29 Октябр, 2026, 18 Жумадул аввал, 1448
29 Октябр, 2026, 18 Жумадул аввал, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту саломлар бўлсин.
Бутун дунёда Ҳазрати Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам таваллуд топган Рабиъул аввал ойи бошланди. Жоме масжидларда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратлари тараннум этилмоқда, қориларнинг Қуръон тиловатлари-ю нашидалари янграмоқда ва мавлиди шарифлар ўқилмоқда. Бундай файзиёб кунлар мусулмон умматига катта қувонч бағишламоқда...
Айни шу кунларда aйрим босма нашрларда, турли интернет сайтлари ва ижтимоий тармоқ сафиҳаларида Пайғамбар алайҳиссаломга нисбатан номуносиб, ҳақоратомуз карикатура чоп этилиши ва унинг ортидан келиб чиққан турли кўнгилсиз ҳолатлар айрим баҳс-мунозаралар, ихтилоф ва тушунмовчиликлар ҳамда нотўғри хатти-ҳаракатларга сабаб бўлмоқда.
Ўз навбатида, Ўзбекистон мусулмонлари идораси мўмин-мусулмонларнинг ҳиссиётини қўзғаш, фитна чиқариш ва диний қадриятлар, муқаддасотларга нисбатан ҳақоратни ифодаловчи ҳар қандай ҳолатни жиддий қоралашини ҳамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шаънлари мўмин-мусулмонлар учун энг олий қадрият эканини қатъий таъкидлайди.
Шунингдек, бу каби муносабатлар халқлар ўртасидаги ўзаро тотувликни бузишга қаратилган фитна ҳамда одамларнинг диний эътиқоди билан боғлиқ ҳис-туйғуларини ҳақоратлаш, диний қадриятларни оёқ ости қилиш, миллатлараро ва динлараро адоват уйғотиш, деб баҳолайди.
Таъкидлаш керакки, ким бўлишидан қатъий назар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни ҳар қанча камситишга уринмасин ёки мусулмонлар ё Ислом динига тош отмасин бу билан динимизга ёки мусулмонларга заррача ҳам зиён етказа олмайди.
Кези келганда айтиб ўтамизки, ушбу ҳолатга нисбатан юртдошларимиз турли муносабат билдираётганларини кузатяпмиз. Бу ҳолатдан уларнинг имон-эътиқодлари жўш ургани, ўй-кечинмалари тинчлик бермаётгани ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга бўлган муҳаббатлари туғён қилаётганини гувоҳи бўлмоқдамиз. Энди бир фараз қилиб кўрайлик, мана шундай ҳолатга Набий алайҳиссалом қандай йўл тутар эдилар..? Албатта, сийрат ва тафсир китобларида бундай ҳолатларнинг батафсил баёни келган, аксариятимиз уларни мутолаа қилганмиз.
Бу борада Пайғамбар алайҳиссалом бутун умматга ибратдирлар. Бир жоҳил киши «Менга ўлжа бермадинг», деб ёқаларидан олиб бўғганида ҳам, бир аёл заҳарли гўшт берганида ҳам у зот уларни сўкмаганлар ёки дуоибад қилмаганлар, балки Аллоҳдан уларга инсоф ва ҳидоят сўраганлар. Ислом дини ҳатто лаънатланган шайтонни ҳам сўкишдан қайтарган, сўкиш ўрнига унинг ёмонлигидан паноҳ сўраб, Аллоҳга ёлборишга буюрган. Чунки уни сўкиш ожизликдан, Аллоҳдан паноҳ сўраш эса имон мустаҳкамлигидандир. Шундай ибратли сўз бор: «Қоронғуликни сўкиб ўтирмай, шамни ёқақолсанг-чи...». Ҳақиқатан, қоронғуликни қанча сўкмайлик, у барибир ўзгармайди, ёришиб қолмайди. Сўкиш ўрнига уни ёритиш йўлини ахтарганимиз маъқул ва авлодир.
Мўътабар тафсир китобларида, дин душманларига қўпол муомалада бўлиб, уларнинг «илоҳ»лари ва пешволарини сўкишдан қайтарилгани баён этилган. Агар ҳақоратга биз ҳам ҳақорат билан жавоб қайтарсак, бундай жирканч ишнинг иккинчи тўлқинига сабаб бўлиш эҳтимоли жуда катта. Бу фойдадан кўра, кўпроқ зарар келтиради. Қуръони каримдаги қуйидаги ояти каримани эслатиб ўтамиз: «Уларнинг Аллоҳдан ўзга ибодат қиладиганларини сўкмангиз. Бас, билмасдан зулм ила Аллоҳни сўкиб юрмасинлар. Шундай қилиб, ҳар бир умматга амалини зийнатлаб қўйдик. Сўнгра эса, қайтиб борадиган жойлари Роббиларигадир. Бас, У, қилиб юрган ишларининг хабарини берур», (Анъом сураси, 108-оят).
Эътибор берилса, ушбу ояти каримада мушрикларнинг бутларини ҳақорат қилмаслик буюрилмоқда. Зеро, мусулмон киши мушрикнинг санамини сўкса, бундан ғазабланган мушрикнинг ҳам бунга жавобан Аллоҳ таолони ҳақорат қилишига сабабчи бўлиб қолади. Демак, биз ҳам мўмин-мусулмонлар Муҳаммад алайҳиссаломни ҳақорат қилишга сабаб бўладиган ҳар қандай ишдан ҳазар қилмоғимиз керак.
Фазилатли Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари ушбу ояти кариманинг «Шундай қилиб, ҳар бир умматга амалини зийнатлаб қўйдик», деган қисмига “Тафсири Ҳилол” китобларига шундай изоҳ берганлар: – “Инсон табиати шундай. Қилаётган амали ўзига гўзал ва зийнатли кўринаверади. Ҳатто бутун инсоният қабоҳат деб иттифоқ қилган ишни мақташга сўз топади. Шунингдек, мушрикларга ҳам ширклари жуда ҳам зийнатли бўлиб туюлади. Ана шу эътибордан, уларнинг бутлари ҳақоратланган чоғда ғазабланишлари мумкин. Мусулмон одам одобли бўлгани учун ҳам бу ишни қилмаслиги керак. Аллоҳга ҳавола қилиб қўяверса, у ёғини Аллоҳнинг Ўзи билади”.
Аслида, бу каби фитналар мусулмонларни ёмонотлиқ қилиш ёки бир юртда турли дин вакилларининг эмин-эркинликда, ўз динларига бемалол амал қилиб, тинч ва осойишталикда, ўзаро бағрикенгликда яшаётганини кўра олмаётган ғаразли кучлар томонидан уюштирилаётганини ёддан чиқармаслик зарур.
Шу ўринда Ислом динини террор билан ёнма-ён қўядиган айрим кимсаларга Миср бош имоми, ал-Азҳар мажмуаси шайхи Аҳмад Муҳаммад Тоййиб ҳазратларининг қуйидаги сўзларини келтирамиз: “Исломни терроризм деб аташ ушбу соф дин ҳақида ҳеч нарса билмасликни англатади. Яна бу иш ўзгалар эътиқодига ҳурматсизликни ифодаловчи мулоҳазасизликдир. Адоват ва зўравонликка очиқ чақирув, ўрта асрлар ваҳшийлигига қайтиш ва икки миллиардга яқин мусулмонларнинг туйғуларини қўзғатувчи фитнадир”.
Ушбу ҳолатлар ҳақида кенг фикр қилиб, чуқур мушоҳада юритишимиз керак. Биз ҳам мўмин-мусулмонларни ҳиссиёт билан эмас, тафаккур ила иш тутишга чақирамиз. Дин душманлари фитнасига замин яратиб, вазият янада кескин тус олишига сабабчи бўлиб қолмайлик. Бу бўлаётган ишлар ҳаммаси фитна, ғанимлар томонидан режали амалга оширилмоқда, бундай вазиятда ўйлаб иш тутиш керак. Ҳазрати Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни ардоқлаш тажовузкорона хатти-ҳаракатлар билан эмас, балки ақл ила бўлади.
Яна бир муҳим масалани айтмоқчимизки, ғанимлар мусулмонларга бўлган фитналарини айнан жума, ҳайит кунлари ёки Рамазон ойи ё айни кунимиздаги каби мавлид ойида амалга оширишни зимдан режа қилганлари аниқ. Шундай экан, муборак мавлид ойининг ҳақиқий завқи – сийратни тараннум этиш, салавот айтиш, мавлиди шариф ўқиш, Қуръони карим тиловат қилиш ва зикруллоҳ билан онгу шуурларимизни банд қилайлик, улуғ ойнинг илоҳий файзидан насибадор бўлишга интилайлик. Севикли Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратларига бағишланган суҳбатлар орқали Расулимизни яхшироқ танишга ошиқайлик.
Азиз диндошим, барчамизнинг Расулимизга муҳаббатимиз чексиз, жонимиз фидо. Шундай экан, файзли кунларни беҳуда ўтказиб юборманг, сийрат китобларини мутолаа қилиб, “Аллоҳумма солли аъла саййидини Муҳаммад” каби салавотларни кўп айтинг, ушбу калималар ила ҳеч ким ёрдам беролмайдиган Қиёмат кунида шафоатга эришинг!
Хулоса, мусулмон киши ҳадисларда келтирилганидек, доимо ҳушёр, зийрак бўлиши, атрофда содир бўлаётган ҳар хил фитна ва қалтис жараёнларга теран назар ила боқиши лозим. Таъкидлаганимиздек, бундай ҳаракатларга нисбатан тажовузкорона эмас, балки Пайғамбар алайҳиссаломга хос босиқлик ва зукколик билан муносабат билдиришимиз керак.
Аллоҳ таоло барчага инсофу тавфиқ берсин, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шафоатларини насиб этсин.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Бир китоб бир вақтнинг ўзида луғат, тарихий харита, халқ оғзаки ижоди тўплами ва ўтмиш жамиятининг ўзига хос қомуси бўла оладими? XI асрда яшаган буюк тилшунос Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк» асари бу саволга жавоб беради.
XI асрда яратилган, туркий халқларнинг тили, географияси ва маданий ҳаётини бир асарда жамлаган «Девону луғотит турк» бугун ҳам жаҳон тилшунослиги учун муҳим манба бўлиб қолмоқда. Маҳмуд Қошғарийнинг ушбу қомусий мероси 2017 йилда UNESCOнинг «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилган. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс экспозициясида асарнинг факсимиле нусхаси намойиш этилиши эса ташрифчиларга қарийб минг йил аввалги туркий дунё билан танишиш имконини бермоқда.
1072–1074 йилларда яратилган асар туркий халқлар тилини араб тилида тушунтириш мақсадида тузилган бўлса-да, унинг илмий аҳамияти оддий луғат доирасидан анча кенгдир. Унда туркий сўзларнинг маъноси ва қўлланиши билан бирга турли қабилаларнинг тил хусусиятлари, мақоллар, шеърий парчалар, географик номлар ва ижтимоий ҳаётга оид маълумотлар жамланган.
XI асрдаги туркий дунёни тасвирлаган харита
Асарнинг энг эътиборли хусусиятларидан бири — ундаги доирасимон тарихий харитадир. У туркий халқлар яшаган ҳудудлар, географик объектлар ва ўша даврдаги макон ҳақидаги тасаввурларни акс эттиради.
Туркиянинг Қўлёзма асарлар муассасаси маълумотларига кўра, мазкур харитада тоғлар, кўллар, дарёлар, туркий халқлар истиқомат қилган ҳудудлар билан бирга бошқа минтақалар, жумладан, Япония ҳам тасвирланган.
Бу жиҳат асарнинг аҳамиятини янада оширади. Чунки Маҳмуд Қошғарий туркий сўзларни муайян географик ва маданий муҳит билан боғлаб ўрганган. Унинг харитаси замонавий географик ўлчовларга асосланган атлас эмас, балки XI асрдаги билимлар ва дунёқарашнинг тарихий гувоҳидир.
Шу маънода, «Девону луғотит турк»ни илк туркий лингвистик географиянинг муҳим манбаларидан бири сифатида ўрганиш мумкин.
Бир сўз ортида бутун бир халқ ҳаёти
Маҳмуд Қошғарийнинг илмий ёндашуви сўзларнинг маъносини изоҳлаш билан чекланмаган. Олим уларни халқ оғзаки ижоди, кундалик турмуш ва турли тил муҳитлари билан боғлиқ ҳолда қайд этган.
Асардаги мақоллар ва шеърий парчалар XI аср туркий халқларининг ахлоқий қарашлари, меҳнат анъаналари, ижтимоий муносабатлари ва бадиий тафаккурини ўрганиш имконини беради.
Бу материаллар айниқса фольклоршунослик учун муҳимдир. Айрим оғзаки ижод намуналари бизга айнан шу асар орқали етиб келган. Демак, Қошғарий фақат сўзларни эмас, улар билан бирга муайян даврнинг маданий хотирасини ҳам сақлаб қолган.
Асарнинг яна бир муҳим хусусияти — туркий тил ва лаҳжалар ўртасидаги фарқларни қайд этишидир. Бу маълумотлар тарихий тилшуносликда сўзларнинг шакли, маъноси ва тарқалишини қиёсий ўрганиш учун қимматли далил бўлиб хизмат қилади.
Нима учун асар араб тилида ёзилган?
«Девону луғотит турк»нинг ўзига хос жиҳатларидан бири — туркий сўзларнинг араб тилида шарҳланганидир.
XI асрда араб тили мусулмон оламида илм-фан ва ёзма маданиятнинг асосий тилларидан бири эди. Маҳмуд Қошғарий ана шу илмий муҳитда туркий тилларнинг бой луғат таркиби ва ифода имкониятларини тизимли равишда намоён этди.
Бу ҳолат асарни маданиятлараро илмий мулоқотнинг муҳим намунаси сифатида баҳолаш имконини беради.
Олим туркий тилларни бошқа тилда сўзлашувчи аудиторияга тушунтириш орқали нафақат луғат тузган, балки уларнинг мустақил тил тизими ва бой маданий анъаналарга эга эканини кўрсатган.
Асарнинг бизгача етиб келиш тарихи
«Девону луғотит турк»нинг бугун маълум бўлган ягона қўлёзма нусхаси Маҳмуд Қошғарий яшаган даврга эмас, XIII асрга мансуб.
Туркия Қўлёзма асарлар муассасаси маълумотларига кўра, қўлёзма 1266 йилда Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Савий томонидан кўчирилган. У 319 варақдан иборат бўлиб, ҳозир Истанбулдаги Миллат қўлёзмалар кутубхонасининг Али Амирий фондида сақланади.
Қўлёзма XX аср бошларида Али Амирий томонидан қўлга киритилган ва кейинчалик илмий муомалага киритилган. Унинг қайта кашф этилиши туркий тиллар тарихи бўйича тадқиқотларга янги манбавий асос яратди.
Муҳим жиҳат шундаки, бугун тадқиқотчилар фойдаланаётган матн муаллиф давридан қарийб икки аср кейин кўчирилган нусха орқали етиб келган. Шу боис асарни ўрганишда қўлёзманинг матний тарихи, кўчирилиш хусусиятлари ва илмий нашрларини қиёсий таҳлил қилиш ҳам муҳим аҳамият касб этади.
UNESCO эътироф этган умуминсоний мерос
2017 йилда «Девону луғотит турк» қўлёзмасининг UNESCO «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилиши унинг нафақат туркий халқлар, балки жаҳон маданий ва илмий мероси учун ҳам аҳамиятли эканини тасдиқлади.
UNESCOнинг Туркия миллий комиссияси мазкур асарни XI аср туркий халқларининг тили ва этнографияси ҳақидаги энг бой манбалардан бири сифатида баҳолайди.
Бу эътироф асарнинг тилшунослик, картография, этнография ва тарих каби бир неча илмий соҳалар учун аҳамиятга эга эканини кўрсатади.
Ислом цивилизацияси марказида минг йиллик мероснинг янги талқини
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс экспозициясида «Девону луғотит турк» асарининг факсимиле нусхасига алоҳида ўрин ажратилган.
Мазкур экспозиция буюк алломаларнинг илмий меросини тарихий манбалар, нодир нашрлар ва замонавий музей ечимлари орқали намойиш этишга қаратилган.
Маҳмуд Қошғарий асарига бағишланган махсус медиа лойиҳа концепциясида қўлёзма нусхасини рақамлаштириш, асарнинг яратилиш тарихи, тузилиши ва илмий аҳамиятини тушунтирувчи видеоматериал ҳамда интерактив ахборот ресурси тайёрлаш назарда тутилган.
Бундай ёндашув тарихий қўлёзмани фақат кўргазма ашёси сифатида эмас, балки ташрифчи мустақил ўрганиши мумкин бўлган илмий-маърифий манба сифатида тақдим этиш имконини кенгайтиради.
Хусусан, асарнинг тарихий харитасини замонавий географик маълумотлар билан қиёслаш, ундаги айрим сўзлар ва мақолларни бугунги туркий тиллар билан таққослаш, қўлёзманинг сақланиш тарихини интерактив шаклда тушунтириш келгусидаги музей-таълим лойиҳалари учун истиқболли йўналишлар бўлиши мумкин.
Ўзбек тилининг тарихий илдизларини англаш
«Девону луғотит турк» ўзбек тили тарихини ўрганишда муҳим умумтуркий манбалардан бири ҳисобланади.
Бироқ асарни замонавий ўзбек тилининг ягона бевосита манбаси сифатида талқин қилиш илмий жиҳатдан тўғри бўлмайди. Ўзбек тилининг шаклланиши узоқ давом этган тарихий, ҳудудий ва маданий жараёнлар билан боғлиқ.
Қошғарий асари ана шу мураккаб тараққиётнинг қадимий қатламларини ўрганиш, туркий тиллар ўртасидаги умумийлик ва фарқларни аниқлаш, сўзларнинг тарихий маъно ўзгаришларини тадқиқ этиш учун муҳим асосдир.
Айниқса, ўзбек тили байрами муносабати билан мазкур асарга мурожаат қилиш тилни қадрлашнинг яна бир муҳим жиҳатини — унинг илмий тарихи ва манбавий асосларини билиш зарурлигини намоён этади.
Қадимий қўлёзмадан замонавий илм-фангача
Бугун тарихий луғатлар фақат тилшунослар учун эмас, рақамли гуманитар фанлар, электрон корпуслар ва тарихий маълумотлар базаларини яратиш учун ҳам муҳим манбага айланмоқда.
«Девону луғотит турк»даги сўзлар, географик номлар, мақоллар ва лаҳжа хусусиятларини рақамли шаклда тизимлаштириш келгусида тил тарихи бўйича қиёсий тадқиқотларни янада ривожлантириш имконини бериши мумкин.
Бу — асар асосида барча шундай технологиялар аллақачон яратилганини англатмайди. Бироқ унинг таркибидаги маълумотлар замонавий тадқиқот усуллари учун катта илмий имкониятга эга.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида «Девону луғотит турк» факсимиле нусхасининг намойиш этилиши ана шу узвий боғлиқликни — тарихий мерос, илмий тадқиқот ва замонавий маърифат ўртасидаги алоқани кўрсатади.
Маҳмуд Қошғарийнинг асари бизга бир ҳақиқатни эслатади: тил тарихи фақат сўзлар тарихи эмас. У — халқнинг дунёқараши, географик тасаввури, ижодий тафаккури ва асрлар давомида сақланиб келган маданий хотирасидир.
Дурдона Расулова, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 