chiziqda bo'ladi, deyilgan. (Iqtibos tugadi)
Shayx aytadi (ya'ni, shayx Ashrof Aliy Tahonaviy): Agarda oyoqni oyoqqa tekkazishning haqiqiy ma'nosi olinganda ham safni to'g'irlash uchun iqomat vaqtidagi jarayon iroda qilinadi. Chunki bu a'zolar o'rtasini tekkazishlik safni to'g'irlashlikning hosil qilish yo'lidir. Hadisda namozga kirishgandan keyin ham mana shu holatda qolishga dalolat qiladigan narsa yo'q, kimki shu narsani (ya'ni, namozni ichida ham oyoqni oyoqqa tekkazishni) da'vo qilsa, unga dalil keltirsin. (Iqtibos tugadi)
Men aytamanki (ya'ni, Zafar Ahmad Usmoniy Tahonaviy): Anas roziyallohu anhuning “Bizlarning har birimiz elkamizni sherigimizning elkasiga va oyog'imizni uning oyog'iga tekkizib tutar edik” degan so'zlari mazkur ish Nabiy s.a.v.ning zamonlarida bo'lgan, undan keyin davom etmaganligiga dalolat qiladi. Bu ma'noni Ma'marning rivoyati ochiq-oydin bayon qiladi. Unda “Agar bu narsa (ya'ni, oyoqlarni bir biriga tekkazish) ularga nisbatan qilinganida, ular xurkak hachirdek qochib ketardilar”, deyilgan. Agar oyoqni oyoqqa tekkizish namozning qasd qilingan sunnatlaridan bir sunnat bo'lganda edi, sahobai kiromlar buni tark qilmagan bo'lardilar va hech kim undan qochmagan bo'lar edi. Hullas sahih gap biz aytgan narsa, ya'ni, mazkur oyoqni oyoqqa tekkizishlik iqomat vaqtida safni to'g'irlashlikda mubolag'a qilish uchun bo'lgan. Iqomatdan keyin namozning ichida bo'lmagan. Buni anglab eting! (E'lous-sunan kitobidan iqtibos tugadi)
Fuqoholar namozxon qiyomda turganda qadamlari yaqinligi qay darajada bo'lishi haqida ixtilof qilganlar:
Shofeiylar bir qarich miqdorida bo'ladi deganlar.
Hanbaliy va Molikiy mazhabi fuqaholari oyoqlar orasini keng ham qilmasdan, bir biriga tekkizib ham olmasdan, balki o'rtacha, odatdagidan oshib ketmagan holda bo'lishni mustahab deganlar.
Bizning Hanafiy fuqaholarimiz esa to'rt barmoq miqdorida bo'lishi sunnat, chunki bu xushu'ga yaqindir, deganlar. Lekin bu o'lchov miqdori oyoqlarini keng qilishga uzri yo'q kishilar uchun belgilangan o'lchovdir. Ammo gavdasi katta, semiz va barvasta kishilar kabi mo''tadil muvozanatni saqlashda oyoqlar orasini kengroq qo'yishga ehtiyoji bor kishilarga odatdagi holatida turishga ruxsat berilgan. Chunki bundan maqsad uzoq vaqt qiyom holatida turganda ham xushu'ni yo'qotmasdan turishga imkon yaratib beradigan darajada bo'lishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sahihul Buxoriy
2. Sunani Abu Dovud
3. E'lous Sunan
4. Al-Fiqhul islamiyyu va adillatuhu
5. Hoshiyatut-Tohtoviy
O‘zbekiston olimlari Bobur va Boburiylarning Pokistondagi merosini tadqiq etmoqda
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati