Ислом илм, маърифат ва инсоннинг манфаатларини ҳимоя қилувчи дин эканини барча яхши англаши лозим. Чунки Қуръон карим ва ҳадис шариф Исломнинг асосий манбалари бўлиш билан бирга, мусулмонлар ҳаётини ташкил этиш учун муҳим қўлланма ҳам ҳисобланади. Айнан мана шу жиҳатдан, мусулмонларнинг манфаатларидан келиб чиқиб, инсон камолоти ва жамият фаровонлиги, ижтимоий барқарорлик ва тараққиётни кўзлаб Қуръон ва суннатга асосланган ҳолда ҳукм чиқариш алоҳида билим ва малакани талаб этади.
Мўътабар манбаларимизда, шариатга мувофиқ деб, эътироф этиладиган даражадаги ҳукмни чиқариш ҳамда фатво бериш ҳуқуқига эга бўлиш, кишига аввало араб тили, Қуръон ва қуръоншунослик илмлари ҳадис ва ҳадисшунослик илмлари, усулул-фиқҳ ва ислом тарихи каби бир қанча илмларни жуда чуқур ва мукаммал эгаллашликни вазифа қилиб қўйилади.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда “Оли Имрон” сурасининг 7-оятида: “У Сизга Китобни (Қуръонни) нозил қилган зотдир. Унда шу Китобнинг «онаси» саналмиш (маъноси) аниқ оятлар ва (шу билан бирга) яна муташобиҳ (маъноси Ўзидан бошқага номаълум) оятлар ҳам бор. Аммо дилларида оғиш бор кимсалар одамларни фитнага солиш ва ўз талқинига мувофиқ маънолар бериш учун унинг (Қуръоннинг) муташобиҳ оятларига эргашадилар. Ҳолбуки, ундай оятлар таъвилини (асл маъносини) фақат Аллоҳнинг Ўзигина билур. Илмда мустаҳкам (ҳаққоний олим)лар эса: «Унга имон келтирдик. Ҳамма (оятлари) Раббимиз ҳузуридандир», дейдилар. (Бундан) фақат ақл эгаларигина эслатма олурлар”, деб марҳамат қилади.
Имом Термизий раҳматуллоҳи алайҳдан ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз соллалоҳу алайҳи васаллам: “Ким Қуръон (оятлари) ҳақида ўз раъйи билан гапирса (тафсир қилса), тўғри қилган бўлса ҳам хато қилибди” деганлар.
Яъни, бундан шундай ҳикмат топамизки, кимки эътироф этилган устоздан илм олмай ва Қуръон тафсирига оид илмларни ўрганмай, ўзича Қуръонни тафсир қилишга киришиб, натижада Қуръонни тўғри тафсир қилган тақдирда ҳам, барибир хатога йўл қўйган ва оғир гуноҳни содир этган бўлади.
Бундан эса, устоз кўрмасдан, илмсиз равишда Қуръонни тафсир қилиш ва шунинг баробарида илмсиз равишда фатво бериш ўта хатарли иш экани яна бир бор равшанлашади.
Исро сурасининг 36-оятида эса, Аллоҳ таоло: “(Эй инсон!) Ўзинг (аниқ) билмаган нарсага эргашма! Чунки қулоқ, кўз, дилнинг ҳар бири тўғрисида (ҳар бир инсон) масъул бўлур (жавоб берур)”, деб марҳамат қилган.
Ушбу оят ҳақида Қатода раҳимаҳуллоҳ “Кўрмаган нарсангни “кўрдим”, эшитмаган нарсангни “эшитдим”, билмаган нарсангни “биламан” дема! Чунки, Аллоҳ таборака ва таъоло буларнинг барчаси ҳақида сендан қиёмат куни сўровчидир”, деганлар.
Демак, ҳар бир инсон мусулмонларнинг аксари эътироф этмаган балки, эътироз билдирган ва рад этган шахслар ва тоифаларнинг гап-сўзига қулоқ солишдан, аслиятини кўрмаган нарсалари ҳақида гўёки аслини билгандек сўзлашдан, қалби ҳотиржам бўлмаган нарсалар ҳақида ўзбошимчалик билан тафаккур қилишдан узоқда бўлиши лозим. Аксинча бўлганда эса, бу мусулмон Қиёмат куни ўз ҳисоби ўта оғир бўлишини англаши муҳимдир.
Давоми бор.
Манбалар асосида
Акмалхон Ахмедов тайёрлади
Яқинда бир маҳалладошимиз фарзандларининг илмли ва фазилатли бўлиши, дунё ва охиратда улуғ мақомга эришишлари учун дуо олиш ниятида эҳсон қилди. Бу воқеа барчамиз учун ибратдир, десам муболаға бўлмайди. Зеро, мўмин киши фарзандларининг илмли, билимли ва фойдали шахс бўлиб камол топиши учун хайрли амаллар қилиши ҳақиқий фазилат саналади.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда илмнинг аҳамиятини таъкидлаб, Пайғамбаримиз алайҳиссалом орқали барчамизга бундай дуо қилишни ўргатган: “Эй Раббим! Менга илмни зиёда эт!” (Тоҳа сураси, 114-оят).
Ушбу оят ҳар бир мўмин учун илм эгаси бўлишнинг нақадар муҳимлигини намоён қилади. Илм инсонга дунёда ҳам, охиратда ҳам камол топиши учун ёрдам беради. Ҳазрат Расули акрам соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам илм эгаллаш ва унинг фойдаси учун Яхшиликка чақириш Бугуннинг гапи “Эл-юртимизни бирлаштирадиган улуғ бир ғоя бор. У ҳам бўлса, Ватан манфаати, халқимиз манфаатидир. Мана шундай буюк мақсадга эришишда маҳалла тизимининг ўрни ва таъсири беқиёс. Чунки маҳалла тинч ва аҳил бўлса, жамиятимиз тинч ва ҳамжиҳат бўлади. Маҳалла ривожланса, бутун мамлакатимиз юксалади. Тарих давомида қандай оғир синовларга дуч келмайлик, биз аввало бирдамликдан куч олдик. Машаққатли кунларда одамларимиз, маҳалла аҳли елкадош бўлиб қийинчиликларни енгган. Оила – оилага, қўшни – қўшнига кўмак бериб яшаган. Биз мана шундай ўта ноёб қадриятимизга доимо содиқ қолишимиз, ёш авлодимизни айни шу руҳда тарбиялашимиз керак”. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасидан Аллоҳдан дуо қилиб, умматларини доимо билим олишга чорлаганлар: “Аллоҳим! Билганларимизни фойдали қил! Бизга фойдали нарсаларни билдир! Илмимизни зиёда қил!”(Имом Термизий ва Имом Ибн Можа ривояти).
Шу боис киши нафақат ўзининг, балки фарзандлари ва умматнинг илмли бўлиши учун дуо қилиши ва бу йўлда қўлидан келганича амалий ёрдам бериши лозим.
Илм эгаллаш ва фойдали билимларга эришиш шариатимизда алоҳида мақтовга сазовор иш ҳисобланади.
Албатта, илмга эришиш учун ҳаракат, меҳнат, сабр ва интизом зарур. Мисол учун, ҳалиги маҳалладошимизнинг фарзандлари IELTS имтиҳонида юқори натижалар – 8 ва 7,5 баллни қўлга киритибди. Аслида улар бундай юқори кўрсаткичга тинимсиз меҳнатлари ва сабр-бардоши туфайли, қолаверса, мамлакатимизда ёшлар учун яратилган кенг имкониятлардан самарали фойдаланиб эришганлар.
Ҳақиқатан, юртимизда таълим, фан, спорт, санъат ва инновация соҳаларида ёшларни қўллаб-қувватлаш ишлари давлат сиёсати даражасида олиб борилмоқда. Бу эса ёшларимизнинг натижаларида ўз аксини топмоқда ва келажак учун умид бағишлаяпти.
Илмли ёшлар нафақат ўзини ривожлантиради, балки атрофдагиларга ҳам фойдаси тегади. Шунинг учун фарзандларимизни билимли ва касб-ҳунар эгаси бўлиб ўсишлари учун доим ҳаракат қилишимиз, уларни қўллаб-қувватлашимиз ва энг муҳими, уларни бу йўлда дуолар қилиб туришимиз лозим.
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким илм талаб қилиш йўлига тушса, Аллоҳ унга жаннатнинг йўлини енгиллаштиради”, дедилар» (Имом Муслим, Имом Абу Довуд ва Имом Термизий ривояти).
Илмга бундан ортиқ тарғиб бўлмаса керак. Ҳар бир инсоннинг олий мақсади – жаннат. Жаннатга эришиш учун у ҳар нарсага, ҳар қандай қийинчиликларга тайёр туради.
Алишер Навоий бобомиз ҳам ёшларни илм эгаллашга чорлаб бундай сатрлар битган:
“Йигитликда йиғгил илмнинг махзани,
Қарилик чоғи харж қилғил ани”.
Албатта, ёшликда олинган билим худди тошга ўйилган нақш каби муҳрланиб қолади. Бу эса кишига ҳар икки дунёда ҳам манфаат етказади.
Бойлик, пул ва давлат сарфлангани сайин ана шу бойлик камайиб бораверади. Илм эгалласангиз, уни ўзгаларга ҳам улашсангиз, аксинча, илмингиз зиёда бўлса бўладики, сира озаймайди.
Хулоса қилиб айтганда, ота-оналар фарзандларининг илмли бўлиб вояга етишига кўмаклашиши керак. Мурғаклик пайтиданоқ китобга муҳаббат уйғотиши, фойдали билимларни ўзлаштиришга чорлаши тарбиянинг энг яхши намунасидир.
Абдураҳмон АСҚАРОВ,
Тошкент шаҳридаги “Катта Қозиработ” жоме масжиди имом-хатиби
“Ислом нури” газетасининг 2026 йил 1-сонидан
http://hidoyatuz.taplink.ws