12 Феврал, 2026, 24 Шаъбон, 1447
12 Феврал, 2026, 24 Шаъбон, 1447
Сийрат китобларини ўқишга киришган ҳар бир инсон аввало сийратнинг қадрини ва кўп фойдалари бор эканини билмоғи лозим. Ҳозир биз сизларнинг эътиборингизга улардан муҳимларини келтириб ўтамиз:
Сийратни ўрганиш фойдаларидан бири: Қуръонни тушунишга ёрдам беради. Қуръон бўлак - бўлак ҳолатда, бирор ҳодиса орқасидан ёки бирор мушкил ишни баён қилиш учун нозил бўлган.
Масалан: Қуръони каримда Бадр, Уҳуд, Аҳзоб, Табук ғазотлари ҳақида оятлар нозил бўлган. Сийратни ўқиб ўрганиш ушбу оятларнинг тафсирини тушунишда ёрдам беради.
Сийрат воқеаларидан бир ҳодиса ҳадис китобларида жуда қисқа ҳолатда келтирилган бўлиши, муҳаддислар бутун бошли ғазотдан бир ёки икки ўринни келтириш билан кифояланишлари мумкин. Бундай ҳолат ўқувчини сийрат китобларини ўқишга, бу воқеани қандай бўлгани, уни қайси вақтда бўлгани ва қандай ҳолатда бўлганини билишга ундайди.
Сийрат фанини ўрганиш фойдаларидан яна бири бу ислом ақидасини тушунишга ёрдам бериши. Чунки сийратни ўрганган инсон Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни ислом ақидасини қандай услубда етказганини кўради. Ислом динини етказишда бошларидан ўтказган имтиҳонларни фақатгина сийратни ўрганиш орқали билиш мумкин. Масалан: Макка даврида мушриклар келтирган турли шубҳали саволларга гўзал ва чиройли тарзда жавоб берганлар. Бу даврда нозил бўлган оятлар ўлимдан сўнг қайта тирилиш қандай бўлишини ва жаннат, дўзах, ваҳий, пайғамбарлик каби ислом ақидасига тегишли бўлган нарсаларни тушинишга ёрдам беради.
Сийрати Набавий Ислом динининг ақидавий дарсларини ўргатишда Қуръон карим ва ҳадис шарифдан кейинги манба десак хато бўлмайди.
Сийратни ўрганиш фойдаларидан бири: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга иқтидо қилишни ўргатади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўз аҳли аёллари ва бошқа инсонлар билан бўлган ахлоқларини, У зотнинг саҳобалари ва дин душманлари билан бўлган муомалаларини ўргатади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга иқтидо қилиш У зотнинг сийратларини ўрганиш билан янада мукаммаллашади.
Сийратни ўрганиш билан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга бўлган муҳаббат янада зиёда бўлади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сизлардан бирингизни иймони токи мен унга ота онаси, боласи ва барча инсонлардан севикли бўлмагунимча иймони комил бўлмайди” деганлар.
Агар сиз У зотга муҳаббат қўймоқчи бўлсангиз, унда У зотнинг сийратларини ўрганишингиз лозим. Агар сиз У зотнинг қадрини билмоқчи бўлсангиз, унда У зотнинг сийратларини ўрганишингиз лозим. Агар сизга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўз нафсингиздан ҳам севикли бўлишини хоҳласангиз, унда тезлик билан сийрат китобларини варақлашга тушинг. У зотга бўлган муҳаббат У зотнинг тарихларини ўқиш, ҳамда ундаги ҳикматларга амал қилиш билан бўлади.
Сийратни ўқиш билан Абу Бакр розияллоҳу анҳунинг қадрларини, Умар розияллоҳу анҳу ҳақдан ботилни ажратганларини, Усмон розияллоҳу анҳунинг дунёни жаннатга алмаштирганларини, Али розияллоҳу анҳунинг шижоатларини, Муовия розияллоҳу анҳунинг ҳалимликларини, Ҳаббоб розияллоҳу анҳунинг дин йўлидаги сабрларини, Билол розияллоҳу анҳунинг собит қадамлигини, Муоз розияллоҳу анҳунинг фақиҳ эканларини, Абу Зарр розияллоҳу анҳунинг тўғри сўз эканлигини, Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳунинг зеҳнлари ўта кучли бўлганини, Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳунинг Қуръонни қай даражада билганларини билиш мумкин. Оналаримиздан Хадича розияллоҳу анҳони Исломга биринчи кирганларини, Оиша розияллоҳу анҳонинг илмларини, Савдо розияллоҳу анҳонинг фазлларини, Жувайрийя розияллоҳу анҳонинг баракаларини билиш мумкин.
7. Сийрат шаръий ҳукумларга кирувчи воситадир.
Сийратни ўрганишнинг фойдаларидан бири: толиби илмлар учун бошқа илмларни ўрганишда нарвон вазифасини бажаради. Балки, сийрат шариат илмларининг онаси ҳисобланади. Ислом тарихини қандай бошлангани, Исломда биринчи ҳукмлар қандай татбиқ қилинганини ўргатади. Исломий адабиёт қандай ривожланганини, Ҳассон ибн Собитнинг шеърларини ўргатади. Ҳаж амали биринчи бор қандай қилинганини ўргатади. Фиқҳ фанини ўрганаётган инсон ҳам сийратга мурожаат қилади. Бир ҳукм “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Маккадаги даврларида бўлганми?” ёки “Мадина даврида бўлганми?” Мана шуларни ўрганиб сўнгра ҳукм қилади. Бу ишида бўлса, унга сийрат жуда зарурдир.
Сийрат ҳаёти бир йўлдир. Сизга Ислом ҳақида кенг тарзда маълумот беради. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қандай қилиб мусулмонни, унинг оиласини ва жамиятини шакллантирганликларини ўргатади. Мадинада янги жамият қурилиши, Исломдаги биринчи масжиднинг барпо қилиниши, элчилик маданияти қандай бўлишини ўргатади. Ўша пайтдаги дунё подшоҳлари билан қандай муомала қилинганини ўргатади. Mусулмонлар нима сабабдан Бадр жангида ғалаба қозондилар, нима учун Уҳуд жангида мағлубиятга учрадилар, Аҳзоб куни қамалдан қандай қутилганларини ўргатади.
Сийрат ўрганишдаги амалий услуб:
Мисол: Бугун фалон мавзуни ўрганаман деб ўз олдига вазифа қилиб олиш лозим.
Тошкент вилояти Қибрай тумани
“Саъдулла ота” жоме масжиди
имом- хатиби,
Тошкент ислом институти “Ҳадис ва ислом тарихи фанлари” кафедраси ўқитувчиси Мирҳамидов Обиджон тайёрлади.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай марҳамат қилдилар: «Аллоҳ: “Одам боласининг ҳамма амали ўзи учун, фақат рўза (бундан) мустасно. Чунки у Мен учундир ва унинг мукофотини Ўзим бераман”, деди.
Рўза қалқондир. Бирортангиз рўза тутган куни фаҳш сўз айтмасин ва бақир-чақир қилмасин. Агар бирортаси у билан сўкишмоқчи ёки уришмоқчи бўлса: “Мен рўзадор одамман”, десин. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, албатта, рўзадорнинг оғзидан келган ҳид Аллоҳнинг наздида мушкнинг бўйидан яхшироқдир. Рўзадорни шод этадиган икки хурсандчилик бор: ифтор қилганида хурсанд бўлади ва Раббига йўлиққанида (рўза тутгани учун) хурсанд бўлади» (Имом Бухорий ривояти).
Матннинг асосий қисми ҳадиси қудсий бўлиб, унда Аллоҳ таолонинг рўзани Ўзига нисбат бериши унинг шарафи ва фазилатини англатади.
“Одам боласининг ҳамма амали ўзи учун, фақат рўза Мен учундир”. Ибн Абдулбар раҳимаҳуллоҳ айтади: «Бунинг маъноси шуки, рўза бошқа амаллар каби зоҳирда намоён бўлмайди, балки у банданинг қалбидаги ният бўлиб, уни фақат Аллоҳ таоло билади. Ҳатто фаришталар ҳам ундан хабардор бўлмайди. Шунинг учун унинг мукофотини “Ўзим бераман”, деган».
Аллоҳ таоло рўзани Ўзига нисбат беришига олимлар бир неча сабабларни келтиришган.
Биринчиси, рўза – риёдан энг йироқ ибодат. Чунки у фақат Аллоҳ билан банда ўртасида яширин бўлади. Бошқа ибодатлар эса одамларга кўринади ва уларга риё аралашиш эҳтимоли катта. Риё аралашган амални Аллоҳ таоло қабул қилмайди.
Иккинчиси, рўза фақат Аллоҳ учун қилинадиган ибодатдир. Мушрик ва кофирлар намоз, қурбонлик ёки назр каби амаллар билан ўз маъбудларига ибодат қилишган. Аммо улар ўз илоҳлари учун очлик ва чанқоқлик билан рўза тутиб ибодат қилишмаган.
“Унинг мукофотини Ўзим берурман”, яъни рўзанинг савоб миқдорини фақат Аллоҳ билади. Бошқа амаллар ўндан етти юз баробаргача кўпайтирилса, рўза бундан ҳам ортиқ мукофотланади. Аллоҳ таоло: “Албатта, сабр қилувчиларга (охиратда) мукофотлари беҳисоб берилур”, деб марҳамат қилган (Зумар сураси, 10-оят). Рўза – сабр ибодатидир. Шу сабабли у чексиз савобга лойиқ.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Бир ойлик рўза сабрдир, ҳар ойдан уч кун тутиб юриш бир йиллик рўзага тенгдир”, деганлар (Имом Аҳмад ривояти).
“Рўза қалқондир”, яъни дунё ва охиратда ҳимоядир. Усмон ибн Абул Ос розияллоҳу анҳу айтади: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: “Рўза худди сизлардан бирингиз жангда фойдаланадиган қалқон кабидир”, деганларини эшитдим» (Имом Аҳмад ва Имом Насоий ривояти).
Набий алайҳиссалом марҳамат қиладилар: “Намоз ҳужжат (далил)дир, рўза эса (мустаҳкам) қалқондир...” (Имом Аҳмад ва Имом Термизий ривояти).
Рўзанинг дунёдаги ҳимояси – зинодан тийиб, тўсиб туради. Ҳадиси шарифда: “Кимнинг уйланишга имкони бўлса, уйлансин. Чунки у кўзни энг тиювчи ва фаржни энг сақловчидир. Ким имкон топмаса, рўза тутсин, чунки бу унинг учун бичилиш кабидир” (Муттафақун алайҳ).
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига келиб: “Ё Расулуллоҳ, менга ўзимни бичишга рухсат беринг”, деди. У зот: “Менинг умматим учун бичилиш – кундузи соим (рўза), кечаси қоим бўлиш”, дедилар» (Имом Аҳмад ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда Набий алайҳиссалом: “Рўза қалқондир ва дўзахдан мустаҳкам ҳимоядир”, деганлар (Имом Аҳмад ва Имом Байҳақий ривояти).
Бошқа ҳадисларда бундай марҳамат қилинади: “Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ унинг юзини дўзахдан етмиш кузлик (йиллик масофага) узоқлаштиради” (Муттафақун алайҳ).
“Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ дўзахни ундан юз йил йўл масофасича узоқлаштиради” (Имом Насоий ривояти).
“Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ унинг билан дўзах ўртасида осмон билан ер орасича чуқур хандақ ҳосил қилади” (Имом Термизий ривояти).
Шунингдек, рўза инсонни ёмон хулқлардан тўсувчи қалқондир: «Бирортангиз рўза тутган куни фаҳш сўз айтмасин ва бақир-чақир қилмасин. Агар бирортаси у билан сўкишмоқчи ёки уришмоқчи бўлса: “Мен рўзадор одамман”, десин». Шу орқали мўмин банда ҳам тили, ҳам қўли билан ўзгаларга озор етказишдан сақланади. Бир ой шу кўрсатмага амал қилган кишининг хулқи шак-шубҳасиз яхши томонга ўзгаради.
“Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, албатта, рўзадорнинг оғзидан келган ҳид Аллоҳнинг наздида мушкнинг бўйидан яхшироқдир”. Мўминлар қиёмат куни таҳоратнинг асаридан танилиб, юзлари ва қўл-оёқлари нур сочиб келадилар. Рўзадорлар эса таҳорат асаридан ташқари мушкдан-да ёқимлироқ ҳид билан келадилар. Шундай қилиб, уларда ҳар икки фазилат жам бўлади.
“Рўзадорни шод этадиган икки хурсандчилик бор: ифтор қилганида хурсанд бўлади ва Роббига йўлиққанида (рўза тутгани учун) хурсанд бўлади”. Ифтор пайтидаги хурсандчилик дунёда бўлади. Чунки у ибодатни тўлиқ адо этди, савобга эришишни умид қилади. Раббига йўлиққан пайтдаги қувончи эса, рўзасига бериладиган мукофот сабабидандир.
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қиёмат куни рўза ва Қуръон банда учун шафоат қилади. Рўза айтади: “Эй Роббим! Мен уни кундузлари овқат ва шаҳватлардан тийиб қўйдим, бас, унинг учун шафоатимни қабул қил”. Қуръон эса: “Мен уни кечалари уйқудан тўсиб қўйдим, бас, унинг учун шафоатимни қабул қил”, дейди. Шунда уларнинг шафоати қабул қилинади», дедилар (Имом Аҳмад ривояти).
Муҳаммадяҳёҳон ХЎЖАЕВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Таълим ва илмий-тадқиқот бўлими мутахассиси.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 