29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
Камбағал бўлиб қолсанг, сиқилма. Сен Ғаний Зотни таниганинг учун бойсан. Улуғлар “Эй Аллоҳ, мени Сенга муҳтожлик билан бой қилгин, Сенга юзланмаслик билан мени фақир қилмагин” деб дуо қилишарди.
Агар сен Роббингни таниган бўлсанг, фақирлик, камбағаллик сенга асло зарар бермайди. Агар сен Роббингнинг Розиқлигини, сенинг ризқингни кенгайтириб беришга қодирлигини, У Зот сени бойлик билан имтиҳон қилганидек, фақирлик билан ҳам имтиҳон қилишини билсанг, фақирлик сенга зарар бермайди.
У Зот бандаларига яхшилик қиладими-йўқми деб бойлик беради. Бой бўлган пайтларида ибодат қилганидек фақир ҳолида ҳам ибодат қиладими-йўқми, бойлик пайтида Унга иқбол қилганидек фақирлик пайтида ҳам иқбол қиладими-йўқми деб камбағаллик билан синайди.
Аллоҳ таоло сенга бойлик, хотиржамлик берганда Унга ибодат қилиб, фақирлик етганда Унинг ибодатидан юз ўгирасанми?!
Шундай қилиб, ким Роббини таниса, қўлидан кетган нарсалар унга зарар бермайди. Аллоҳни топган киши ҳамма нарсани топибди, Аллоҳни йўқотган, яъни Аллоҳга ибодат қилиш, Унга илтижо қилишдан юз ўгирган кимса ҳамма нарсани йўқотибди, қўлдан бой берибди.
Агар Роббингни танисанг, Унинг эшигини таққиллатсанг, Унга белингни эгсанг, Унинг учун саждага бош қўйсанг, сенда нақадар бой, гўзал эканингни ҳис қиляпсанми?!
Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилган:
وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
“Аллоҳ мўмин эр ва мўмина аёлларга остидан анҳорлар оқиб турган жаннатларни, уларда абадий қолишни ва барқарорлик жаннатидан покиза масканларни ваъда қилди. Аллоҳдан бўладиган розилик эса, энг улуғидир. Ана ўша улкан ютуқдир”. (Кофир ва мунофиқларни жаҳаннам кутиб турган бўлса, мўмин ва мўминаларни ажойиб жаннатлар кутиб турибди. Кофирлар ва мунофиқлар дўзахда абадий азоб чексалар, мўмин ва мўминалар жаннатда абадий маза қиладилар. Уларнинг доимий истиқомат қиладиган жаннатларида покиза масканлар кутиб турибди. Лекин бу мўмин ва мўминаларга берилган мукофотнинг охирги даражаси эмас. Уларга бериладиган мукофотнинг энг улуғи Аллоҳнинг розилигидир. Бу мукофотнинг олдида жаннатлар ва уларнинг битмас-туганмас неъматлари ҳам ҳеч гап бўлмай қолади.) (Тавба сураси, 72-оят).
Аллоҳ таолонинг солиҳ амал қилувчи мўминларга берадиган мукофотлари нафақат охиратда, балки бу дунёнинг ўзида ҳам бўлади. У Зот Каломида шундай деган:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
“Аллоҳ сизлардан иймон келтириб, солиҳ амалларни қилганларга уларни ер юзида худди улардан олдин ўтганларни халифа қилганидек халифа қилишни, улар учун Ўзи рози бўлган динни мустаҳкамлашни ва уларнинг хавф-хатарларидан сўнг омонликни бадал қилиб беришни ваъда қилди. Менгагина ибодат қилурлар ва Менга ҳеч нарсани ширк келтирмаслар. Шундан кейин ҳам ким куфр келтирса, бас, ана ўшалар, ўзлари фосиқлардир”. (Олдинги ўтган умматлардан қайси бири Аллоҳ таолога иймон келтирган ва бу иймони ҳақиқий бўлиб, бутун вужудини қамраб олган ҳамда ўша ҳақиқий иймонлари тақозоси ила солиҳ амаллар қилиб ҳаёт кечирган бўлса, Аллоҳ таоло уларни ер юзига Ўзининг халифаси этиб тайинлаб қўйган эди. Ер юзида ҳукми юритилиши учун уларни Ўзига ўринбосар қилиб қўйган эди. Энди ўшалар каби ер юзида халифа бўлиш имконияти фақат Муҳаммаднинг соллаллоҳу алайҳи васаллам умматларида бордир. Уларнинг мазкур халифаликка эришишлари учун асосий шарт–иймон келтириб, амали солиҳ қилишдир. Ислом уммати қачон ушбу шартни бажарганида, Аллоҳ таоло ваъдасининг устидан чиққан.) (Нур сураси, 55-оят).
Саҳобаларнинг ҳаётлари қандай бўлган?
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу “Аҳли суффа” (фақир саҳобалар жамоаси)дан бўлганлар. Кимдир бирор таом берса ёки меҳмонга чорласа, таом еганлар. Агар биров у кишини эсламаса, оч ҳолда ухлаганлар. Очлик изтиробини камайтириш учун қорниларига тош боғлаб юрганлар. Кейинчалик бу зот Мадинанинг амирига айландилар. Катта боғлари бор эди.
Дунё учун ғам қилманглар! Қўлингиздан кетганига сиқилманглар!
Дунё учун мусобақалашишдан эҳтиёт бўлинглар! Сиздан олдингиларни дунё учун мусобақалашиш ҳалокатга олиб борган эди.
Шайх Саъийд ибн Муҳаммад Камалий мавъизаларидан
Нозимжон Иминжонов таржимаси
Тарихий обидалари, қадимий шаҳарлари, буюк алломалар мероси эса Ўзбекистоннинг асрлар давомида шаклланган миллий маданияти мамлакатнинг энг катта туристик бойликларидан бири. Бироқ бугун масала фақат ушбу меросни дунёга танитиш билан чекланмайди. Уни асраб-авайлаган ҳолда замонавий туризм маҳсулотига айлантириш, ҳудудларда янги иш ўринлари яратиш, тадбиркорликни рағбатлантириш ва туристнинг мамлакатда кўпроқ вақт қолишига эришиш муҳим вазифага айланмоқда.
Айниқса, зиёрат туризми учун имкониятлар катта. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Шаҳрисабз меъморий мероси, Имом Бухорий, Имом Мотуридий, Имом Термизий каби алломаларнинг илмий-маърифий мероси, минг йиллар давомида шаклланган ҳунармандчилик, мусиқа, гастрономия ва урф-одатлар бугун маданий ҳамда зиёрат туризмининг катта иқтисодий ресурсига айланмоқда. Бу ресурснинг глобал бозордаги салмоғи ҳам йил сайин ортмоқда. “Mastercard-CrescentRating” ташкилотининг “Жаҳон мусулмон саёҳати индекси — 2026” (GMTI 2026) маълумотларига кўра, 2025 йилда мусулмон сайёҳларнинг халқаро саёҳатлари сони 196 миллионга етган. 2030 йилга бориб бу кўрсаткич 262 миллионга, йиллик харажатлар эса 310 миллиард АҚШ долларига етиши прогноз қилинмоқда. Ислом цивилизациясининг бешикларидан бири бўлган Ўзбекистон учун бу бозор нафақат маънавий, балки стратегик иқтисодий имкониятдир. Шу билан бирга, мазкур бозорда рақобат кескинлашиб бораётгани хизмат сифатини тизимли ошириш заруратини ҳам кун тартибига қўймоқда.
Хўш, тарихий меросни замонавий иқтисодий ресурсга айлантиришнинг қандай йўллари мавжуд? Биз бир қанча саволлар билан Ўзбекистон Республикаси Туризм қўмитаси раиси Абдулазиз Аққуловга мурожаат қилдик.
- Бугун “меросни иқтисодиётга айлантириш” деган тушунча кўп тилга олинмоқда. Бу иборани қандай тушуниш мумкин? Тарихий обидани тижорат объектига айлантириш билан уни иқтисодий ресурс сифатида ишлатиш ўртасида қандай фарқ бор?
— Тарихий меросни тижоратлаштириш эмас, аксинча, уни асраб-авайлаган ҳолда атрофида барқарор туристик хизматлар тизимини яратиш муҳим. Масалан, зиёратгоҳга келган сайёҳ фақат бир объектни кўриб кетмаслиги керак. Унинг учун транспорт, меҳмонхона, овқатланиш, гидлик хизмати, ҳунармандчилик, миллий таомлар, китоб ва сувенирлар, маданий дастурлар каби хизматлар таклиф этилиши лозим. Шунда битта тарихий объект атрофида ўнлаб тадбиркорлик субъектлари фаолияти шаклланади. Бу эса янги иш ўринлари ва аҳоли даромадининг ўсишига хизмат қилади.
- Ўзбекистонда давлат муҳофазасида 8 мингдан зиёд моддий маданий мерос объекти бор. Бу улкан салоҳиятни туризмга қандай жалб қилиш мумкин?
— Аввало, ҳар бир объектнинг ўзига хос хусусиятини аниқлаш керак бўлади. Барча объектга бир хил ёндашув тўғри эмас. Айримлари зиёрат туризми, бошқалари археологик, илмий, этнографик ёки маданий маршрутлар учун қизиқарли бўлиши мумкин. Биз учун “бир объект — бир ташриф” модели эмас, балки “бир ҳудуд — бир неча кунлик туристик тажриба” модели муҳим. Биз сайёҳга фақат зиёрат эмас, балки тарих, илм-фан, меъморчилик, миллий таомлар, ҳунармандчилик ва замонавий хизматларни бирлаштирган яхлит маҳсулотни таклиф қилишимиз мумкин.
- Бу ёндашув туристнинг мамлакатда қолиш муддатига ҳам таъсир қиладими?
— Албатта. Туризмда асосий кўрсаткичлардан бири фақат туристлар сони эмас. Уларнинг мамлакатда қанча кун қолиши ва қанча маблағ сарфлаши ҳам муҳим. Алоҳида қайд этишим лозимки, 2030 йилгача туристнинг мамлакатда қолиш муддатини 7–8 кунга етказиш, ўртача харажатини эса 1 минг долларгача ошириш мақсади белгиланган. Бунинг учун туристга кўпроқ хизмат ва кўпроқ тажриба таклиф қилиш мақсадга мувофиқ. Маданий ва зиёрат туризми бу вазифани бажаришда муҳим йўналишлардан бири бўлади.
- 2026 йил март ойида Ислом цивилизацияси маркази ва янгиланган Имом Бухорий мажмуасининг очилиши катта воқеа бўлди. Бу объектлар туристик оқимга қандай таъсир кўрсатмоқда?
— Ислом цивилизацияси маркази қисқа вақт ичида йирик ташриф нуқтасига айланди. 2026 йил 1 июнь ҳолатига марказга ярим миллион маҳаллий ва хорижий ташрифчи келган. Кунлик ўртача ташрифлар 6 минг нафарни ташкил этган. Имом Бухорий мажмуасида ҳам катта ўзгариш бўлди. Мажмуа нафақат зиёратгоҳ, балки меҳмонхона, оилавий меҳмон уйлари, туризм маркази, сервис ва транспорт инфратузилмасига эга яхлит туристик мажмуа сифатида шакллантирилди. Очилишидан кейин бир ой ичида бир миллиондан ортиқ маҳаллий ва хорижий зиёратчининг ташриф буюргани бу йўналишга талаб юқори эканини кўрсатади. Қисқа вақт ичида марказ “Дунёнинг энг йирик ислом цивилизацияси музейи” сифатида Гиннесс рекордлар китобига киритилди, мингдан ортиқ ноёб артефакт Ўзбекистонга қайтарилди. Илмий йўналишда 810 та лойиҳа амалга оширилиб, уларда 2 мингга яқин маҳаллий ва хорижий олим иштирок этди. Конференция, семинар ва маҳорат дарсларига 5 мингдан ортиқ киши жалб қилинди.
- Бир миллион ташрифнинг иқтисодий самараси қандай ўлчанади?
— Бир миллион ташриф — фақат зиёратгоҳга кирган одамлар сони эмас. Бу транспорт, меҳмонхона, умумий овқатланиш, гидлик, савдо, ҳунармандчилик ва бошқа хизматларга қўшимча талаб дегани. Шунинг учун биз туристик объектларни алоҳида эмас, балки улар атрофида шаклланадиган иқтисодий занжир билан биргаликда кўришимиз керак. Энг муҳими, бу жараёнда маҳаллий аҳоли фаол иштирок этиши зарур. Турист келади, хизматдан фойдаланади ва маблағ ҳудудда қолади. Ана шунда туризмнинг ижтимоий-иқтисодий самараси янада юқори бўлади.
Хабарингиз бор, Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган нутқида давлат раҳбари мамлакат истиқлолининг илдизлари уч минг йиллик давлатчилик ва цивилизация тарихига бориб тақалишини таъкидлади. Шунингдек, мустақиллик миллий қадриятлар, тарихий хотира ва диний меросни қайта англаш учун шароит яратгани қайд этилди. Нутқда Ислом цивилизацияси маркази, Имом Бухорий ва Бурҳониддин Марғиноний мажмуалари бу жараённинг замонавий илмий-маърифий инфратузилмаси сифатида алоҳида тилга олинди. Бугун Ўзбекистоннинг тарихий ва маданий мероси халқаро институтлар даражасида ҳам кенг эътироф этилган. UNESCOнинг амалдаги маълумотларига кўра, Ўзбекистоннинг 8 та объекти Жаҳон мероси рўйхатига киритилган. Уларнинг 6 таси маданий мерос объектларидир: Хиванинг Ичан қалъаси, Бухоро тарихий маркази, Шаҳрисабз тарихий маркази, “Самарқанд — маданиятлар чорраҳаси”, “Ипак йўли: Зарафшон–Қорақум коридори” ҳамда 2026 йилда рўйхатга киритилган “Тошкент модернистик архитектураси”.
Сўнгги номинация алоҳида эътиборга лойиқ. 2026 йил июль ойида Жанубий Кореянинг Пусан шаҳрида ўтказилган UNESCO Бутунжаҳон мероси қўмитасининг 48-сессиясида “Тошкент модернистик меъморчилиги. Марказий Осиёда замонавийлик ва анъаналар” номинацияси доирасида пойтахтимиздаги 10 та бино ва меъморий мажмуа рўйхатга киритилди. Бу — сўнгги 25 йил ичида Ўзбекистоннинг бундай юксак мақомга сазовор бўлган илк миллий номинацияси. UNESCO баҳосига кўра, ушбу объектлар 1966 йилги зилзиладан кейин Тошкентнинг қайта қурилиши ва ривожланишини акс эттиради. Бу эса пойтахтни фақат транзит нуқтаси эмас, балки мустақил маданий туризм манзили сифатида тарғиб қилиш учун янги имконият очади. Навбатда “Зомин тоғлари” табиий объектини рўйхатга киритиш бўйича номинация ҳужжатлари тайёрланмоқда.
Бу билан бирга, Ўзбекистонга тегишли 18 та номоддий маданий мерос элементи UNESCO рўйхатларида қайд этилган. Улар орасида Шашмақом, Катта ашула, Аския, палов маданияти, Хоразмнинг “Лазги” рақси, бахшичилик санъати, миниатюра, кулолчилик ва зарҳал безак санъати билан боғлиқ ижтимоий-маданий анъаналар бор. Ўтган 2025 йилда UNESCO Бош конференциясининг 43-сессияси Самарқандда ўтказилгани ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Бу конференция UNESCO бош қароргоҳи жойлашган Париждан ташқарида 40 йилдан ортиқ вақтдан кейин биринчи марта ташкил этилди. Сессияда 200 га яқин давлатдан 2 800 дан ортиқ делегат иштирок этди, 150 дан ортиқ тадбир ўтказилди. UNESCOнинг ўзи Самарқанддаги сессияни халқаро маданий ва илмий ҳамкорлик нуқтаи назаридан муҳим воқеа сифатида қайд этди. Бу рақамлар ва воқеалар маданий мероснинг фақат тарихий хотира эмас, балки Ўзбекистонни халқаро туризм бозорида фарқлантирадиган стратегик йўналиш эканини кўрсатади.
Туризм мамлакатимиз иқтисодиётида муҳим ўрин тутадиган, минглаб янги иш ўринлари яратиш ва аҳоли фаровонлигини оширишга хизмат қиладиган истиқболли тармоққа айланиб бормоқда. Давлат раҳбари таъкидлаганидек, сўнгги йилларда юртимизда олиб борилаётган очиқлик сиёсати, виза тартибининг соддалаштирилгани, транспорт ва меҳмонхона инфратузилмасининг кенгайтирилгани, тадбиркорлар учун кўплаб солиқ ҳамда божхона имтиёзлари жорий қилингани соҳа ривожига янги шиддат бермоқда. Бунинг тасдиғини 2025 йилда Ўзбекистонга келган хорижий сайёҳлар сони 2016 йилга нисбатан салкам 6 баробар ошиб, қарийб 12 миллион нафарга етгани, туризм хизматлари экспорти 11 карра кўпайиб, 4 миллиард 800 миллион АҚШ долларини ташкил этгани мисолида яққол кўриш мумкин.
— Туристик рақобат кучайиб бораётган шароитда хизмат сифати масаласи қанчалик муҳим?
— Жуда муҳим. Бугун сайёҳ фақат тарихий объектнинг ўзига баҳо бермайди. У аэропортдан бошлаб транспорт, меҳмонхона, овқатланиш, санитария, гид, тил, рақамли хизмат ва хавфсизликкача бўлган бутун тажрибани баҳолайди. Шунинг учун биз туризмда “объект борлиги”дан “сифатли туристик маҳсулот борлиги”га ўтишимиз керак.
— UNESCOнинг Ўзбекистон маданий меросига берган эътирофи туризм учун қандай имкониятлар очмоқда?
— UNESCO рўйхатида Ўзбекистоннинг 8 та объекти мавжуд. Шунингдек, 18 та номоддий маданий мерос элементи халқаро рўйхатларда қайд этилган. Бу эътироф мамлакатнинг халқаро туристик имижини кучайтиради. Лекин энг муҳими — бу мақомдан амалий фойдаланиш. Яъни объектни халқаро бозорда тўғри тарғиб қилиш, уни туристик маршрутларга киритиш ва атрофида сифатли хизматларни шакллантириш керак. 2026 йилда Тошкент модернистик архитектурасининг UNESCO Жаҳон мероси рўйхатига киритилиши пойтахт учун ҳам янги имконият очди. Энди Тошкентни фақат замонавий мегаполис эмас, балки ўзининг алоҳида меъморий тарихи ва маданий қатламларига эга шаҳар сифатида ҳам тарғиб қилиш имконияти бор.
— Туристлар сони кўпайиши маданий мерос объектларига зарар етказиши мумкин. Бу хавф қандай бошқарилади?
— Туризм ривожи билан бирга меросни муҳофаза қилиш тизими ҳам кучайиши шарт. Шу мақсадда меросга таъсирни баҳолаш тизимини жорий этиш, объектларни рақамлаштириш, рақамли эгизаклар яратиш ва туристик юкламани бошқариш механизмларини ривожлантириш режалаштирилган. Айрим объектларда ташриф буюрувчилар оқимини олдиндан прогноз қилиш ва зарурат бўлса, ташрифлар сонига вақтинча чеклов жорий этиш ҳам мумкин.
Шуни алоҳида эътироф этишим лозимки, мамлакатдаги умумий туризм кўрсаткичлари ҳам бу жараённинг иқтисодий масштаби кенгайиб бораётганини кўрсатади. Хусусан, 2026 йил январь–июль ойларида Ўзбекистонга 7 миллион 749 мингдан ортиқ хорижий турист келган, бу 2025 йилнинг мос даврига нисбатан 22,6 фоиз кўп. Шу даврда туризм хизматлари экспорти 3,895 миллиард АҚШ долларини ташкил этиб, 56 фоизга ўсган. Эътиборли жиҳати, экспорт тушуми сайёҳлар сонидан деярли икки баравар тезроқ ўсмоқда — бу ҳар бир ташрифнинг иқтисодий самараси ортиб бораётганини англатади. Август ойи якунлари ўсиш суръати сақланиб қолаётганини тасдиқлади: 8 ойда мамлакатга 9,1 миллион хорижий сайёҳ ташриф буюрди, туристик хизматлар экспорти эса 4,6 миллиард долларга етиб, ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 53,5 фоизга ошди. Талабга мос равишда инфратузилма ҳам кенгаймоқда: январь–июль ойларида 705 та янги жойлаштириш воситаси ишга туширилиб, уларнинг умумий сони 7 440 тага, ўринлар сони 202,6 мингтага етди. Яна бир муҳим кўрсаткич: 2026 йил январь–июль ойларида мамлакат хизматлар экспортининг 53,8 фоизи саёҳат, яъни туризм ҳиссасига тўғри келган. Бу рақамлар маданий ва зиёрат объектларини фақат маънавий мерос сифатида эмас, балки туризм хизматлари экспорти, кичик бизнес ва ҳудудий иқтисодиёт билан боғланган актив сифатида ривожлантиришнинг аҳамиятини кўрсатади.
Соҳада ислоҳотлар давом этади. 2030 йилга бориб, хорижий сайёҳлар сонини йилига 20 миллион нафарга, туризмнинг ялпи ички маҳсулотдаги улушини 7 фоизга етказиш, хизматлар экспортини 8 миллиард доллардан ошириш, юқори тоифадаги меҳмонхоналар сонини эса икки карра кўпайтириш мақсад қилинган. Бунинг учун барча имкониятлар яратиб берилган. Бир нарсани унутмаслигимиз керакки, меросни асраш — ўтмиш олдидаги бурч, уни келажакка хизмат қилдириш эса масъулиятдир.
Муҳайё Тошқораева, ЎзА
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 