25 Март, 2026, 5 Шаввол, 1447
25 Март, 2026, 5 Шаввол, 1447
Биринчи хат ёзган Одам алайҳиссаломдир ва у зотга ёзув таълимини берган Аллоҳ Роббул иззадир[i]. Чунончи Қуръони каримда “(Аллоҳ) Одамга барча (яратилган ва яратилажак нарсаларга тегишли) номларни ўргатди” [ii]деб марҳамат қилинган. (Бақара сураси, 31-оят)
Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Араб лафзи ва нутқида биринчи ёзган зот Исмоил ибн Иброҳим алайҳиссаломдир”.
Али ибн Бурҳониддин Ҳалабий “Сийрат ас-саҳиҳ” (Ишончли тарих) асарида: “Арабий хатда биринчи бўлиб ёзган киши Исмоил алайҳиссаломнинг ўғли Низор ибн Маъадд ибн Аднондир” деган[iii].
(Макҳулдан ривоят қилинишича) Исмоил алайҳиссаломнинг фарзандларидан бўлган Нафис, Назр, Таймо ва Давмалар араб ёзувига биринчи бўлиб асос солган бўлиб, улар ҳарфларни бир-бирига улаб ёзишни жорий қилганлар, ҳатто алиф билан ро ни қўшиб ёзганлар. Бу (ҳарф)ларни алоҳида шаклда Ҳамис ва Қайдорлар фарқлаб ёзганлар. Бу иккиси ҳам Исмоилнинг (алайҳиссалом) авлодларидан бўлган[iv].
Масъудий[v] айтади: “Арабий хатнинг биринчи тузувчиси Миҳсан ибн Жандал ибн Яъсоб ибн Мадяннинг авлодлари бўлиб, улар Аднон ибн Уддга тушган эдилар. Уларнинг исмлари Абжад, Ҳавваз, Ҳуттий, Каламан, Саъфас ва Қарашат бўлган. Улар ўзларининг исмида иштирок этган ҳарфларни ҳисобладилар ва яна исмларида мавжуд бўлмаган ҳарфларни ҳам топдилар. Булар – са (ث), хо (خ), зол (ذ), зод (ض), зо (ظ), ғайн (غ) ҳарфлари эди. Бу ҳарфлардан ҳам яна иккита Саххоз ва Заззоғ сўзларини ясаб ўз исмларининг қаторига қўшиб қўйдилар. Шу билан ҳижоия (алфавит) ҳарфлари тўлиқ бўлди”. Баъзи ривоятларда келтирилишича, булар Мадяннинг подшоҳлари бўлиб, уларнинг раиси Каламан деб аталарди. Ҳаммалари Шуъайб алайҳиссаломнинг қавмидан бўлиб, барчалари “зулмат кунида” ҳалок бўлганлар. “Зулмат куни” яъни қаттиқ иссиқдан кейин қоп-қора булут келди, ёмғир ўрнига олов ёғди ва барчалари куйиб кетди. (Мадян қирилиб кетган араб қабилаларидан бири бўлиб, уларнинг ерлари Ақаба қўлтиғидан Тури Синога қадар чўзилган). Каламуннинг қизи отасига атаб марсия ёзган ва бу сақланиб қолган. (Қандай қилиб бу қиз қавми билан бирга ҳалок бўлмай, тирик қолганининг сабабини билмайман”, деб ёзади Масъудий)[vi].
Яна Масъудий Ҳишом ибн Калбийдан ривоят қилиб айтади: “Хат (ёзув)нинг илк ижодкорлари Анборда яшаган Булон қабиласининг Той (уруғи)дан уч киши бўлиб, улар Мирор ибн Мурра, Аслам ибн Садра ҳамда Омир ибн Жадралар эди[vii]. Улар сурёний алифбосига солиштириб (қиёслаб) араб алифбосини ишлаб чиқдилар. Биринчи босқичда ҳарфларни кўриниши (сурати)ни ёзадилар. Иккинчи босқичда ҳарфларнинг алоҳида ва уланган ҳолдаги шаклини ишлаб чиқдилар. Учинчи босқичда нуқталарини қўйиб чиқдилар ва улар бу хатни “хаттул жазм” деб номладилар. Бу – “кесик” деганидир. Чунки у “Ҳимярий хат”идан кесиб олинган эди. Айтилишича, Анбор аҳли Ҳийра аҳлидан хат таълимини олганлар. Бошқа ривоятда бунинг акси бўлганини айтади. Айтиладики, милоддан аввалги 190-йилларда ҳукмронлик қилган Мунозаранинг даврида Ҳимярий хати Ҳийрага келтирилган. Ҳумяр Ҳуд қавми бўлган аҳли Яманнинг хатидир. Ҳуд – биринчи Од яъни Ирамнинг Од қавми эди. Улар ишлатадиган ёзув “муснад ал-ҳимярий” (химярийча хат) деб номланарди”[viii].
Мақризий[ix]: “Биринчи хаттотлик қалами бу – Ҳимяр ва Од подшоҳларининг қаламларидир”, деган. Тарихи ибн Халдун (807 ваф.) китобнинг биринчи жузида қўшимча равишда буюк амир ҳамда моҳир хаттот Шакиб Арслон[x] шундай ёзади: “Европалик олимлар, шу жумладан олмониялик шарқшунос олим Мартис Олмоний ҳам қуйидаги фикрни билдирдилар: иограф ҳарфлардан кейин ҳарфлар билан ёзиш Яманда вужудга келган. Ёзишни финикияликлар ихтиро қилган деган фикр машҳур бўлса-да, лекин бу фикр тўғри эмас. Балки биринчи бўлиб яманликлар китобат (ёзиш)ни ихтиро қилганлар. Мартиснинг айтишича, финикияликлар ўзларининг ёзувини яманий араб ёзуви асосида бино қилганлар. Юнонлар эса финикияликлардан олган, ўз ўрнида римликлар юнонлардан олган. Дунёда китобатни улар қўлга киритганлар ва мана шу эътибор билан улар ёзув маданиятига асос солган”[xi].
Ибн Халдун муқаддимасининг ‘‘Хат ва китобат инсониятнинг кашфиётларидандир’’ (“Фасл аннал хатто вал китобота мин адодис синоъил инсонияти’’) бобида шундай дейди: “Араб хати Табобиъалар[xii] давлатида бенуқсон ва афзалликда маромига етиб бўлган эди. Бу давлат маданийлашиб, дабдабали ҳаёт кечира бошлагач, у “хат ал-ҳумярий” деб атала бошлади ва Оли Мунзир давлатидан бўлган табобиъанинг аслзодалари Ироқ ерлари билан араб мулкини кенгайтиргач бу хат Ҳийрага кўчди. Бироқ уларнинг ёзувлари табобиъаларникичалик аъло даражада эмас эди.
Тоиф[xiii] ва Қурайш аҳли ёзувни Ҳийраликлардан ўзлаштирганлар. Айтилишича, Ҳийраликлардан китобатни ўрганган киши Суфён ибн Умайядир. Яна бир ривоятда бу киши Ҳарб ибн Умайя бўлган ва у китобатни Аслам ибн Садрадан ўрганган, дейилади. Мана шу ҳақиқатга яқин гапдир. Ҳижоз аҳли китобатни Ҳийрадан, аҳли Ҳийра эса табобиъалар ва Ҳумярдан ўрганганлар, деган сўз энг муносиб сўздир. Ҳумярликларнинг ёзуви муснад деб аталган ва ҳарфлари бир-биридан ажралиб ёзиларди. Улар ёзувларини ўзларидан бошқа ҳеч кимга ўргатмас эдилар”[xiv].
Тошкент ислом институти 4-курс талабаси
Каримов Зиёдуллоҳ Ғайбуллоҳ ўғли
[i] Муҳаммад Шарифжон Садри Зиё. Тазкиратул хаттотийн. Мажмуа.//Қўлёзма. Ўз ФА ШИ. – .№1304.
[ii] Қаранг: Муфтий Усмонхон Алимов. Тафсири ирфон. I-III Жуз. -Т.: Шарқ, 2012. –Б. 50; Абдулазиз Мансур. Қуръони карим маънолар таржима ва тафсири. Тошкент, 2009. -Б. 6.
[iii] Муҳаммад Тоҳир ибн Абдулқодир ал-Курдий. Тарих ал-хат ал-арабий ва адабиҳи. –Б.17.
[iv] Муҳаммад Тоҳир ибн Абдулқодир ал-Курдий. Тарих ал-хат ал-арабий ва адабиҳи. –Б.17.
[v] Али ибн Ҳусайн ибн Али Абул Ҳасан ал-Масъудий саҳоба Абдуллоҳ ибн Масъуднинг (р.а.) зурёдидан. Шайх Муҳаммад ибн Яҳё (муҳаддис олим) Шамсиддин у ҳақда шундай деган: “У Бағдодликлардан ҳисобланади. Бир муддат Мисрда яшаган. Тарихшунос, ажойиб ва ғаройиб, қизиқарли ҳамда нодир воқеа ва ҳодисаларнинг билағони, саёҳатсевар одам эди. Ҳижрий 346 йилда вафот этган”.
[vi] Муҳаммад Тоҳир ибн Абдулқодир ал-Курдий. Тарих ал-хат ал-арабий ва адабиҳи. –Б. 19.
[vii] Ибн Мунзир. Лисон ал-Араб. 6-жуз. –Б. 4178.
[viii] Муҳаммад Тоҳир ибн Абдулқодир ал-Курдий. Тарих ал-хат ал-арабий ва адабиҳи. –Б. 19.
[ix] Аҳмад ибн Али ибн Абдулқодир Абулаббос Алҳусайний Алабидий Тақиййиддин ал-Мақризий
1365-1441й. (ҳ.766-845) Мисрлик тарихчи олим. Қоҳирада туғилиб, ижод қилиб, Қоҳирада вафот этган. Асли Баълабаккалик бўлиб Мақораза қишлоғига нисбат берилган.
[x] Шакиб ибн Ҳамуд ибн Ҳасан ибн Юнус Арслон (1869-1945) Ҳира подшоларининг Танухийн сулоласидан. Тил ва сиёсий илмлар олими, тарихчи.
[xi] Муҳаммад Тоҳир ибн Абдулқодир ал-Курдий. Тарих ал- хат ал-арабий ва адабиҳи. 1939.
[xii] Қуръони каримда бу давлатни «Туббаъ қавми» деб номланган. Бу давлат Яманда бўлган. Тафсир китобларида Ҳомийр подшоҳларининг лақаби «Туббаъ» бўлган. Ўша подшоҳлардан бири Аллоҳнинг динига кириб ўз қавмини ҳам динга чақирган, дейилади. Қаранг: Шайҳ Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. 5 жуз. Тошкент: Шарқ, 2008. –Б. 570.
[xiii] Макка шаҳрига қўшни шаҳар.
[xiv] Муҳаммад Тоҳир ибн Абдулқодир ал-Курдий. Тарих ал-хаттил арабий ва адабиҳи. 1939; Ҳабиб Исфаҳоний Хат ва хаттотон //Тошбосма Ўз ФА Абу Райҳон Беруний номидаги ШИ Фонди инв№ 3640.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бугунги глобаллашув жараёнида турли ижтимоий, иқтисодий ва экологик муаммолар авж олиши, айниқса, XX асрнинг 70-80-йилларидан бошлаб фан-техника тараққиётида катта ўзгаришлар юз бериб, жисмоний меҳнат ўрнини ақлий меҳнат эгаллаши чексиз имкониятлар билан бирга инсонлар саломатлигига катта салбий таъсир ўтказмоқда. Аслида, инсон камолотида унинг нафақат маънавияти, балки жисмоний етуклиги ҳам катта аҳамиятга эга. Кишининг жисмонан соғлом бўлиши унинг бош мия фаолияти яхшиланиб, ақлининг тез ривожланиши, маънавий қувватининг ҳам ортишига ёрдам беради.
Мисрлик машҳур олим шайх Махмуд Шалтут айтади: “Инсонинг кучлилиги унинг жисми ва руҳининг қуввати билан боғлиқ. Чунки ҳаёт оғриқлар, аламларва орзу-умидлар билан тўла. У эса оғриқларни енгиши ва орзу-умидларга эришиши керак. Кучсиз, заиф руҳ, истакларга етишда дош бера олмаганидек, оғриқларга ҳам сабр қилишда дош беролмайди. Шунингдек, жисмнинг заифлиги ҳамтўхтовсиз ҳаракатланиш лозим бўлган ўринларда етарлича ҳаракатга чидай олмайди. Шубҳасиз, албатта жисмоний тарбия жисмнинг кучга тўлиши ва иммунитети ортишида катта таъсирга эга”.
Ислом дини таълимотининг caломатлик ва жисмоний баркамол бўлиш борасидаги тарғиботиҚуръони карим оятлари, ҳадиси шарифлардава ислом уламолари асарларида кенг ёритилган.
Қуръони каримда бундай марҳамат қилинади:
﴿ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيم﴾
“Сўнгра ўша кунда, албатта, берилган неъматлардан сўраласиз” (Такасур сураси, 8-оят).
Али розияллоҳу анҳу ушбу оятидаги “неъматлар” оятини “У – хотиржамлик, соғлик ва саломатликдир” деб тафсир қилганлар.
Киши соғлом бўлиши, ўзида куч-қувват, шижоат ҳосил қилиши, маънан ва жисмонан етукликка эришиши учунжисмоний ҳаракат қилиши лозим.
Ислом динида инсоннингкучли, бақувват бўлишига катта аҳамият берилган. Бу ҳақда сўз кетганда дастлаб зеҳнга қуйидаги ҳадиси шариф келади.
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Кучли мўмин Аллоҳ таолога кучсиз мўминдан кўра яхшироқ ва суюклироқдир. Барчасида яхшилик бор. Сен ўзинга фойда берадиган нарсага интилгин, Аллоҳдан ёрдам сўра ва суст бўлмагин”, деганлар (Имом Муслим ривояти).
Ушбу ҳадисда назарда тутилган қувват умумий маънода бўлиб, инсон ҳаётининг барча жабҳаларини ўз ичига олади.Демак, иймони кучли иймони заифдан яхшироқ. Ўз соҳасида кучли суст кишидан яхшироқ, жисмонан бақувват киши кучсиз кишидан яхшироқдир. Агар баданнинг қуввати жисмоний машқлар билан ҳосил бўлар экан, инсон гўзал фазилатларни қўлга киритиши ва Аллоҳ таолонинг муҳаббатини қозониши учун жисмоний машқларни бажариши лозим.
Инсоният қадим замонлардан саломатлигини сақлаш, жисмоний куч-қувват ҳосил қилиш учун турли воситалардан фойдаланган. Бу борада якка тартибда ёки жамоа бўлиб ҳар хил машқлар бажарган ва ўйинларни кашф қилган.
Ислом дини атрофга ёйилаётган илк даврларда ҳам хилма-хил ҳарбий ўйинлар, ўқ-ёй отиш, чавандозлик мусобақалари ўтказиб туриларди.
Соғлиқ ҳақида турли даврда яшаган алломалар ўз фикрларини айтиб, бу борада жисмоний тарбиянинг ўрни нечоғли муҳим эканини таъкидлабўтганлар.
Хусусан, Абу Али ибн Сино бундай дейди: “Соғлиқни сақлашнинг асосий тадбири бадантарбия. Бадантарбия ўзга тадбирлар билан бирга тўғри ишлатилганда гавдани тўлдирувчи нарсалар тўпланишининг олдини олувчи кучли омиллардан бўлиб, туғма иссиқликни оширади, танага енгиллик беради. Ўз вақтида меъёри билан бадантарбия қилган одамга дард яқин йўламайди. Бадантарбия билан машғул бўлинса, ҳеч қандай дори-дармонга зарурат қолмайди, бунинг учун муайян тартибга риоя қилмоқ ҳам шарт. Бадантарбияни тарк этган одам аксари хароб бўлади, зеро ҳаракатсиз қолган аъзоларнинг қуввати заифлашади”.
Ўрта Осиё олимлари орасида жисмоний машқларни таърифлаш ва ўзига хос тарзда таснифлашдаИбн Синонинг хизматлари беқиёс.
Олим ўзининг машҳур “Тиб илми қонуни” асари учинчи қисмнинг иккинчи бўлимини кишилар саломатлиги учун курашда жисмоний машқлардан фойдаланиш масалаларига бағишлаган. Бу бўлимнинг дастлабки сатрларидаёқ жисмоний машқлар билан шуғулланиш ва ундан кейин овқатланиш ҳамда уйқу режими саломатликни сақлашда энг муҳим шарт экани қайд этилади.
Олим жисмоний машқларни киши саломатлигини сақлашнинг энг муҳим воситаси деб ҳисоблаш билан бирга, жисмоний машқ нафас олиш узлуксиз ва чуқур бўлишига олиб келувчи ихтиёрий ҳаракат эканини, жисмоний машқлар билан меъёрида ва ўз вақтида шуғулланувчи киши ҳеч қандай муолажага муҳтож бўлмаслигини айтади.
Олимнинг жисмоний машқларни қўллаш принциплари тўғрисидаги методик кўрсатмаларининг ахамияти ғоятда катта. “Жисмоний машқларни бошлаётганда бадан тоза бўлиши керак” ва “жисмоний машқлар билан шуғулланувчи киши оч бўлганидан кўра тўқ бўлгани маъқул ҳамда гавда совуқ ва қуруқ бўлгандан кўра иссиқ, нам бўлгани яхши”, дейди Абу Али ибн Сино.
Буюк бобокалонимизнинг ушбу сўзлари ҳозирги техника ривожланган асрда жисмоний саломатлик учун қайғурган ҳар бир киши бадан тарбия машқларига янада эътиборли бўлишини лозимлигини кўрсатади.
Халқпарвар, жадидчи, педагог Абдурауф Фитрат бу хусусида: “Бадантарбия баданни соғлом ва кучли ҳамда аъзоларни мукаммал даражага етказишдан иборат, бусиз бахт-саодатга эришиб бўлмайди”, дея инсон танасининг соғлом бўлишига алоҳида аҳамият берган.
Жисмоний машқлар кишининг касалликларга қарши иммунитетини тиклаб, қон айланиш системаси, ошқозон ҳазми тизимини яхшилайди. Кишининг куч-қувватини ва ўзига бўлган ишончини оширади. Шунингдек, ортиқча вазнни, дангасалик ва руҳий тушкунликни кетказади. У нафақат жисмоний, балки маънавий камолотга етишда ҳам муҳим омилдир. Жисмоний тарбия иродани тоблайди, аниқ мақсад сари интилиш, қийинчиликларни бардош ва чидам билан енгишга ўргатади. Инсон қалбида ғалабага ишонч, ғурур ва ифтихор туйғуларини тарбиялайди.
Ҳозирда фан-техника тараққий этиб, инсон кундалик ҳаётига турли техника воситалари кириб келиши унинг жисмоний ҳаракатларининг чекланиб қолишига сабаб бўлмоқда. Натижада, турли касалликлар тобора авж олиб бормоқда. Ушбу ҳолатда юқорида айтилганидек, ҳар бир инсон комиллик сари интилиб, доимо руҳий тарбия билан биргаликда ўзининг жисмоний жиҳатига ҳам алоҳида аҳамият бериши лозим. Албатта, жисмоний машқларни бажариш ва ўзаро мусобақалар жараёни одоб-ахлоқ доирасида бўлиши, жисмоний жиҳатдан кучли бўлишга, иштирокчилар ва атрофдагиларни бирлаштиришга хизмат қилишилозим. Рақиблар бир-бирларини масхара қилиши, тахқирлаши ёки машқлар ва мусобақаларда аврат очиқ бўлиши ҳаром амал ҳисобланади. Айни пайтда, юртимизда жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланиш учун етарлича имкониятлар мавжуд. Ҳар бир киши бу имкониятлардан оқилона фойдаланиши даркор. Зеро, жисмонан соғлом бақувват киши ўз зиммасидаги бурч ва вазифаларни тўла уддалай олади. Оиласи ва жамиятга кўпроқ фойда келтиради.
"Исломда саломатлик" китобидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 