14 Феврал, 2026, 26 Шаъбон, 1447
14 Феврал, 2026, 26 Шаъбон, 1447
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту саломлар бўлсин.
Бутун дунёда Ҳазрати Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам таваллуд топган Рабиъул аввал ойи бошланди. Жоме масжидларда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратлари тараннум этилмоқда, қориларнинг Қуръон тиловатлари-ю нашидалари янграмоқда ва мавлиди шарифлар ўқилмоқда. Бундай файзиёб кунлар мусулмон умматига катта қувонч бағишламоқда...
Айни шу кунларда aйрим босма нашрларда, турли интернет сайтлари ва ижтимоий тармоқ сафиҳаларида Пайғамбар алайҳиссаломга нисбатан номуносиб, ҳақоратомуз карикатура чоп этилиши ва унинг ортидан келиб чиққан турли кўнгилсиз ҳолатлар айрим баҳс-мунозаралар, ихтилоф ва тушунмовчиликлар ҳамда нотўғри хатти-ҳаракатларга сабаб бўлмоқда.
Ўз навбатида, Ўзбекистон мусулмонлари идораси мўмин-мусулмонларнинг ҳиссиётини қўзғаш, фитна чиқариш ва диний қадриятлар, муқаддасотларга нисбатан ҳақоратни ифодаловчи ҳар қандай ҳолатни жиддий қоралашини ҳамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шаънлари мўмин-мусулмонлар учун энг олий қадрият эканини қатъий таъкидлайди.
Шунингдек, бу каби муносабатлар халқлар ўртасидаги ўзаро тотувликни бузишга қаратилган фитна ҳамда одамларнинг диний эътиқоди билан боғлиқ ҳис-туйғуларини ҳақоратлаш, диний қадриятларни оёқ ости қилиш, миллатлараро ва динлараро адоват уйғотиш, деб баҳолайди.
Таъкидлаш керакки, ким бўлишидан қатъий назар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни ҳар қанча камситишга уринмасин ёки мусулмонлар ё Ислом динига тош отмасин бу билан динимизга ёки мусулмонларга заррача ҳам зиён етказа олмайди.
Кези келганда айтиб ўтамизки, ушбу ҳолатга нисбатан юртдошларимиз турли муносабат билдираётганларини кузатяпмиз. Бу ҳолатдан уларнинг имон-эътиқодлари жўш ургани, ўй-кечинмалари тинчлик бермаётгани ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга бўлган муҳаббатлари туғён қилаётганини гувоҳи бўлмоқдамиз. Энди бир фараз қилиб кўрайлик, мана шундай ҳолатга Набий алайҳиссалом қандай йўл тутар эдилар..? Албатта, сийрат ва тафсир китобларида бундай ҳолатларнинг батафсил баёни келган, аксариятимиз уларни мутолаа қилганмиз.
Бу борада Пайғамбар алайҳиссалом бутун умматга ибратдирлар. Бир жоҳил киши «Менга ўлжа бермадинг», деб ёқаларидан олиб бўғганида ҳам, бир аёл заҳарли гўшт берганида ҳам у зот уларни сўкмаганлар ёки дуоибад қилмаганлар, балки Аллоҳдан уларга инсоф ва ҳидоят сўраганлар. Ислом дини ҳатто лаънатланган шайтонни ҳам сўкишдан қайтарган, сўкиш ўрнига унинг ёмонлигидан паноҳ сўраб, Аллоҳга ёлборишга буюрган. Чунки уни сўкиш ожизликдан, Аллоҳдан паноҳ сўраш эса имон мустаҳкамлигидандир. Шундай ибратли сўз бор: «Қоронғуликни сўкиб ўтирмай, шамни ёқақолсанг-чи...». Ҳақиқатан, қоронғуликни қанча сўкмайлик, у барибир ўзгармайди, ёришиб қолмайди. Сўкиш ўрнига уни ёритиш йўлини ахтарганимиз маъқул ва авлодир.
Мўътабар тафсир китобларида, дин душманларига қўпол муомалада бўлиб, уларнинг «илоҳ»лари ва пешволарини сўкишдан қайтарилгани баён этилган. Агар ҳақоратга биз ҳам ҳақорат билан жавоб қайтарсак, бундай жирканч ишнинг иккинчи тўлқинига сабаб бўлиш эҳтимоли жуда катта. Бу фойдадан кўра, кўпроқ зарар келтиради. Қуръони каримдаги қуйидаги ояти каримани эслатиб ўтамиз: «Уларнинг Аллоҳдан ўзга ибодат қиладиганларини сўкмангиз. Бас, билмасдан зулм ила Аллоҳни сўкиб юрмасинлар. Шундай қилиб, ҳар бир умматга амалини зийнатлаб қўйдик. Сўнгра эса, қайтиб борадиган жойлари Роббиларигадир. Бас, У, қилиб юрган ишларининг хабарини берур», (Анъом сураси, 108-оят).
Эътибор берилса, ушбу ояти каримада мушрикларнинг бутларини ҳақорат қилмаслик буюрилмоқда. Зеро, мусулмон киши мушрикнинг санамини сўкса, бундан ғазабланган мушрикнинг ҳам бунга жавобан Аллоҳ таолони ҳақорат қилишига сабабчи бўлиб қолади. Демак, биз ҳам мўмин-мусулмонлар Муҳаммад алайҳиссаломни ҳақорат қилишга сабаб бўладиган ҳар қандай ишдан ҳазар қилмоғимиз керак.
Фазилатли Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари ушбу ояти кариманинг «Шундай қилиб, ҳар бир умматга амалини зийнатлаб қўйдик», деган қисмига “Тафсири Ҳилол” китобларига шундай изоҳ берганлар: – “Инсон табиати шундай. Қилаётган амали ўзига гўзал ва зийнатли кўринаверади. Ҳатто бутун инсоният қабоҳат деб иттифоқ қилган ишни мақташга сўз топади. Шунингдек, мушрикларга ҳам ширклари жуда ҳам зийнатли бўлиб туюлади. Ана шу эътибордан, уларнинг бутлари ҳақоратланган чоғда ғазабланишлари мумкин. Мусулмон одам одобли бўлгани учун ҳам бу ишни қилмаслиги керак. Аллоҳга ҳавола қилиб қўяверса, у ёғини Аллоҳнинг Ўзи билади”.
Аслида, бу каби фитналар мусулмонларни ёмонотлиқ қилиш ёки бир юртда турли дин вакилларининг эмин-эркинликда, ўз динларига бемалол амал қилиб, тинч ва осойишталикда, ўзаро бағрикенгликда яшаётганини кўра олмаётган ғаразли кучлар томонидан уюштирилаётганини ёддан чиқармаслик зарур.
Шу ўринда Ислом динини террор билан ёнма-ён қўядиган айрим кимсаларга Миср бош имоми, ал-Азҳар мажмуаси шайхи Аҳмад Муҳаммад Тоййиб ҳазратларининг қуйидаги сўзларини келтирамиз: “Исломни терроризм деб аташ ушбу соф дин ҳақида ҳеч нарса билмасликни англатади. Яна бу иш ўзгалар эътиқодига ҳурматсизликни ифодаловчи мулоҳазасизликдир. Адоват ва зўравонликка очиқ чақирув, ўрта асрлар ваҳшийлигига қайтиш ва икки миллиардга яқин мусулмонларнинг туйғуларини қўзғатувчи фитнадир”.
Ушбу ҳолатлар ҳақида кенг фикр қилиб, чуқур мушоҳада юритишимиз керак. Биз ҳам мўмин-мусулмонларни ҳиссиёт билан эмас, тафаккур ила иш тутишга чақирамиз. Дин душманлари фитнасига замин яратиб, вазият янада кескин тус олишига сабабчи бўлиб қолмайлик. Бу бўлаётган ишлар ҳаммаси фитна, ғанимлар томонидан режали амалга оширилмоқда, бундай вазиятда ўйлаб иш тутиш керак. Ҳазрати Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни ардоқлаш тажовузкорона хатти-ҳаракатлар билан эмас, балки ақл ила бўлади.
Яна бир муҳим масалани айтмоқчимизки, ғанимлар мусулмонларга бўлган фитналарини айнан жума, ҳайит кунлари ёки Рамазон ойи ё айни кунимиздаги каби мавлид ойида амалга оширишни зимдан режа қилганлари аниқ. Шундай экан, муборак мавлид ойининг ҳақиқий завқи – сийратни тараннум этиш, салавот айтиш, мавлиди шариф ўқиш, Қуръони карим тиловат қилиш ва зикруллоҳ билан онгу шуурларимизни банд қилайлик, улуғ ойнинг илоҳий файзидан насибадор бўлишга интилайлик. Севикли Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратларига бағишланган суҳбатлар орқали Расулимизни яхшироқ танишга ошиқайлик.
Азиз диндошим, барчамизнинг Расулимизга муҳаббатимиз чексиз, жонимиз фидо. Шундай экан, файзли кунларни беҳуда ўтказиб юборманг, сийрат китобларини мутолаа қилиб, “Аллоҳумма солли аъла саййидини Муҳаммад” каби салавотларни кўп айтинг, ушбу калималар ила ҳеч ким ёрдам беролмайдиган Қиёмат кунида шафоатга эришинг!
Хулоса, мусулмон киши ҳадисларда келтирилганидек, доимо ҳушёр, зийрак бўлиши, атрофда содир бўлаётган ҳар хил фитна ва қалтис жараёнларга теран назар ила боқиши лозим. Таъкидлаганимиздек, бундай ҳаракатларга нисбатан тажовузкорона эмас, балки Пайғамбар алайҳиссаломга хос босиқлик ва зукколик билан муносабат билдиришимиз керак.
Аллоҳ таоло барчага инсофу тавфиқ берсин, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шафоатларини насиб этсин.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
ТАВАККУЛНИНГ ҲАҚИҚАТИ
Бу фазилатлар ҳамда Аллоҳ ва Расулининг ҳамду санолари таваккул қилувчиларга бўладиган бўлса, "Таваккулнинг ҳақиқати нимада, унинг чегараси қандай ва маъноси нима?" деган табиий савол туғилади.
Бу хулқ билан хулқланишни ва бу сифат билан сифатланишни ҳохлаган киши, таваккул тушинчасини ва унинг чегарасини пухта билиб олишлари зарур. Чунки кўп кишилар ўзларини таваккулчи деб биладилар, ваҳоланки уларда таваккулдан ҳеч нарса йўқ. Ёки Аллоҳ буюрмаган нарсада таваккул қилишда собит туришни ўз нафсларига лозим тутадилар.
ТАВАККУЛНИНГ ҲАҚИҚАТИНИ БАЁН ҚИЛИШДА ИБРАТЛИ МИСОЛЛАР
Агар солиҳларнинг ҳаётига назар ташласак, уларда таваккулнинг ҳақиқатини баён қилишда турли гўзал ибратли мисолларни топамиз. Уларнинг таърифлари турлича чунки, ҳар бирлари ўз ҳолларича таъбир қиладилар.
Қаширий “Рисола”ларида таваккул ҳақида кишилар зикр қилган бир неча таърифларни келтирган. “Мадориж” асарида таваккул ҳақида жуда чиройли изоҳлар ёзилган. Улардан айримларини келтирамиз:
Имом Аҳмад: “Таваккул қилиш қалбнинг ишидир. Яъни қалбий ишдир. У тилда айтиш, аъзолар билан амал қилиш ҳамда идрок ва ҳис этиш бобидан эмас”, дедилар.
Таваккул қилишни, билиш бобидан деганлар эса, “У қалб илми бўлиб, банда Роббиси билан кифояланишидир”, деганлар.
Таваккул қилишни сукунат, тинчлик ва қалб ҳаракатининг осойишталиги деганлар эса: “Таваккул қилиш қалбни Роббисининг олдига қўйишдир. Гўё маййитни ғассолнинг олдига қўйилганидек. У маййитни хоҳлаганидек буради. Таваккул қилиш хоҳишни тарк қилиш ва тақдир йўллари билан боғланишдир”, дедилар.
Саҳл Тустарий: “Таваккул қилиш, хоҳлаган нарсасида Аллоҳ билан боғланиш”, деганлар.
Яна таваккул қилишни розилик деб изоҳ берганлар: “ У тақдирга рози бўлишдир”, деганлар.
Бишрул Хофий бундай дедилар: “Кимда ким Аллоҳга таваккул қилдим деса, Аллоҳга туҳмат қилибди. Агар Аллоҳга таваккул қилганида Аллоҳнинг тақдирига рози бўлган бўлар эди”.
Яҳё бин Муоздан сўрашди: "Қачон киши таваккулчи бўлади?" Яҳё бин Муоз: “Агар ўша киши Аллоҳ таолони вакил бўлишига рози бўлса”, дедилар.
Баъзилар таваккулни: “Аллоҳ таолога ишониш, У билан хотиржам ва У сабабли осойишта, тинч бўлиш”, дейдилар.
Баъзилар: “Таваккул ишончсизликни инкор қилиш ва подшоҳларнинг подшосига ўзини топшириш”, деганлар.
Абу Саъийд Хироз дедилар: “Таваккул осойишталиксиз изтироб ва изтиробсиз осойишталикдир”. Яъни, инсон зоҳири ва ботини билан сабабларга ҳаракат қилади ва у билан тинч бўлади ҳамда унга ишонади. Аллоҳ билан унинг қалби бирга бўлгач, у изтироб чекмайди. Шу билан бирга Аллоҳнинг розилигига васила бўлган сабабларга ҳаракат қилишдан тўхтамайди.
Абу Туроб Нахшабий дедилар: “Таваккул қилиш жисмни бандаликка қўйиш, қалбни рубубиятга боғлаш ва кифоя қилишликка ишониш, берилса шукур ва берилмаса сабр қилишдир”.
Барча уламолар: "Таваккул сабабларни инкор қилмайди, чунки сабабларни қоим қилмасдан туриб, у дуруст бўлмайди. Агар сабаблар бўлмаса таваккул қилиш бекор бўлади", дейдилар.
Саҳл бин Абдуллоҳ дедилар: “Кимки ҳаракат қилишни ёмонласа, мазах қилса бас, суннатни ёмонлабди, мазах қилибди. Кимки таваккул қилишни ёмонласа, мазах қилса бас, иймонни ёмонлабди, мазах қилибди ”.
Таваккул қилиш Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳоллари, касб эса, суннатлари эди. Кимки Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳолларига амал қилса ҳеч қачон суннатларини тарк қилмайди.
Бир қовлда: “Таваккул бу – Аллоҳдан ўзга билан қалб алоқаларини узишдир”, дейилган.
Саҳлдан таваккул ҳақида сўралганда, у: “Аллоҳ билан бирга бирор бир алоқасиз яшашдир”, деди.
Бир қийлда: “Таваккул алоқаларни тўхтатиш ва хақиқатларга боғланишдир”, дейилади.
Бир қийлда: “Таваккул сендаги озлик ва зиёдаликка бир хил бўлмоқлигинг”, дейилади.
Бир қийлда: “Таваккул мусаббабга боғловчи барча сабабларни тарк қилишдир. Сабаби Аллоҳ таоло унга ёрдамчи бўлсин”. Бу бир тамондан тўғри, бошқа бир томондан нотўғридир. Буюрилган сабабларни тарк қилиш таваккулда чақмоқ тош билан ўт чиқаришдир. Аллоҳ бандасини сабабларга боғлади. Аммо, мубоҳ бўлган амрларни тарк қилиш эса, агар у сабабни, маслаҳат юзасидан ундан кўра яхшиси бўлганлиги сабабли тарк қилса, бу иш мақталгандир. Магар у мазамматлангандир.
Бир қийлда: “Таваккул нафсни убудиятга ташлаш ва рубубиятдан чиқаришдир”, дейилган.
Баъзилар: “Таваккул Роббисининг буйруғи ва қазосига таслим бўлиш”, деганлар.
Баъзилар: “Таваккул ҳар бир ҳолатда инсон Аллоҳ таолога ишонишидир”, дейдилар.
Баъзилар: “Таваккулни бошловчи, таслим бўлишни восита ва ишонишни ниҳояси”, дедилар.
Абу Али Даққақ: “Таваккул уч даражадан иборат. Таваккул сўнгра таслим ва ишонч. Таваккул қилувчи ваъдасида туради, таслим эгаси илми билан кифояланади ва ишонч эгаси Аллоҳнинг ҳукмидан рози бўлади. Таваккул бошловчи, таслим бўлиш восита ва ишонч ниҳоядир. Таваккул қилиш мўминларнинг сифати, таслим бўлиш валийларнинг сифати ва ишониш эса, тавҳидчиларнинг сифатидир. Таваккул барчанинг сифати, таслим бўлиш хосларнинг сифати ва ишониш хослар хосининг сифатидир. Таваккул набийларнинг сифати, таслим бўлиш Иброҳим алайҳиссаломнинг сифати ва ишониш эса Набийимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сифатлари”, дедилар[1]
Юсуф Қаразовий раҳимаҳуллоҳнинг
"Таваккул" китобидан Яҳё домла АБДУРАҲМОНОВ таржимаси
[1] Мадорижус Соликийн, 114-117-бетлар.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 