02 Октябр, 2026, 21 Рабиъус сони, 1448
02 Октябр, 2026, 21 Рабиъус сони, 1448
Одатий кунлардан бири. Автобус йўловчилар билан тўла. Ўзимга қулай жойга туриб олиб, баҳор манзарасини ойнадан томоша қилиб бораман. Мактабдан қайтаётган болажонларнинг чуғур-чуғури худди автобусга қамалиб қолган гала-гала қушларнинг овозига ўхшаб кетади. Шунча шовқин-суроннинг ичида кимнингдир узуқ-юлуқ гапи қулоғимга чалинди:
- Қанақасини олдингиз?
- Намоз ўргатадиган китоб. Диний қўмитанинг муҳри туширилгани ўтар экан. Бекор ўтирмай “у-бу” ўрганларинг, дейишибди. Пулим шунга етди.
- Ҳа, майли, шунисига ҳам шукр...
Беихтиёр орқамга ўгирилдим. Олди ўриндиқда бўйлари пастгина, ранги қорамтир, озғин, кўзлари мунгли ўрта ёшлардаги бир аёл. Орқасидаги ёши каттароқ аёл томонга дамба-дам ўгирилиб, ҳасрат қилиб қўяди...
- Ким сўраса, бир йиллик ҳарбий хизматга кетган деяпман. Бошқа нима ҳам дердим. Қаердалигини қандай айтаман. Агар бир йилдан кейин яна сўрашса, ҳарбий соҳада кўтарилиб, командировкага кетган деб қўя қоламан. Э-э-э, йиғлайвериб кўзимда ёш қолмади, олти ой бўлди кетганига. Ҳалиги гап бор-ку, “ўлган ўлиб кетаркан, қолганлар яшаши керак”, дея мана йиғламай ҳам қўйдим...
- Чакки бўлибди. Ҳай, майли сиқилманг, буёғига ўзингизни асранг. Бошга тушганини кўз кўради. Бундан ёмони бўлиши ҳам мумкин эди-ку!
- Ҳа, тинмай Худодан сўрайман, дуо қиламан...
Гапнинг сиёқидан онаизор сиқилаб тургани, фарзандига бирор корҳол бўлгани сезилиб турарди. Гаплашиб кетаётган орқадаги аёл ё қўшниси ё бирор қариндоши бўлса керак: дардини айтиб бироз тин олмоқчи бўлса керак...
Бекатларда йўловчилар тушиб, салон анча бўшади. Айниқса ғужур-ғужури қулоқни қоматга келтираётган чуғурчуқлар тушгач, автобус ичи тинчиди-қолди. Хайрият! Бояги муштипар опахоннинг тўғрисида жой бўшади. Ўша ерга ўтриб олдим. Қўлида йиртилай-йирталай деб турган ҳамёни. Ўшандан увадаси чиққан бир бўлак қоғозни чиқарди. Узун рўйхат ёзилган. Она рўйхатни белгилаб, ҳар бирининг тўғрисига нарх ёза бошлади. Аста сўрадим:
- Бозорликми, опа?
- Ҳа, ҳар ой олиб бораман. Нархини ёзиб хўжайинимга кўрсатишим керак. Мана икки халта тўла нарса.
Ҳақиқатда оёқ томонда катта иккита халтада майда-чуйдалар лиқ тўла.
- Кечирасиз, хафа кўринасиз. Бирор мусибат юз бердими?
Ҳа, бошимизга шунақа кунлар ҳам бор экан. Болам ёмон йигит эмасди. Ҳаммага қўлидан келганича ёрдам берарди. Кўпчиликни ишлик қилиб қўярди. Ўзининг ўрнига қўйиб бўлса ҳам инсонларга кўмаклашарди. Эпчил, уддабурон йигит эди. Нима бўлди-ю, ўша куни кечқурун уйдан чиқиб кетди. Қаергалигини айтмади. Анча ҳаяллади. Келавермади. Тонг ҳам отди. Минг хавотирдан ўлай дедим. Ўша куни полиция маҳкамасида эканлиги хабари келди. Аввалига эшитиб, тушунмай гаранг бўлдим. Хўжайиним иккимиз ўша ерга югурдик. Афсуски, бир кун олдин уйидан озод қушдай учган болам, эртасига жиноятчига айланиб-улгурибди. Қўлларида кишан, боши эгик. Юз-кўзлари қонталаш, моматалоқ. Ёнида яна учта ўртоқлари ҳам бор. “Вой бола-а-м”, деб дод солдим. Шўринг қургурлар, ўғлим ва яна учта ўртоғи - тўрт киши бўлиб бир йигитни дўппослашибди, ўласи қилиб калтаклашибди. Хуллас калтак еган бола реанимацида экан. Хуллас тергов, суриштирув, айблов, шикоятлар бошланиб кетди. Отаси иккимиз нима бўлсак, бўлдик. Хўжайиним бу кўргуликни кўтаролмай, эсдан оғай дедилар. Руҳий шифохонада анча даволандилар. Ҳозир ҳам аҳволлари ҳаминқадар. Уйқу дори ичиб, кўп-кўп ухлайдилар. Деярли гапирмайдилар. Ўзим инфаркт бўлдим. Дори билан тиккаман.
- Анави бола тузалиб кетдими, кейин?
- Уч ой деганда ўзига келди. Яна билмадим. Судда соғга ўхшаб кўринди, атай ётиб олган бўлиши ҳам мумкин. Униси Худога аён... Уйидагилар шикоят ёзишди. Жарима тўлатмоқчи бўлишди. Тўлашга умуман иконимиз, қурбимиз етмайди, начора. Боламга 8 йил беришди. Озодликдан маҳрум бўлди. Умидим - шояд авфга лойиқ кўришса... Унинг учун ҳам ўзим кечирим сўрайман, қаерга бўлса ҳам бораман. Бечорагинам, мана хатларини кўринг-да! Тинмай узр айтади. Мени йиғлатгани учун афсус чекади. Қамоқдан ўзига керакли нарсаларни сўраб хат ёзибди. Мана ҳозир ҳам рўйхат ёзиб юборган. Шуларни тўлдириб юрибман. Манави дориларим, буниси эса юрагимни кардиограммаси. Бу хўжайинимга ичираётган дориларим рўйхати, тепада уларга қўйилган ташхис ҳам бор. Мана ўқиб кўринг. У бояги эскириб кетган ҳамёнидан кетма-кет қоғозларни чиқариб кўрсата бошлади. Ҳа, дея бош силтайман. Сабр тилайман.
- Бояги намоз ўргатадиган китоб...
- Ҳа, уни қамоқда тарбияси оғир болаларга тавсия қилишибди. Бекор юрмай китоб ўқиларинг, дея. Шунинг учун олгандим.
- Бу қийин ҳолатда рўзғорни ким тебратяпти?
- Ўзим... Катта ўғлим ҳам қарашади.
- Дастёрликка қизлар борми?
- Йўқ-да! Мен аҳмоқ ўғил болалар ичида катта бўлганим, акаларимдан кўп дакки еганим учун катта бўлсам, фақат ўғил кўраман, қизлик бўлмайман деб қаттиқ ният қилганман. Мана ниятга яраша икки ўғлим бор. Дардкаш, меҳрибон қизим йўқ. Ўғилларимдан бири ҳам мана бунақа иш қилиб, юзимизни ерга қаратиб қўйди. Айни аримияга борадиган, ўқиб-пул топадиган, белимга қувват бўладиган маҳалида-я... Қаерда адашдим, қандай хато қилдим. Гул ёшлиги хазон бўлмаса деб қўрқаман... Дув-дув оққан ёшлар қамоқдан келган мактубни намлади. Сазойи бўлиб қолган онанинг ҳасратини эшитиб турганлар ҳам йиғлади.
Онаизор бекатига етгач, апил-тапил иккита халтасини судрганча эшик томон шошди. Ғижимланган пулни чиптачига узатди-ю, қаергадир шошиб кўздан ғойиб бўлди. Ўзи кетса ҳам гаплари қулоғимдан кетмас, фарзандига йиғлаб нола қилиши юрагимни ўйиб юборгандай бўларди. Мен ҳам онаман, ахир... Унга ачиндим. Дуо қилдим. Чайқалиб-чайқалиб бораётган автобус хаёлимни ҳам чалкаштириб юборди. Ҳиссиётлар бироз жиловланди. Ақлга иссиқлик югурди. Тавба, қочган ҳам, қувган ҳам Худо дейди, деб бекорга айтишмаган экан. Бу ерда қамалган боласига бир она куйса, у ерда тўрт киши чангалида калтакланган боласига бошқа она куяди. Бу тарбиянинг аччиқ меваси.
Шуларни ўйлаб борарканман, ўртоғи билан пулини ҳисоблаётган ёнимдаги бола дўстига шипшиди:
- Аҳмоқ, 1000 сўм берма!
- Нега?
- 500 сўп етади, биз ҳали кичкинамиз. Пулингни қолганини кўрсатма, беркитиб қўявер!
- Болажон нечанчи синфда ўқийсан?
- 3 синфда.
- Йўл кира 500 сўм эмас, 1200 сўм-ку.
- Нима қипти?
- Автобус ҳам давлатнинг мулки, бензин кетади, қанча жойга беминнат обориб-обкелади. Таксига чиқсанг, шунча йўл учун қанча олади?
- 4000-5000 олади, буни биламан.
- Билсанг, тўғри тўлаб қўй. Чиптачининг яна жаҳли чиқмасин!
- Нима-а-а, адамга битта этсам бўлди, қаматворалла!
- Аданг ким?!
- Ички ишларда катта раҳбар бўлиб ишлайдилар, чундизми? Ҳеч кимдан қўрқмиман!
Бу ҳам тарбиянинг аччиқ меваси.
Эй, Худо, ҳеч кимни фарзанди куйдирмасин, юзини ерга қаратмасин экан. Илгари ёшроқ пайтимда бунақа гапларни эшитиб, ҳа-а, дея унча эътибор бермасдим. Аммо ўзим она бўлгач, фарзанд ўстиргач, қўрқиб кетаман. Болам дунёга келганда бир севингандим, бир севингадим! Катта бўла бошлагач, минг ҳадикдаман. Гўдаклигида қорнини, соғлигини ўйлайсиз, эҳтиётлаб парваришлайсиз. Улғая бошлагач, жамиятга кира бошлагач, фикрини, эътиқодини, хулқини ҳимоя қила бошларкансиз. Шуни тарбия деб атасалар керакда. Бежизга динимиз фарзанд тарбиясига қаттиқ эътибор қаратмаган.
“Тарбия диндандир. Росулуллоҳ саллоллоҳу алайҳи васаллам дедилар: “Ота ўз фарзандига чиройли одобдан кўра яхшироқ ҳадия беролмайди”. (Термизий ва Аҳмад ривояти)
Ота-онанинг боласига қилган энг яхши мукофоти – чиройли тарбия беришидир. Бетарбия фарзанд ота-онанинг шўри, жамиятнинг оғриғи, - Аллоҳ сақласин - , Охиратда ёмон оқибат сабабчиси.
Эй, дўстим, балки сиз ҳам жуда ақлли, имонли, ижтимоий мавқеъи, молиявий қудрати баланд бўлган оталарни кўп кўргандирсиз, аммо улар фарзандлари сабабидан бахтсиздирлар. Бошқа томонда эса баъзи ота-оналар кўзлари қувнаётгани, ҳаётлари чиройли ўтаётганининг гувоҳи бўласиз. Бу ҳам фарзандлари туфайлидир”.[1]
Бу дунёда ҳам, Охиратда ҳам бахтли бўлишни истаган инсон фарзанди тарбиясига беэътибор бўлмасин. Агар ота-она боласига Аллоҳни эрта танитган, виждонли, ҳалол қилиб тарбиялаган, диний ахлоқ ва одобларга ўргатган бўлса, фарзанд қай соҳада, қай мансабда ишламасин, ҳалолликдан, тўғриликдан ажрамайди. Ота-она юзини шувут қилмайди. Тарбиянинг тотли мевасидан баҳраманд бўлиб яшайди.
Хадичаи кубро аёл-қизлар билим юрти
ўқитувчиси Н.Саидакбарова
[1] Муҳаммад Ротиб Нобулусий, “Авладуна – ал-вароқатур робиҳатул авла”
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бугунги глобаллашув ва ахборот алмашинуви ниҳоятда тезлашган шароитда жамиятнинг барқарорлиги нафақат иқтисодий ёки сиёсий омиллар, балки инсонлар ўртасидаги ўзаро ҳурмат, ҳамжиҳатлик ва ишончга ҳам бевосита боғлиқ. Айниқса, турли миллат, элат ва диний конфессиялар вакиллари истиқомат қиладиган жамиятларда тотувликни таъминлаш ижтимоий барқарорликнинг муҳим шартларидан биридир.
Ўзбекистон учун миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик тарихий тажриба билан бирга, бугунги тараққиёт жараёнининг ҳам муҳим омилидир. Шу боис ушбу йўналишдаги сиёсат фақат маънавий-маърифий тадбирлар билан чекланмай, ҳуқуқий кафолатлар, институционал механизмлар, таълим, маҳалла ва фуқаролик жамияти билан ҳамкорликни қамраб олмоқда.
Тотувликнинг ҳуқуқий асоси. Миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликнинг энг муҳим кафолати Конституцияда белгиланган инсон ҳуқуқлари ва тенглик тамойилларидир. Янги таҳрирдаги Конституцияда давлат барча миллат ва элатларнинг тиллари, урф-одатлари ва анъаналарига ҳурмат билан муносабатда бўлишни таъминлаши ҳамда уларнинг ривожланиши учун шароит яратиши белгиланган. Шунингдек, виждон эркинлиги кафолатланиб, инсоннинг исталган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқи эътироф этилган.
Бу нормаларнинг аҳамияти шундаки, миллий ёки диний мансублик инсоннинг жамиятдаги ҳуқуқий мақомини белгиловчи мезонга айланишига йўл қўйилмайди. Демак, бағрикенглик фақат ахлоқий фазилат эмас, балки фуқароларнинг тенг ҳуқуқлилигига асосланган конституциявий тамойилдир.
Миллатлараро муносабатларда янги институционал ёндашув. 2025-йил 19-мартдаги ПФ-52-сон Фармон билан умуммиллий тотувлик, бирдамлик ва ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаш, барча фуқароларга тенг ҳуқуқ ва имкониятлар яратиш, миллатлараро муносабатларни уйғунлаштириш ҳамда ягона фуқаровий ўзликни шакллантиришга қаратилган вазифалар белгиланди. Ҳужжат асосида Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмита ташкил этилди.
Мазкур ёндашув миллатлараро муносабатларни фақат маданий тадбирлар доирасида эмас, балки жамиятнинг умумий тараққиёти, фуқароларнинг дахлдорлиги ва тенг имкониятлари билан боғлиқ масала сифатида кўриш зарурлигини кўрсатади.
Миллий маданий марказлар, таълим муассасалари, маҳалла ва фуқаролик жамияти институтларининг фаолияти ҳам шу жараённинг амалий таркибий қисмидир. Турли миллат ва элатларнинг тили, маданияти ва анъаналарига ҳурматни сақлаш эса умумий фуқаролик бирдамлигини мустаҳкамлаш билан уйғунлашади.
Диний бағрикенглик — виждон эркинлиги ва ўзаро ҳурмат. Диний бағрикенгликнинг мазмуни фақат турли эътиқод вакилларига сабр-тоқат билан муносабатда бўлишдан иборат эмас. У виждон эркинлигини ҳурмат қилиш, фуқароларнинг диний мансублигидан қатъи назар тенг ҳуқуқлилигини таъминлаш, диний камситиш ва адоватнинг олдини олиш каби тамойилларни ҳам қамраб олади.
2025-йилда диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқишга қаратилган ҳужжатда диний бағрикенглик ва конфессиялараро тотувликни мустаҳкамлаш, аҳоли орасида бирдамлик ва ўзаро ҳурматни кучайтириш устувор йўналиш сифатида белгиланди. Унда “Бағрикенг жамият — барқарор давлат” тамойили асосида давлат ва жамоат ташкилотлари ҳамкорлигини кучайтириш механизми ҳам назарда тутилган.
Бу ёндашувнинг муҳим жиҳати — диний бағрикенгликни фақат диний ташкилотларнинг вазифаси сифатида эмас, балки давлат идоралари, маҳалла, ёшлар ташкилотлари, оила ва фуқаролик жамияти институтларининг ҳамкорлигини талаб қиладиган ижтимоий жараён сифатида кўришдир.
2026-йил: маърифат ва амалий профилактика. Диний бағрикенглик ва ижтимоий тотувликни таъминлашда амалий маърифий ишлар муҳим ўрин тутади. Дин ишлари бўйича қўмитанинг 2026-йил 16-июлдаги расмий брифингида қайд этилишича, йилнинг биринчи ярим йиллигида республика бўйича 223 мингдан ортиқ маърифий ва профилактик тадбир ўтказилган.
Уларнинг 32 873 таси “Жаҳолатга қарши маърифат” йўналишида, 22 571 таси ёшлар билан очиқ мулоқот, 35 072 таси ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалар, 21 706 таси нотинч ва ажрим ёқасидаги оилалар, 35 295 таси эса меҳнат мигрантлари ва уларнинг оила аъзолари билан боғлиқ тадбирларни ташкил этган. Шу даврда диний-маърифий соҳа ходимларидан 3 575 нафари малака ошириш курсларини тамомлаган.
Бу рақамлар диний-маърифий фаолиятнинг тобора кўпроқ бевосита мулоқот, профилактика ва ижтимоий муаммолар билан ишлашга йўналтирилаётганини кўрсатади.
Шунингдек, расмий маълумотларда Ўзбекистонда 199 та ноисломий диний ташкилот фаолият юритаётгани қайд этилган. 2026-йилнинг биринчи ярмида турли конфессиялар вакилларининг илмий-амалий ва маданий тадбирлардаги иштироки ҳам таъминланган. Бу конфессиялараро мулоқотнинг амалий шаклларидан биридир.
Бағрикенглик ва рақамли ахборот макони. Бугунги кунда миллатлараро ва диний муносабатларга таъсир қилувчи омиллардан бири — рақамли ахборот маконидир. Ижтимоий тармоқларда фойдали маърифий материаллар билан бир қаторда нотўғри, контекстдан узилган ёки манипулятив ахборотлар ҳам тез тарқалиши мумкин.
Шу сабабли бағрикенглик маданиятини шакллантириш медиа саводхонлик билан ҳам чамбарчас боғлиқ. Фуқаро ахборотнинг манбасини текшира олиши, фактни фикрдан ажрата билиши, ҳиссий ва провокацион материалларга танқидий ёндашиши зарур.
Бу масаланинг долзарблиги 2026-йил 8-июлда ўтказилган “Рақамли дунёда диний бағрикенглик ва миллатлараро тотувлик барқарорлигининг долзарб масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференсияда ҳам алоҳида муҳокама қилинган. Унда рақамли макондаги замонавий таҳдидлар, медиа саводхонликни ошириш, ёшларни бузғунчи ғоялар таъсиридан ҳимоя қилиш ва ижтимоий тармоқларда бағрикенглик маданиятини ривожлантириш масалалари кўриб чиқилган.
Демак, бугунги шароитда бағрикенгликни таъминлаш масаласи маҳалла ёки реал ижтимоий муҳит билангина чегараланмайди. У интернетдаги мулоқот маданиятини ҳам қамраб олади.
Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик Ўзбекистон жамиятининг тарихий тажрибасига таянган ҳолда, бугунги тараққиёт жараёнида ҳам муҳим ижтимоий қадрият сифатида намоён бўлмоқда. 2025–2026-йилларда қабул қилинган ҳужжатлар ва амалга оширилаётган амалий ишлар бу йўналишда ҳуқуқий, институционал ва маърифий механизмларнинг такомиллашиб бораётганини кўрсатади.
Шу билан бирга, бағрикенгликни фақат давлат сиёсати ёки алоҳида тадбирлар натижаси сифатида эмас, балки ҳар бир фуқаронинг кундалик мулоқот маданияти билан боғлиқ жараён сифатида тушуниш муҳим. Қўшнига ҳурмат, бошқа миллат вакилининг тили ва маданиятига эътибор, турли эътиқодларга нисбатан қонуний ва холис муносабат, интернетдаги ахборотни текшириб қабул қилиш — буларнинг барчаси жамиятдаги тотувликнинг амалий кўринишларидир.
Бугунги вазифа миллатлараро ва конфессиялараро муносабатларда мавжуд ижобий тажрибани сақлаш билан бирга, янги ахборот муҳити ва глобаллашув шароитида юзага келаётган муаммоларга ҳам замонавий ёндашувларни ишлаб чиқишдан иборат. Зеро, жамиятдаги ўзаро ҳурмат ва ишонч қанчалик мустаҳкам бўлса, фуқароларнинг умумий тараққиёт жараёнидаги иштироки ва дахлдорлиги учун шунчалик кенг имкониятлар яратилади.
Шу маънода миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик — нафақат маънавий қадрият, балки барқарор ижтимоий тараққиётнинг муҳим шартидир.
Султонов Лочинбек Жалолиддин ўғли
Дин ишлари бўйича қўмита ҳузуридаги
Диний-маърифий соҳада малака ошириш ва қайта тайёрлаш институти
Наманган минтақавий филиали
2026-2027- ўқув йили
имом-хатиб ва имом-ноиблари учун
ташкил этилган малака ошириш курси I давра тингловчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 