17 Июн, 2026, 2 Муҳаррам, 1448
17 Июн, 2026, 2 Муҳаррам, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим
Бугун – Раҳмон, Раҳим, Қодир Аллоҳнинг энг суюкли дўсти, Расули, ер юзидаги сўнгги Пайғамбари, инсоният сарвари Муҳаммад мустафо соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг таваллуд топган, у зотни соғинган, суйган, кўрсатган йўлларида собит бўлиш орзуси, интилишида яшаётганларнинг салавоту саломлари фалакка тўлаётган кунларда бу замонларга ета олмаган ота-оналаримиз, бобою момоларимиз, устозларимизни ўйларкан... хотиралар қатидаги гўзал маъною мақсадлардан англадим: гарчи собиқ совет тузуми халқимиз қалбига динсизлик, жаҳолатни шафқатсизлик, қаттолликка таяниб сингдирмоқчи бўлган эса-да, муқаддас Қуръон таълим-тарбиясию Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатлари кўрсатмаларини катта авлод қалбида қуёшдек асраб, ўз амаллари билан фарзандлари қалбига сингдириб кетган эканлар. Зеро, Парвардигори олам қуёшни дунё ҳаёти учун ёруғлик, ҳарорат манбаи қилиб яратган экан, токи Аллоҳ таолонинг ҳукми ўзгармагунча, яратилмишлардан ҳеч бир куч офтобнинг нурини, иссиғини тўса олмайди. Қуёш булут орқасида қолиши ёки қишда ер шарининг биз яшаётган минтақаларидан узоқлаши мумкин, лекин бу вақтинчалик ҳолат экани онгимизга қуйилган. Халлоқи олам бир-бирига уйғун боғлаган фасллар Ўзининг иродаси билан баъзан эртароқ ёки кечоқ келиши, одатдагидан иссиқроқ ёки совуқроқ, серёғин ёҳуд қуруқроқ кечиши кўп кузатилган, фақат уларнинг вазифасини, тартибини ислоҳ қилиш яратилмишларнинг қўлидан келмайди...
Ҳеч эсимдан чиқмайди: бундан ўттиз тўрт йил олдин кутилмаганда марказкўмнинг ғоявий ишлар бўйича котибаси мажлисга чақирди. Етти ойлик қизимни ташлаб кетолмаслигимни айтгандим, умуман қулоқ солишниям, тушунишниям исташмади. Болани бир қўшнига ташлаб бордим. Котибанинг юзи, кўзи, сўзларидан заҳар томиб мажлис ўтказишига машҳур шоирларимиздан бири дунё адабиётининг дурдоналаридан бўлган асарни ўзбек тилига ўгирганда Худо сўзини ишлатгани экан. Катта хонани тўлдириб ўтирган ижодкорлардан биронтамиз: “Ахир, асл манбада қўлланилган бу сўз таржимада ҳам бўлади-да!” деган гапни айтишга журъат этолмаганмиз. Чунки имонсизликка асосланган собиқ тузум уламоларни қатағону сургунларга маҳкум этиб, диний адабиётларни ёқиб-йўқотиб, халқни эътиқодсиз мутеларга айлантириш учун зулм тегирмонини беаёв айлантирарди. Аммо қалбларга Аллоҳдан ўзга кимнинг ҳукми ўтарди?!
Ота-оналаримиз қўлимизга нон бераётганда, уйқуга кўзимизни юмиб-очганда, остона хатлаганда, тилимизга “Бисмиллоҳ”ни ўргатишди. Раҳматли отам мулла Муҳаммадхон: “Менинг тириклигимда олган билимларинг – энг катта мерос” деган гапни кўп қайтарадилар. Ақлимизни таниб-танимай ота-онамизни қувонтирган дастлабки амалларимиздан бири улар ўргатган “Чорқул” сураларини ёдлаб айтиб берганимиз бўлса керак. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг “Қул ҳуваллоҳу аҳад” ва “Муаввазатайн”ни кечқурун ва эрталаб уч мартадан ўқиб қўйгин, сени ҳамма ёмонликлардан асрайди” (Имом Термизий, Имом Насоий, Имом Аҳмад ривояти) деган суннатлари у меҳрибонларимни кўз олдимга келтираверади.
Жисму руҳимиз отажоним тонг сахарларда ўқиган Қуръон сураларидан нур, шифо олди. “Давонинг энг яхшиси Қуръондир” (Ибн Можа ривояти) деб марҳамат қилганлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам.
Она шаҳрим Марғилон одамларининг ҳалимлиги, муомаласи мулойимлигини кўпчилик эътироф этади. Отамнинг аёл-қизларга муомалалари бошқача майин эди. Ўта талабчан онамнинг овозларини кўтарганлари, сўкиб уришганларини эслолмайман. Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзлари ҳам шалоқ сўзламас, ўзгаларнинг ҳам шалоқ сўзлашига йўл қўймас эдилар. “Дарҳақиқат, сизларнинг яхшиларингиз хулқи яхшиларингиздир”, – дердилар” (Имом Бухорий ривояти) – айни шу фазилатни хонадонимизнинг, қўни-қўшнию қариндошнинг улуғлари мактабида кўриб ўргандик.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг фарзандларига ҳадя беришда адолат қилмаган саҳобаларига: “...Бу дуруст эмас, бу ишингга мендан бошқани гувоҳ қил. Мен зулмга, гуноҳга гувоҳ бўлмайман. Аллоҳдан қўрқинглар, фарзандларингиз ўртасида адолат қилинглар...”, деганларини ҳар гал ўқиганимда, мулоҳаза қилганимда, кўз олдимга отажонимнинг ёнғоқдеккина неъматни ҳам олтита тенг бўлакка бўлиб, биз – олти фарзанднинг олдига қўйиб, меҳрибон жилмайиб турганлари ҳамон кўзларимдан миннатдорчилик ёшларини оқизаверади. Бола эканман-да, етти-саккиз ёшларда бўлсам керак, отамга синглимдан шикоят қилибман. Дадам индамай эшитдилар, кейин: “Шу гапларни Мукаррамхон ҳақида айтдингизми? – дедилару қўшимча қилдилар. – Агар шу синглингиз юз-қўлини ювган сувни олиб келсангиз, мен уни ичиб қўяман”. Табиатан жуда нозиктаъб, озодалик талаб бўлган отамнинг бу гапларини дастлаб тушунмадим, ҳайрон бўлдим. Аммо юзларидан кайфиятлари бузилганини сездим: демак, айтган гапим, аниқроғи, синглимдан нолишим ёқмади. Бу воқеа менга бир умрлик сабоқ бўлди. Кейинчалик англадимки, ота-онанинг болаларига адолат қилиши моҳиятида ўзаро аҳил, меҳр-оқибатли ака-укаю опа-сингиллар, демакки, бир-бирини қўллаб-қувватловчи жамият илдизларини мустаҳкамлаш мақсади ҳам мужассам экан.
Ёши бироз улғайганда фарзанд кўргани учунми, болалар орасига тушиб жанжаллашадиган қўшнимиз бизникигаям акамдан шикоят қилиб чиқарди, хуморидан чиққунича уришиб оларди. Онам индамасдилар, қўшнининг гапига лойиқ жавоб қайтармаганларидан бизнинг жаҳлимиз чиқарди. Аммо ҳеч қанча вақт ўтмасдан ўша қўшни бир сабаб-баҳона топиб: “Аяжон-ув” деб кириб келарди. Онам ҳеч нарса бўлмагандек уни қаршилаб сўрига бошлардилар. Шунга ўхшаш воқеалар жуда кўп бўлган. Назаримда, онажоним учун Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг “Энг ёмон кўрадиганим адовати қаттиқ кишидир” (Имом Бухорий ривояти), деган ҳадислари доимий шиор бўлди. Бу фазилатлари шарофатидан хонадонимиз ҳамиша яхши меҳмонлар билан, ҳаётдан эрта кетган отамдан кейин ҳам баракотлар билан обод бўлди, менимча.
Жарир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинган ҳадиси шарифда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтадилар: “Кимда ким меҳрибонлик қилмас экан, ўзи ҳам меҳрибонлик кўрмагай” (Имом Бухорий ривояти). Кўчамиз, маҳалла, мактабимиз, ундан сўнг олий таълим даргоҳида, эҳ-ҳе, бизга меҳр билан таълим-тарбия берган, йўл-йўриқ кўрсатган, ҳунар ўргатган одамларнинг сон-саноғи йўқ. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам етимлар бошини силаганлар жаннатда ўзларига ёнма-ён бўлишини айтганлар. Эрта вафот этиб кетган иккита аммамнинг фарзандларини бизга опа, ака қилиб оиламизга қўшган, “Буларнинг кўнгли ярим, етимлиги билиниб ўксиб қолмасин”, дея ўша опа-акаларимизга биздан ҳам кўпроқ меҳр беришга уринган отам, онам жаннатда оламлар сарвари қаватларида бўлсалар, иншоаллоҳ!
Ўзбекистон халқ шоири Зулфияхоним болалик, ўсмирликларини хотирлаб ушбу воқеани сўзлаб бергандилар: “Маҳалламиздаги Сиддиқа отинойида савод чиқарганман. Ўн икки ёшларда эдим. Бир куни мени ўқишдан олиб келиб, касал ётган опамнинг олдига олиб киришди. У ерда Қуръондан Ёсинни ўқиб узоқ ўтирдим. Оғир аҳволда бўлган опамнинг юзига қарашга юрагим бетламасди. Бир пайт аёллар киришиб, ишора билан ўқишимни тўхтатишди. “Опанг вафот этди, ташқарига чиқ, китобингни юқори токчага қўй”, дейишди”. Азиз устознинг ўтган асрда ҳаёт ва замоннинг барча синовлари (икки аканинг фожиали ўлими, яна бир аканинг қатағон қурбони бўлиши, опасининг вафоти, севикли турмуш йўлдошидан 29 ёшида бева қолиши)ни ирода, сабр билан енгиб, ҳеч кимдан, ҳеч нарсадан нолимай матонат билан пркиза яшаши Аллоҳнинг тақдирига таслимлик эканини юқоридаги хотираларини эшитганимда чуқурроқ англадим.
Умримнинг катта қисми “ягона совет миллати”ни шакллантиришга тиш-тирноғи билан сафарбар бўлган замонда кечди. Мактабда, олий таълим даргоҳида одам боласини ер юзидан тортиб коинотгача ҳукмдор қилиш (Астағфируллоҳ!) ғояларига хизмат қилган “...изм”, “...изм”ларни ўқиш-ўрганишга увол кетган вақтларнинг ҳисоби йўқ. Аммо ўша пайтларда баҳо олиш учунгина ўрганилган у “билим”лар қуриган барглар каби хотирадан тўкилиб кетди-ю... ўша замоннинг “олим”лари билимсиз, маърифат-маданиятдан йироқ деб қадрини, обрў-шаънини ерга уриб келган оталаримиз, оналаримиз, бобою бувиларимиз қалбимизга эккан тўғрилик, халоллик, ростгўйлик, тинчликсеварлик, меҳрибонлик, кичикка шафқату кексаларга ғамхўрлик, меҳнатсеварлик, кечиримлилик, озодалик, бағрикенглилик, саховат, камтарлик... каби ҳислатлар уруғлари ниш урди, кўкарди. Чунки бу фазилатларни икки дунё саодати калити сифатида ўзи суйган бандалари қалбига жо этишни ва шу асосда яшашни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг улуғ ибратлари орқали ўргатишни Қодир Аллоҳ ирода этди.
...1978 йилда вафот этган қашқадарёлик ажойиб инсон Нажмиддинхон эшонбобонинг ота-боболари ўтган асрнинг биринчи ярмида қатағон қурбони бўлди, аслида наманганлик бўлган оила сургунга, қочқинликка дучор этилди. Йигима ёшида иккинчи жаҳон урушига кетган Нажмиддинхон полки билан душманга асирликка тушади. Уни ҳам ўлим печида ёқиб юбориладиганларга қўшадилар. Нажмиддинхоннинг кўз ўнгида қанча-қанчалаб махбусларни навбат билан оловли камерага олиб кириб кетадилар. Шундай фожиали тақдир олдида ўзини тамоман йўқотиб қўяётган диндошлари учун қандай ёрдами, эзгу амали бўлишини ўйлаган Нажмиддинхон мусулмон масхбусларнинг асирлик рақами ёзилиб кўкрагига осиб қўйилган тахтачанинг орқасига “Ла-а илаҳа иллаллоҳ!” калимасини ёзиб беради ва уларга ўлим олдидан бу калимани қайта-қайта ўқишни ўргатади... Аллоҳ марҳамати кенг, Аллоҳ – Қодир. Қарангки, кўп ўтмай кутилмаганда Нажмиддинхон ва минглаб махбуслар озод қилинади. “Ла-а илаҳа иллалоҳ” калимасини ишонч, ихлос билан кўп такрорлашнинг фазилатлари, икки дунёмиз учун қанчалар саодатбахш экани ҳақида Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг таълимлари эътиқодимизга маёқ бўлсин.
Мен... ўрганишга, тинглашга мухтож бир банда... Фикрларим баёнида илмсизлик, моҳиятга етолмаслик қусурлари бўлиши табиийлигидан андиша, ҳижолатлигимни бир ёруғ умид енгди: Аллоҳнинг муборак Ислом динида яратган бандаси, Муҳаммад алайҳиссаломнинг умматлари эканимга шукроналар билан, замонлар қанчалар эврилмасин, то Қиёматгача мени ва авлодларимизни дунё ҳаётини ёритган қутлуғ Каломуллоҳ, Пайғамбаримиз соллалоҳу алайҳи ва саллам суннатларини ўзига ҳақиқий илм манбаи ва дастури амал қилиб олганлар қаторида этишини тиладим. Сиздан-да шундай дуо сўрайман, азиз дўстим.
Бу кеча бошқача, чиройлик,
Юлдузлар мавжида ой – болиғ.
Дунёнинг қалбидан шуъладек –
Салавот ёғилар... минг ойлик.
Бу кеча бошқача, чиройлик,
Ҳаволар анбарин зилолдек.
Хаёлнинг ҳар йўли – нурафшон,
Шукрона аталган саройлик.
Бу кеча бошқача, чиройлик,
Солиҳлар кўзлари нур – сойлик.
Салавот, салом дарёларин
Расулингга етказ, ё Холиқ!
Рабиул аввал, 11-13-кун
Муҳтарама УЛУҒОВА
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Ислом тарихидаги энг улуғ, маънавий жиҳатдан энг ибратли кунлардан бири Ашуро куннидир. Ҳар йили муҳаррам ойининг ўнинчи куни нишонланадиган бу сана нафақат рўза тутиш фазилати билан, балки Аллоҳ таолонинг бандаларига кўрсатган марҳамати, Мусо алайҳиссалом ва унинг қавмини нажот этганлиги билан ҳам аҳамиятлидир. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ушбу кунга алоҳида эътибор берганлар ва умматларини ҳам унинг фазилатларидан баҳраманд бўлишга чорлаганлар. Ашуро куни мусулмонлар учун маънавий покланиш, гуноҳларга каффорат ва суннатни ҳаётга татбиқ этиш имконидир.
Бу кун мусулмонлар учун рўза тутиш тавсия этилган кунлардан бири бўлиб, уламоларнинг кўпчилиги бу кунни рўза билан ўтказишни мустаҳаб деб ҳисоблайди. Ашуро куни рўза тутиш суннат амаллардан бири бўлиб, унинг фазилати жуда катта. Тасуъо (тўққизинчи) ва Ашуро (ўнинчи) кунларида рўза тутиш пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламдан қолган суннатлардандир. Бу Аллоҳнинг кунларидан бири бўлиб, У Зот ўз бандаларига марҳамат кўрсатган, яъни У зот Калимуллоҳ Мусо алайҳиссалом ва Унинг қавми Бани Исроилни Фиръавн ва унинг қўшинининг зулмидан нажот этган кундир.
Ашуро кунини рўза билан ўтказишнинг асосий сабаби бу кунда Аллоҳ таоло Мусо алайҳиссалом ва Бани Исроилни Фиръавн ва унинг қўшинидан нажот этганидир. Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам Ашуро куни рўзасини жуда аҳамиятли деб билар эдилар. Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Мен Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни бирор кунни бошқалардан афзал деб рўза тутишга уринганларини кўрмаганман, фақат ушбу кун — Ашуро куни ва ушбу ой — Рамазон ойидан ташқари” (Имом Бухорий ривояти).
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам мусулмонларни Ашуро куни рўза тутишга рағбатлантирар ва: “Ашуро куни рўзаси ўтган бир йилнинг гуноҳларига каффорат бўлишини Аллоҳдан умид қиламан”, дер эдилар (Имом Муслим ривояти).
Мусулмонлар бу суннатни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Мадинага ҳижрат қилганларидан сўнг амалиётга тадбиқ эта бошладилар. У киши яҳудийларни Ашуро куни рўза тутаётганини кўрдилар ва бунинг сабабини сўраганларида, улар: “Бу яхши кун бўлиб, Аллоҳ ушбу кунда Бани Исроилни душманларидан нажот этган, шунинг учун Мусо алайҳиссалом ушбу кунни рўза билан ўтказган”, дейишди. Шунда Пайғамбаримиз алайҳиссалом: “Мен Мусога сизлардан кўра яқинроқман”, деб, ўша куни рўза тутдилар ва бошқаларга ҳам рўза тутишни буюрдилар.
Шу кундан бошлаб бу амал суннат сифатида амалга оширила бошланди ва мусулмонлар учун ўтган йилнинг гуноҳларидан покланиш, катта савоб ва фазилатга эришиш имкони сифатида қаралади.
Ашуро куни бу барча мусулмонлар учун муҳим сана ҳисобланади. Кўплаб инсонлар бу кунда рўза тутишга ва ибодат қилишга интилади.
Кўпчилик Ашуро кунини ягона ҳолда рўза тутиш мумкин эмас, деб ҳисоблайди. Аммо Азҳар муассасаси ўз фатволаридан бирида бу фикрни рад этган. Унда таъкидланганидек, жума ёки шанба куни Ашуро кунига тўғри келса ҳам, уни алоҳида ҳолда рўза тутиш ман қилинган эмас.
Азҳар уламоларининг таъкидлашларича, имом Таҳовий раҳматуллоҳи алайҳдан ривоят қилинган: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Ашуро куни рўзасига изн берганлар ва унга тарғиб қилганлар. Лекин бу кун шанбага тўғри келса, тутманглар, демаганлар. Бунинг ўзиёқ, Ашуро ҳар қандай кунга тўғри келса ҳам рўза тутиш мумкинлигини кўрсатади”.
Шунингдек, агар Ашуро ёки Арафа куни жума ёки шанба кунига тўғри келса ёки инсоннинг одатдаги рўзали куни бўлса, бу ҳолда рўза тутишда ҳеч қандай монеълик йўқ.
Дорул-Ифто (Миср Фатво ҳайъатининг 2023 йил 26 июльдаги 7756 рақамли Профессор Доктор Шавқий Иброҳим Аллом фатвосида) ҳам Ашуро кунини яъни муҳаррамнинг 10-кунини ягона ҳолда рўза тутиш жоизлигини тасдиқлаган. Шу билан бирга, ихтилофдан қочиш мақсадида, у билан бирга бир кун аввал 9-кун ёки бир кун кейин 11-кун рўза тутиш тавсия этилди.
Миср Дорул-Ифто муассасаси таъкидлашича, муҳаррамнинг 9-кунини рўза тутиш қатъий суннатдир. Бу борада Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда келади: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Ашуро куни рўза тутганларида, Пайғамбаримизга яҳудий ва насронийлар бу кунни улуғлашларини айтишган. Шунда у зот: “Келгуси йили, агар Аллоҳ хоҳласа, тўққизинчи куни ҳам рўза тутаман”, деганлар. Ибн Аббос айтадилар: келгуси йил келмасдан Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этдилар. Бу ҳадисни Имом Муслим ўз “Саҳиҳларида” келтирганлар.
Суннатда Ашуро куни рўзаси тутишнинг фазилати ҳақида бир қатор ривоятлар келтирилган. Унга кўра, муҳаррам ойида рўза тутиш тавсия этилган амаллардан саналади. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай дедилар:
“Рамазондан кейинги энг афзал рўза Аллоҳнинг ойи муҳаррам ойида тутиладиган рўзадир. Фарз намозлардан кейинги энг афзал намоз кечаси ўқиладиган (таҳажжуд) намоздир”.
Ашуро кунининг фазилати шундаки, бу кун тутиладиган рўза ўтган бир йиллик гуноҳларга каффорат бўлади. Абу Қатода розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўради:
— Арафа куни рўзаси ҳақида нима дейсиз?
У зот: “Аллоҳдан умид қиламанки, ўтган ва келгуси йилнинг гуноҳларига каффорат бўлади”, дедилар.
— Ашуро куни рўзаси ҳақида нима дейсиз? деб сўрадилар.
У зот: “Аллоҳдан умид қиламанки, ўтган йилнинг гуноҳларига каффорат бўлади”, деб жавоб бердилар.
Шунингдек, Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:
“Мен Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни бирон кунни бошқалардан кўра афзал деб рўза тутишга шунчалик интиқлик билан интиқлик қилганларини кўрмаганман, фақат ушбу кун Ашуро куни ва ушбу ой Рамазон ойи бундан мустасно”.
Уламоларимиз Ашуро кунида аҳли оилага кўпроқ сарф қилиш, яъни уларни қувончли қилиш, ризқда кенглик қилишнинг тавсия этилган амаллардан эканини таъкидлайдилар. Бу Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг муборак ҳадисларига асосланади:
“Кимки Ашуро кунида ўз аҳлига (оила аъзоларига) кенглик қилса, Аллоҳ таоло унга бутун йили кенглик беради”.
Хулоса ўрнида шуни эслаш жоизки, Ашуро куни бу бир кунлик рўза орқали бутун бир йиллик гуноҳлардан покланиш умиди берилган, Аллоҳнинг махсус марҳамати тўкилган муқаддас кундир. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларидан бири бўлган ушбу рўзани тутмоқ, уни 9-куни ёки 11-кун билан бирга адо этмоқ мусулмон киши учун катта ажру савоб манбаидир.
Шунингдек, бу кунда аҳли оилага шодлик улашиш, ризқда кенглик қилиш ҳам суннатга уйғун амаллардан ҳисобланади. Демак, Ашуро куни ибодат, муҳаббат ва маънавий янгиланиш кунидир. Ундан оқилона фойдаланган киши на дунёда, на охиратда зиён кўрмайди.
Дилшод Алиев,
"Болои Ҳовуз" масжиди имоми.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 