19 Октябр, 2026, 8 Жумадул аввал, 1448
19 Октябр, 2026, 8 Жумадул аввал, 1448
Бугунги кунда экстремистик кайфиятдаги мутаассиб шахслар томонидан “жиҳод” ва “ҳижрат” каби тушунчаларни атайин аслиятидан бузиб талқин этиш ҳолатлари кузатилмоқда. Бундай қарашларга ҳали Исломни яхши тушунмайдиган кишилар, айниқса, ёшлар кўп чалғимоқда, оқибатда уларнинг ширин ҳаёти буткул издан чиқмоқда.
Бу каби тушунчалар аслида қандай изоҳланиши ва уларни ғаразли талқин этишнинг оғир гуноҳ экани ҳақида қуйида баён этилади.
Ислом динини ниқоб қилиб олган бузғунчилар ўта нозик ва ҳассослик билан ёндашиш талаб этиладиган “жиҳод” ва “ҳижрат” каби тушунчаларни турли шахсларнинг фикрларига таянган ҳолда интернет сайтларида талқин этмоқдалар. Бундай талқин ёшлар онгида Ислом гўё, ёвузликка, жангу жадал, қон тўкиш, бошқа диндагиларга қарши муросасиз кураш олиб боришга асосланган ботил тасаввурларнинг шаклланишига сабаб бўлмоқда.
Ҳозирда ижтимоий тармоқлардаги экстремистик руҳдаги кўплаб материаллар инсонларни “жиҳод” қилишга, сабабсиз ўз юртидан “ҳижрат” қилиб, чиқиб кетишга чақириб, Ислом дини ниқоби остида ўзларининг манфур ниятларини амалга ошириш пайида бўлмоқда. Уларнинг мақсади дин йўлида хизмат қилиш эмас, балки дунёвий манфаат, мол-дунёга эришишдир. Ҳали тафаккури шаклланмаган, илми ва тажрибаси етарли бўлмаган ёшлар бундай сайтларга кириб қолса, оқибати қандай аянчли якунланиши кундай равшан.
Мана шундай тушунчаларни ғаразли талқин этадиганлардан бири “Абдуллоҳ Зуфар” исмли шахсга маҳаллий забардаст уламолар ҳамда Саудия Арабистонида, Мисрда, Туркияда фаолият кўрсатаётган аҳли илмлар ёппасига унга очиқ эътироз билдиришган.
Жумладан, Абдуллоҳ Зуфар ижтимоий тармоқ орқали эълон қилган маърузасида жиҳод ҳамма учун фарз экани ҳақида сўз юритган. Аслида, жиҳод икки қисмдан иборат:
“Талаб жиҳоди” ҳозир йўқлигига уламолар ижмо (иттифоқ) қилишган. Чунки, ҳозирда ҳамма давлатлар урушмасликка келишган.
“Мудофаа жиҳоди” душманлар мусулмонлар яшайдиган юртга уруш қилиб, бостириб кирса, ҳимоя учун фарз бўлади.
Абдуллоҳ Зуфар фиқҳий манбалардаги “Мудофаа жиҳоди”га тааллуқли масалаларни муайян давлат фуқароларини ўзи яшаб турган юрт ҳукуматига қарши қайрашда айёрлик билан фойдаланиши унинг асл мақсадини фош қилади.
Аслида “Мудофаа жиҳоди” ҳар бир фуқаронинг дини, қадриятлари ҳамда Ватани олдидаги бурчидир. Ушбуларга қаратилган ҳар қандай таҳдидга қарши туриб, уларни ҳимоя қилиши нафақат кишининг диний, балки инсоний бурчидир.
“Мудофаа жиҳоди” ҳам ҳаммага фарзи айн бўлмайди. Имом Абу Ҳанифа ва қолган уч мазҳаббоши имомларимиз, шунингдек, жумҳур уламоларнинг барчаси жиҳоднинг фарзи кифоя эканига иттифоқ қилганлар. Чунки, Мадинаи мунавварага Макка мушриклари ҳужум қилганида баъзи саҳобалар маълум сабабларга кўра мудофаа жанггига чиқа олмаганлар.
Шунда Аллоҳ таоло улар ҳақида шундай оят нозил қилган:
وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ ۚ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
яъни: «Аллоҳ ҳаммаларига яхшиликни ваъда қилган. Аллоҳ мужоҳидларни ўтириб олувчилардан буюк ажр ила афзал қилган» деган (Нисо сураси, 95-оят).
Аллома алоуддин Косоний раҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Ушбу оятда мужоҳидлар ва жиҳодда иштирок қилолмаганларга ҳам жаннатни ваъда қилди. Агар жиҳод ҳамма ҳолатда фарзи айн бўлганда эди Аллоҳ унда иштирок этолмаганга жаннатни ваъда қилмас эди. Чунки унда иштирок этмаслик ҳаром бўлар эди” (Бадоиъ ас-саноиъ. 7-жуз. 380-бет).
Маълумки, жиҳоднинг ўзига яраша қоидалари бор. Биринчидан, жиҳодга сафарбар қилиш учун “Халифа” бўлиши лозим. Ваҳоланки, халифалик масаласи тарихда қолгани барчага маълум. Қолаверса, жиҳод жорий бўлиши учун умматнинг ижмоси ҳам талаб этилади. Булар чақираётган “жиҳод”га ислом умматининг деярли барчаси қарши экани кундек равшан.
Бугунги кунда жиҳодга тарғиб қилаётган гуруҳлар қайси сиёсий кучларга хизмат қилаётганларини ўзлари ҳам билмайди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким номаълум байроқ остида жанг қилса ва бу йўлда ўлдирилса бас у жоҳилият ўлимини топибди” деб айтганлар. Яъни, кимки номаълум байроқ остида, уни кимнинг қўлида эканини, унинг мақсади қандайлигини билмаган ҳолда жанг қилса ва бу йўлда ўлса у жоҳилиятда ўлгандек бўлади.
Шуни ҳам таъкидлаб ўтишимиз лозимки муқаддас динимиз ҳатто уруш остида бўлган ва душман заминларида яшаган, лекин жанговорлик сифатига эга бўлмаган инсонларнинг ўлдирилишига ҳам рухсат бермайди. А.Зуфар кабиларнинг аксарият халқи мусулмон бўлган ўлкаларда бегуноҳ инсонлар ўлдирилаётган, нишонга олинаётган ҳужумларга шаръан рухсат кўзи билан қараши мумкин эмас.
«Нисо» сурасининг 93-оятида бир мўмин кишини қасддан ўлдирганлар жаҳаннам азобига дучор бўлиши хабар берилган.
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда «Дунёнинг йўқ бўлиб кетиши Аллоҳ наздида бир мўминнинг ноҳақ ўлдирилишидан кўра енгилроқдир» деб бу жиноятнинг оқибати қанча ёмон эканига ишора қилмоқдалар (Ибн Можа ривояти).
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, “жиҳод” сўзи айрим кимсалар иддао қилаётганидек “уруш” маъносини англатмайди. Араб тилида уруш бошқа сўзлар билан ифода этилади. Уруш маъносини англатиш учун, асосан, “қитол” сўзи ишлатилади. "Жиҳод" сўзининг луғавий хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, маълум даврларда халқларнинг босқинчиларга қарши жон-жаҳди билан жанг қилиши ҳам жиҳод дейилган. Кейинчалик ушбу охирги маъно бошқаларидан устун келиб, “жиҳод” кўпроқ қўлланиладиган бўлди.
Ҳозир эса бузғунчи тоифалар ўзлари илгари сураётган ёвуз мақсадга эришиш учун янги “жиҳод” турларини ўйлаб топишяпти. Улар “жиҳод – муқаддас уруш” деган тушунчани тарғиб қилиб, айбсиз одамларнинг қони ноҳақ тўкилишига сабабчи бўлмоқда. Бунга дунёнинг турли нуқталарида “жиҳод” ёки “шаҳидлик” ниқоби остида амалга оширилаётган қўпорувчиликлар мисол бўлади. Айниқса, Афғонистон, Покистон, Сурия ва Ироқ давлатларида бўлаётган худкушликлар оқибатида бегуноҳ қариялар, аёллар ва ёш болаларнинг ўлими кўпайгани жуда ачинарли ҳолдир.
Ислом душманлари мусулмонлар ўртасида фитна чиқариш учун интернет – “ўргимчак тўри”дан жуда усталик билан фойдаланишмоқда. Биргина "Facebook" ижтимоий тармоғида турли тилларда бир қанча гуруҳлар очиб, сохта ғояларини мунтазам равишда тарқатиб, кўпайтириб боришяпти.
Террорчилар ўзларига тегишли веб-саҳифа ва ижтимоий тармоқларда “шаҳидлик”, “жиҳод”, “ҳижрат”, “такфир”, “халифалик” каби тушунчаларни бузиб талқин қилиш натижасида айрим ёшларни ўзларининг тузоқларига илинтиришга муваффақ бўлишаётгани ачинарли ҳол, албатта.
Шу ўринда машҳур олим, марҳум Муҳаммад Саид Рамазон Бутий раҳимаҳуллоҳнинг террорчилар хусусида айтган қуйидаги сўзларини келтириш лозим: “Улар бир вақтнинг ўзида бирор айби йўқ мусулмонларни кечаси бўғизлаб кетишни “шариат рухсат берган иш” дейдилар. Улар оддий йўловчилар тўла самолётни ичидаги айбсиз инсонлар билан қўшиб портлатиб юборишни ҳам “шариатда бор иш” дейдилар. Ҳар ким кўзларини юмиб, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бугун орамизда юрибдилар, деб хаёл қилсин. Ул зот шундай разил ишларга рози бўлармидилар?”
Муқаддас Ислом динида бегуноҳ инсон қонини тўкиш бузғунчиликнинг энг улкан кўриниши ҳисобланади. Ислом дини ҳатто чумолига ҳам озор беришдан қайтаради. Бундай ваҳшийликни қилаётганлар динга эътиқод қўйгани ҳақида қанча лоф урмасин, қилган ёвузликлари бу даъволари сохта эканини фош этмоқда.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси фатво ҳайъати
Фан тарихи камдан-кам ҳолларда фақат кашфиётлар тарихидан иборат бўлади. Унинг замирида олимларнинг номлари, асарлар сарлавҳалари ва астрономик жадваллар ортида институтлар, таълим амалиёти, ҳомийлик тизимлари, илмий мулоқот тиллари ва, ниҳоят, жамиятнинг билимга муносабати туради. Шунинг учун Марказий Осиёнинг илмий мероси ҳақидаги масала бугун фақат ўтмиш масаласи ҳисобланмайди. Замонавий Ўзбекистон учун бу масала тобора келажак масаласига айланиб бормоқда, хабар бермоқда iccu.uz.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда тарихий-илмий меросни, таълим ва фанни ривожлантириш, инсон капитали ҳамда инновациялар ўзаро боғлиқ ҳолда қараладиган давлат сиёсати тизими шаклланди. 2030 йилгача фанни ривожлантириш концепцияси илмий инфратузилмани модернизация қилиш, ёш тадқиқотчиларни тайёрлаш ҳамда илмий-инновацион фаолиятни кучайтиришни назарда тутади. Ўз навбатида, «Ўзбекистон — 2030» стратегияси инсон салоҳияти, таълим, фан ва бошқа соҳаларни ривожлантиришни узоқ муддатли ва ўлчанадиган миллий мақсадлар тизимига киритади.
Шу нуқтаи назардан олсак, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази айниқса муҳим мисолдир. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган мазкур марказ замонавий рақамли технологиялар ҳамда илмий тадқиқотларни исломгача бўлган ва ислом даври маданий мероси билан уйғунлаштирувчи халқаро илмий-маърифий марказ сифатида иш юритмоқда. Шу тарзда принципиал жиҳатдан янги масала юзага келади: тарихий мерос фақат сақлаш ва миллий ғурур объекти эмас, балки билим маданиятини, инсон капиталини ва давлат тараққиёт стратегиясини шакллантириш ресурсига айлана оладими?
Бу саволга жавоб бериш учун «буюк аждодлар» ҳақидаги анъанавий ҳикоялар доирасидан чиқиш зарур. Илмий меросдан айнан нима ибрат ва хулоса олишимиз керак — муайян билимлар, номлар ва кашфиётларними ёки билимни яратиш, узатиш ва қўллашнинг янада чуқур маданиятиними?
Марказий Осиё — билимлар ҳаракати макони
Ўрта асрлар фани ҳақидаги оммавий тасаввурларда учрайдиган барқарор хатолардан бири — уни алоҳида миллий ютуқлар мажмуи сифатида тасаввур қилишдир. Марказий Осиё интеллектуал маданияти тарихи эса бутунлай бошқача манзарани намоён этади. Яъни илмий юксалишни «даҳолар пайдо бўлди» деган формула билан тушунтириб бўлмайди. Хоразмий, Беруний, Ибн Сино ёки кейинги давр олимларининг етишиб чиқиши учун билимлар кўчиши, таржима қилиниши, муҳокама этилиши, танқид қилиниши ва кейинги авлодга узатилиши мумкин бўлган муҳит зарур эди.
Бу ҳолатнинг замонавий давр учун ҳам бевосита аҳамияти бор. Агар ўтмишда илм-фан билим инфратузилмаси туфайли ривожланган бўлса, замонавий миллий илмий юксалиш ҳам инфратузилмасиз — университетлар, лабораториялар, кутубхоналар, архивлар, рақамли маълумотлар базалари, тадқиқот марказлари, халқаро алоқалар ва ёш олимларни тайёрлаш тизимларисиз — мумкин эмас.
Шундай экан, Марказий Осиёнинг тарихий тажрибасини баъзи муҳим саволлар учун тарихий материал сифатида кўриш мумкин: жамиятни янги билим яратишга қодир қиладиган ижтимоий ва институционал шароитлар қандай шаклланади? Тарихий мерос инсон тараққиётига қандай таъсир қилади?
Тарихий хотирадан – инсон капитали сари
Таъкидлаш керак, буюк аждодлар ҳақидаги билимнинг ўзи олимларни яратмайди. Улуғбекнинг исмини билиш - ҳали астрономия билан шуғулланиш дегани эмас. Ибн Сино билан фахрланиш илмий мақола ўқишни англатмайди. Беруний билан ғурурланиш манбалар билан танқидий ишлаш кўникмасига эга бўлишни кафолатламайди. Шунинг учун натижага сиғинишдан метод маданиятига ўтиш муҳим.
Ёшларга фақат «Беруний буюк олим бўлган», деб уқтириш эмас, балки у қандай тадқиқотлар қилганини англатиш керак.
«Улуғбек расадхона қурган», дейиш билан чекланмасдан, “нега жамиятга фундаментал фан керак” деган саволга жавоб топиб бериш зарур. Бу — таълим стратегиясига оид масала. Бундай ёндашувда тарихий хотира ғурурни якуний мақсад сифатида эмас, балки интеллектуал фаолиятга кириш эшиги сифатида қўллаш воситасига айланади.
Буюк номлардан илмий тафаккур маданияти сари
Жамоатчилик онгида илмий мерос кўпинча буюк шахслар тимсолида намоён бўлади. Хоразмий — математика ва алгоритмлар, Ибн Сино — тиббиёт ва фалсафа, Беруний — табиий фанлар ва маданиятларни ўрганиш, Улуғбек мероси эса астрономия билан боғланади. Бироқ меросни стратегик жиҳатдан англаш учун бунинг ўзи кифоя эмас.
Абу Райҳон Беруний мисолига мурожаат қилайлик. Encyclopaedia Iranica манбалари уни математика, астрономия, география, минералогия, фармакология, тарих ва динлар тарихи каби соҳаларда фаолият юритган буюк қомусий олим сифатида тавсифлайди. Яна бир муҳим жиҳат шундаки, у ўз интеллектуал фаолиятида араб илмлари билан бир қаторда юнон математик-астрономик анъанасини ҳам ўрганган.
Унинг Ҳиндистонга муносабати янада ибратлидир. Замонавий тадқиқотлар Беруний ҳинд астрономияси ҳақидаги билимларга, жумладан, санскрит тилидаги матнларнинг арабча таржималари орқали эга бўлганини кўрсатади.
Шу нуқтаи назардан Беруний XXI аср учун фақатгина «Хоразмдан чиққан буюк олим» эмас. У маълум бир тадқиқотчилик хулқ-атворини намоён этади. Беруний ўзгалар маданиятини ўз интеллектуал мезонлари асосида ўрганишга интилиш, турли билим тизимларини қиёслаш, кузатиш, тавсифлаш, манбаларни танқидий таҳлил қилиш ва фанлараро ёндашув намунасига айланади. Демак Беруний меросидан наф олиш — унинг хулосаларини такрорлаш эмас, балки номаълум нарсани танқидий тафаккурдан воз кечмаган ҳолда ўрганиш қобилиятини сақлаш демакдир.
Улуғбек ва бугунги воқелик учун ҳам ниҳоятда долзарб жуда муҳим тамойил ҳақида
Мирзо Улуғбек мисоли ҳам бундан кам бўлмаган аҳамиятга эга. Самарқандда у обсерватория барпо этди ва у минтақа тарихидаги энг машҳур илмий иншоотлардан бирига айланди. Метрополитен санъат музейи уни Улуғбекнинг илм-фан ва астрономияга бўлган қизиқишининг ёрқин далили сифатида баҳолайди.
Бироқ Улуғбекнинг аҳамияти фақат бинода ёки кузатув натижаларида эмас. Encyclopaedia Iranica унинг турли илмий марказлар ўртасидаги ҳаракати билимларнинг кейинги тарқалишига хизмат қилганини кўрсатади. Яъни Самарқанд обсерваторияси билан боғлиқ олимлар орасида Али Қушчи ҳам бўлган ва у Мирзо Улуғбек вафотидан кейин илмий фаолиятини бошқа интеллектуал марказларда — Табриз ва Истанбулда давом эттиргани бунга яққол исбот бўла олади. Шу маънода Улуғбек обсерваториясини замонавий тилда илмий инфратузилма ва илмий мактабнинг тарихий намунаси сифатида кўриш мумкин. Қайд этиш жоиз, бундай ёндашув натижасида масала фақат ўтмишдаги кашфиётлар қанчалик буюк бўлганида эмас, балки олимлар учун шароитни ким яратган, илм қандай молиялаштирилган, мутахассислар қаерда тайёрланган, натижалар қандай тарқатилган ва сиёсий қўллаб-қувватлаш ўзгарганидан кейин илмий мактаб билан нима содир бўлган? деган саволларга бориб тақалади. Зеро, мазкур саволлар бугунги воқелик учун ҳам ниҳоятда долзарб. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Ислом цивилизацияси марказини барпо этиш ғояси замиридаги асл мазмун-моҳият ана шунда. Яъни Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг расмий концепцияси анъанавий музей тамойилидан кўра кўпроқ илмий тадқиқот макони сифатида мажбуриятни олади. Шу нуқтаи назардан Марказ нафақат тарихни сақловчи, балки ўтмиш, бугун ва келажакни боғловчи илмий тадқиқот маскани сифатида катта аҳамият касб этади. Яъни бу институционал вазифа сифатида муҳимдир.
Чунки одатда анъанавий музей биринчи навбатда, “нима содир бўлган?”, деган саволга жавоб беради. Тадқиқот маркази эса, “бу қандай содир бўлган?”, деган саволни қўяди. Таълим маркази – “бу бизга нимани ўргатиши мумкин?”, деб сўрайди. Стратегик институт эса, “олинган билим келажакни қандай ўзгартириши мумкин?”, дея мурожаат қилади.
Ислом цивилизацияси маркази ана шу тўрт саволни бирлаштиришга ҳаракат қилмоқда. У бир нечта функцияларни бирлаштирувчи тизим сифатида намоён бўлади. Бу ерда музей, кутубхона, қўлёзмалар хазинаси, тадқиқот маркази, таълим майдони, рақамли платформа ва халқаро форум уйғунлашган. Айнан шундай кўп функциялилик билимлар иқтисодиётининг замонавий моделига мос келади, десак муболаға бўлмайди.
Хусусан, унинг таркибида 3100 квадрат метрдан ортиқ майдонга эга, қарийб 300 нафар ўқувчи ва тадқиқотчига мўлжалланган кутубхона мавжуд бўлиб, унинг тасарруфида ноёб нашрлар, коллекциялар ва катта электрон фонд бор.
Марказга ташриф буюрувчига оддий экспонатлар тўплами эмас, балки тарихий вақтнинг муайян мантиғи – цивилизация – билим – маданий юксалиш – замонавийлик – келажак мантиғини таклиф этилади.
Хулоса
XXI асрда миллий меросни фақат ёдгорликлар, қўлёзмалар ва буюк аждодлар номларининг мажмуи сифатида тушуниш мумкин эмас. Унинг ҳақиқий қиймати бугунги кунда қандай таъсир ва ҳаракат уйғотаётгани билан белгиланади.
Агар у фақат ғурур ҳиссини уйғотса — у хотира бўлиб қолади. Илмий тадқиқот объектига айланса — билимга айланади. Таълимга татбиқ этилса – инсон капиталига айланади. Агар инсон капитали янги билим яратса — мерос тараққиёт ресурсига айланади.
Шунинг учун Ўзбекистоннинг илмий меросга замонавий мурожаатини тарихни оммалаштиришга қаратилган навбатдаги кампания сифатида эмас, балки цивилизацион хотира билан замонавий билим сиёсати ўртасидаги боғлиқликни шакллантиришга қаратилган кенгроқ жараён сифатида кўриш лозим.
Ислом цивилизацияси маркази бу ўзгаришни айниқса яққол намоён этади. Унинг расмий вазифаси тарихий меросни тадқиқот, таълим, рақамли технологиялар ва халқаро илмий мулоқот билан боғлашни назарда тутади. Марказ ўтмиш билан Янги Ўзбекистонни боғловчи кўприк сифатида талқин этилмоқда.
Бироқ ушбу сиёсатнинг якуний натижаси бинолар кўлами ёки экспонатлар сонига боғлиқ бўлмайди. Натижа билимга муносабатнинг янги маданиятини — тадқиқотчи-тарихчи ва келажак муҳандиси, қўлёзма мутахассиси ва сунъий интеллект дастурчиси, тарихчи ва биотехнолог бир ягона миллий лойиҳанинг иштирокчиларига айланадиган маданиятни шакллантиришга боғлиқ бўлади.
Шу маънода Учинчи Ренессанс формуласи аниқ мазмун касб этади. Уни Биринчи ва Иккинчи Ренессансларни эслаш орқали қуриб бўлмайди. Беруний, Улуғбек ёки Ибн Синони «такрорлаш» ҳам мумкин эмас. Аммо тадқиқот, таълим, интеллектуал эркинлик, фанлараро ёндашув ва билимни жамият манфаатига айлантириш қобилияти юксак қадрланадиган жамиятни барпо этиш мумкин.
Шунда миллий мерос сиёсати олдидаги асосий савол - «Аждодларимиз бизга нимани қолдирган?» эмас, балки анча масъулиятли саволга айланади.
Бу савол эса «Биз улар қолдирган мерос билан нима қиламиз — ва биздан кейин келадиган авлодларга қандай интеллектуал мерос қолдирамиз?» тарзида янграйди. Айнан шу нуқтада ўтмишни ўрганиш келажак стратегиясига айланади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 