28 Октябр, 2026, 17 Жумадул аввал, 1448
28 Октябр, 2026, 17 Жумадул аввал, 1448
Бугунги кунда экстремистик кайфиятдаги мутаассиб шахслар томонидан “жиҳод” ва “ҳижрат” каби тушунчаларни атайин аслиятидан бузиб талқин этиш ҳолатлари кузатилмоқда. Бундай қарашларга ҳали Исломни яхши тушунмайдиган кишилар, айниқса, ёшлар кўп чалғимоқда, оқибатда уларнинг ширин ҳаёти буткул издан чиқмоқда.
Бу каби тушунчалар аслида қандай изоҳланиши ва уларни ғаразли талқин этишнинг оғир гуноҳ экани ҳақида қуйида баён этилади.
Ислом динини ниқоб қилиб олган бузғунчилар ўта нозик ва ҳассослик билан ёндашиш талаб этиладиган “жиҳод” ва “ҳижрат” каби тушунчаларни турли шахсларнинг фикрларига таянган ҳолда интернет сайтларида талқин этмоқдалар. Бундай талқин ёшлар онгида Ислом гўё, ёвузликка, жангу жадал, қон тўкиш, бошқа диндагиларга қарши муросасиз кураш олиб боришга асосланган ботил тасаввурларнинг шаклланишига сабаб бўлмоқда.
Ҳозирда ижтимоий тармоқлардаги экстремистик руҳдаги кўплаб материаллар инсонларни “жиҳод” қилишга, сабабсиз ўз юртидан “ҳижрат” қилиб, чиқиб кетишга чақириб, Ислом дини ниқоби остида ўзларининг манфур ниятларини амалга ошириш пайида бўлмоқда. Уларнинг мақсади дин йўлида хизмат қилиш эмас, балки дунёвий манфаат, мол-дунёга эришишдир. Ҳали тафаккури шаклланмаган, илми ва тажрибаси етарли бўлмаган ёшлар бундай сайтларга кириб қолса, оқибати қандай аянчли якунланиши кундай равшан.
Мана шундай тушунчаларни ғаразли талқин этадиганлардан бири “Абдуллоҳ Зуфар” исмли шахсга маҳаллий забардаст уламолар ҳамда Саудия Арабистонида, Мисрда, Туркияда фаолият кўрсатаётган аҳли илмлар ёппасига унга очиқ эътироз билдиришган.
Жумладан, Абдуллоҳ Зуфар ижтимоий тармоқ орқали эълон қилган маърузасида жиҳод ҳамма учун фарз экани ҳақида сўз юритган. Аслида, жиҳод икки қисмдан иборат:
“Талаб жиҳоди” ҳозир йўқлигига уламолар ижмо (иттифоқ) қилишган. Чунки, ҳозирда ҳамма давлатлар урушмасликка келишган.
“Мудофаа жиҳоди” душманлар мусулмонлар яшайдиган юртга уруш қилиб, бостириб кирса, ҳимоя учун фарз бўлади.
Абдуллоҳ Зуфар фиқҳий манбалардаги “Мудофаа жиҳоди”га тааллуқли масалаларни муайян давлат фуқароларини ўзи яшаб турган юрт ҳукуматига қарши қайрашда айёрлик билан фойдаланиши унинг асл мақсадини фош қилади.
Аслида “Мудофаа жиҳоди” ҳар бир фуқаронинг дини, қадриятлари ҳамда Ватани олдидаги бурчидир. Ушбуларга қаратилган ҳар қандай таҳдидга қарши туриб, уларни ҳимоя қилиши нафақат кишининг диний, балки инсоний бурчидир.
“Мудофаа жиҳоди” ҳам ҳаммага фарзи айн бўлмайди. Имом Абу Ҳанифа ва қолган уч мазҳаббоши имомларимиз, шунингдек, жумҳур уламоларнинг барчаси жиҳоднинг фарзи кифоя эканига иттифоқ қилганлар. Чунки, Мадинаи мунавварага Макка мушриклари ҳужум қилганида баъзи саҳобалар маълум сабабларга кўра мудофаа жанггига чиқа олмаганлар.
Шунда Аллоҳ таоло улар ҳақида шундай оят нозил қилган:
وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ ۚ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
яъни: «Аллоҳ ҳаммаларига яхшиликни ваъда қилган. Аллоҳ мужоҳидларни ўтириб олувчилардан буюк ажр ила афзал қилган» деган (Нисо сураси, 95-оят).
Аллома алоуддин Косоний раҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Ушбу оятда мужоҳидлар ва жиҳодда иштирок қилолмаганларга ҳам жаннатни ваъда қилди. Агар жиҳод ҳамма ҳолатда фарзи айн бўлганда эди Аллоҳ унда иштирок этолмаганга жаннатни ваъда қилмас эди. Чунки унда иштирок этмаслик ҳаром бўлар эди” (Бадоиъ ас-саноиъ. 7-жуз. 380-бет).
Маълумки, жиҳоднинг ўзига яраша қоидалари бор. Биринчидан, жиҳодга сафарбар қилиш учун “Халифа” бўлиши лозим. Ваҳоланки, халифалик масаласи тарихда қолгани барчага маълум. Қолаверса, жиҳод жорий бўлиши учун умматнинг ижмоси ҳам талаб этилади. Булар чақираётган “жиҳод”га ислом умматининг деярли барчаси қарши экани кундек равшан.
Бугунги кунда жиҳодга тарғиб қилаётган гуруҳлар қайси сиёсий кучларга хизмат қилаётганларини ўзлари ҳам билмайди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким номаълум байроқ остида жанг қилса ва бу йўлда ўлдирилса бас у жоҳилият ўлимини топибди” деб айтганлар. Яъни, кимки номаълум байроқ остида, уни кимнинг қўлида эканини, унинг мақсади қандайлигини билмаган ҳолда жанг қилса ва бу йўлда ўлса у жоҳилиятда ўлгандек бўлади.
Шуни ҳам таъкидлаб ўтишимиз лозимки муқаддас динимиз ҳатто уруш остида бўлган ва душман заминларида яшаган, лекин жанговорлик сифатига эга бўлмаган инсонларнинг ўлдирилишига ҳам рухсат бермайди. А.Зуфар кабиларнинг аксарият халқи мусулмон бўлган ўлкаларда бегуноҳ инсонлар ўлдирилаётган, нишонга олинаётган ҳужумларга шаръан рухсат кўзи билан қараши мумкин эмас.
«Нисо» сурасининг 93-оятида бир мўмин кишини қасддан ўлдирганлар жаҳаннам азобига дучор бўлиши хабар берилган.
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда «Дунёнинг йўқ бўлиб кетиши Аллоҳ наздида бир мўминнинг ноҳақ ўлдирилишидан кўра енгилроқдир» деб бу жиноятнинг оқибати қанча ёмон эканига ишора қилмоқдалар (Ибн Можа ривояти).
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, “жиҳод” сўзи айрим кимсалар иддао қилаётганидек “уруш” маъносини англатмайди. Араб тилида уруш бошқа сўзлар билан ифода этилади. Уруш маъносини англатиш учун, асосан, “қитол” сўзи ишлатилади. "Жиҳод" сўзининг луғавий хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, маълум даврларда халқларнинг босқинчиларга қарши жон-жаҳди билан жанг қилиши ҳам жиҳод дейилган. Кейинчалик ушбу охирги маъно бошқаларидан устун келиб, “жиҳод” кўпроқ қўлланиладиган бўлди.
Ҳозир эса бузғунчи тоифалар ўзлари илгари сураётган ёвуз мақсадга эришиш учун янги “жиҳод” турларини ўйлаб топишяпти. Улар “жиҳод – муқаддас уруш” деган тушунчани тарғиб қилиб, айбсиз одамларнинг қони ноҳақ тўкилишига сабабчи бўлмоқда. Бунга дунёнинг турли нуқталарида “жиҳод” ёки “шаҳидлик” ниқоби остида амалга оширилаётган қўпорувчиликлар мисол бўлади. Айниқса, Афғонистон, Покистон, Сурия ва Ироқ давлатларида бўлаётган худкушликлар оқибатида бегуноҳ қариялар, аёллар ва ёш болаларнинг ўлими кўпайгани жуда ачинарли ҳолдир.
Ислом душманлари мусулмонлар ўртасида фитна чиқариш учун интернет – “ўргимчак тўри”дан жуда усталик билан фойдаланишмоқда. Биргина "Facebook" ижтимоий тармоғида турли тилларда бир қанча гуруҳлар очиб, сохта ғояларини мунтазам равишда тарқатиб, кўпайтириб боришяпти.
Террорчилар ўзларига тегишли веб-саҳифа ва ижтимоий тармоқларда “шаҳидлик”, “жиҳод”, “ҳижрат”, “такфир”, “халифалик” каби тушунчаларни бузиб талқин қилиш натижасида айрим ёшларни ўзларининг тузоқларига илинтиришга муваффақ бўлишаётгани ачинарли ҳол, албатта.
Шу ўринда машҳур олим, марҳум Муҳаммад Саид Рамазон Бутий раҳимаҳуллоҳнинг террорчилар хусусида айтган қуйидаги сўзларини келтириш лозим: “Улар бир вақтнинг ўзида бирор айби йўқ мусулмонларни кечаси бўғизлаб кетишни “шариат рухсат берган иш” дейдилар. Улар оддий йўловчилар тўла самолётни ичидаги айбсиз инсонлар билан қўшиб портлатиб юборишни ҳам “шариатда бор иш” дейдилар. Ҳар ким кўзларини юмиб, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бугун орамизда юрибдилар, деб хаёл қилсин. Ул зот шундай разил ишларга рози бўлармидилар?”
Муқаддас Ислом динида бегуноҳ инсон қонини тўкиш бузғунчиликнинг энг улкан кўриниши ҳисобланади. Ислом дини ҳатто чумолига ҳам озор беришдан қайтаради. Бундай ваҳшийликни қилаётганлар динга эътиқод қўйгани ҳақида қанча лоф урмасин, қилган ёвузликлари бу даъволари сохта эканини фош этмоқда.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси фатво ҳайъати
XX асрнинг иккинчи ярми ва мустақилликнинг дастлабки йиллари Ўзбекистон диний ҳаёти тарихида мураккаб жараёнлар даври бўлди. Совет тизими шароитида расмий диний муассасалар чекланган имкониятлар доирасида фаолият юритган бўлса, мустақиллик арафаси ва ундан кейин жамиятда диний билим, тарихий хотира ва миллий-маънавий меросга қизиқишнинг янги босқичи кузатилди. Бу жараёнларни фақат сиёсий қарорлар ёки муассасалар тарихи билан эмас, балки диний таълим, илмий мерос ва халқаро алоқаларни боғлаган шахслар фаолияти орқали ҳам ўрганиш зарур[1].
Шамсиддинхон Зиёвуддинхон ўғли Бобохонов ана шундай кўп қиррали тарихий шахслардан бири эди. У 1937 йилда Тошкентда туғилган, араб филологияси бўйича илмий тадқиқот олиб борган, 1975–1982 йилларда Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти ректори, 1982–1989 йилларда эса Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси, муфтий бўлиб хизмат қилган. Кейинчалик шарқшунослик ва дипломатия соҳасида фаолият олиб боргани унинг биографиясига алоҳида мазмун беради[2].
Мақолада Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсий биографиясини баён этиш билан чекланмай, унинг диний таълим тизими, китоблар таржимаси ва нашри, мусулмонлар ўртасидаги халқаро мулоқот ҳамда мустақил Ўзбекистоннинг ташқи алоқалари тарихида тутган ўрни манбалар асосида ёритилади.
Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсияти диний уламолар ва маърифат аҳлига мансуб оилавий муҳитда шаклланди. Унинг отаси Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармасини узоқ йиллар бошқарган[3].
1959 йилда Тошкент чет тиллар институтининг инглиз тили факультетини тамомлагани унинг таълим йўлидаги илк қадами бўлди. 1962–1966 йилларда Қоҳирадаги ал-Азҳар университетида араб тили филологиясини ўрганди. Бу тажриба маҳаллий диний-маърифий анъанани халқаро исломий таълим муҳити билан қиёслаш, араб тилидаги манбаларни асл матнда ўқиш ва уларнинг илмий мазмунини тушуниш имконини берди. Шундай таълим йўли диний билим билан филологик усулларни уйғунлаштирган мутахассисни шакллантирди.
1973 йилда Москвада «Араб тилида иккиланган сонлар категорияси» мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилгани унинг арабшунослик соҳасидаги илмий тайёргарлигини кўрсатади. Бу тадқиқот диний арбобнинг фаолияти фақат масжид ёки раҳбарлик билан чекланмаганини тасдиқловчи далиллардан биридир. Араб тили грамматикасига оид ихтисослашган иш тилшунослик методологиясини эгаллаш, манбалар билан мунтазам ишлаш ва илмий хулосаларни далиллаш кўникмасини талаб этар эди[4].
Чет тиллар институтидаги тайёргарлик дипломатик мулоқот учун, ал-Азҳардаги таҳсил диний-илмий мерос билан ишлаш учун, илмий тадқиқот эса таълим муассасасини бошқариш ва китоблар ёзиш учун муҳим асос бўлган, деб хулоса қилиш мумкин.
Тошкент ислом институтининг тарихи Ўзбекистонда олий диний кадрлар тайёрлаш масаласи билан чамбарчас боғлиқ. Муассаса 1971 йилда фаолиятини бошлаганида унинг олдига диний ва замонавий билимларни эгаллаган, Қуръон ва ислом илмларини ўзлаштирган мутахассисларни тайёрлаш вазифаси қўйилган эди. Совет даврида мазкур даргоҳ нафақат Ўзбекистон, балки минтақадаги диний бошқармалар учун кадрлар тайёрлашда муҳим ўрин тутган.[5]
Шамсиддинхон Бобохонов 1974 йилда институтда проректор бўлиб иш бошлади, 1975 йилдан ректорлик вазифасини бажарди ва 1982 йилгача муассасага раҳбарлик қилди. Бу даврда институтдаги таълимнинг устувор йўналишлари диний фанлар, араб тили, Қуръон ва ҳадис илмлари билан бир қаторда ижтимоий-гуманитар фанларни ўрганиш эҳтиёжини ҳам қамраб олган. Ректорликни фақат маъмурий вазифа сифатида эмас, балки диний билимларни келгуси авлодга узатиш, устозлар ва талабалар учун илмий муҳитни сақлаш масъулияти сифатида баҳолаш мумкин.
Диний таълим муассасаси тарихини ўрганган тадқиқотлар мустақилликнинг илк йилларида кадрлар, адабиётлар, моддий-техник шароит ва ўқув жараёнини тартибга солиш билан боғлиқ муаммолар бўлганини кўрсатади. Бу маълумотлар совет давридаги олий диний таълимни кейинги даврдан фарқли институционал шароитда таҳлил қилиш зарурлигини англатади. Шундай экан, Ш.Бобохоновнинг ректорлик тажрибаси кейинчалик диний таълим меросини баҳолашда муҳим тарихий босқич ҳисобланади[6].
Шамсиддинхон Бобохонов фаолиятининг навбатдаги муҳим йўналишларидан бири диний-илмий адабиётларни ўрганиш ва таржима қилиш бўлди. Унинг «ал-Адаб ал-муфрад» таржимаси, «Минг бир фатво» ва «Сўнмас зиё» каби асарлари мавжуд. Шунингдек, унинг муаллифлиги ёки иштироки билан Қуръони каримнинг 30-пораси маъноларини ўзбекча баёни, Имом Бухорийнинг «Ахлоқ дурдоналари» асарини таржима қилиш, ҳадис ровийлари ва нақшбандия тариқатига оид қўлёзмалар бўйича қилинган ишлари ҳам бор[7].
«Сўнмас зиё» ва «Минг бир фатво» каби китоблар унинг фаолиятида маънавий меросни жамоатчиликка етказиш ҳамда амалий диний саволларга жавоб бериш йўналишларини юртимизда бошлаб берганини кўрсатади[8].
Унинг таҳририят ва нашриёт ишига эътибор қаратгани ҳам алоҳида аҳамиятга эга. «Совет Шарқи мусулмонлари» таҳририяти учун «Ҳазрати Имом» мажмуасида янги бино барпо эттирди. Диний матбуот, кутубхона ва нашр инфратузилмаси диний билимни сақлаш ва тарқатишнинг муҳим шартларидан эди. Демак, унинг мероси шахсий китоблар билан чекланмай, диний билимни жамоатчиликка етказувчи муассасалар ташкил қилиш билан ҳам боғлиқ. Ҳозирда мазкур нашриёт Шамсиддинхон Бобохонов номи билан аталади.
1982 йилда отаси Зиёвуддинхон Бобохон вафотидан сўнг Шамсиддинхон Бобохонов Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси ва муфтий этиб сайланди. Унинг муфтийлик йиллари 1982–1989 йилларни қамраб олади. Бу лавозим минтақа мусулмонлари диний ҳаётига оид масалаларни мувофиқлаштириш, диний таълим ва нашр ишларини қўллаб-қувватлаш, шунингдек, хориждаги мусулмон ташкилотлари билан алоқаларни олиб боришни тақозо этар эди[9].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг Боку, Москва ва Тошкентда ўтказилган халқаро анжуманларга ташаббускорлик қилгани, динлараро анжуманлар ташкилий қўмиталарида ишлагани ва халқаро алоқаларни мустаҳкамлашга ҳисса қўшгани манбаларда қайд этилган. 1985 йилда Қозонда Қуръони каримни нашр этиш бўйича ташкил этилган кенгашга раҳбарлик қилгани ҳам унинг диний нашрлар билан халқаро миқёсда шуғулланганини англатади. Бу маълумотлар унга фақат маҳаллий диний раҳбар эмас, минтақавий ва халқаро мулоқот иштирокчиси сифатида қараш имконини беради.
Совет даврида диний бошқармаларнинг халқаро алоқалари бир вақтнинг ўзида диний, маданий ва расмий дипломатик хусусиятларга эга бўлган. Шу сабабли бундай алоқаларни фақат эркин диний ҳамкорлик сифатида эмас, даврнинг сиёсий-институционал чегараларини ҳисобга олган ҳолда таҳлил этиш зарур. Шамсиддинхон Бобохоновнинг тил билими, араб дунёсидаги таҳсили ва халқаро ташкилотлар тажрибаси шу муҳитда амалий аҳамият касб этган бўлиши табиий.
1991 йилда Ўзбекистон мустақил давлатга айланиши билан дин ва давлат муносабатларининг ҳуқуқий асослари қайта шакллана бошлади. 1991 йил 14 июнда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонун қабул қилинди, 1992 йилги Конституцияда виждон эркинлиги конституциявий кафолат сифатида мустаҳкамланди. 1998 йилда қонун янги таҳрирда қабул қилиниши диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солишда навбатдаги босқич бўлди[10].
Мустақилликнинг дастлабки йилларида диний таълим муассасаларини ҳуқуқий рўйхатдан ўтказиш, кадрлар тайёрлаш, ўқув дастурлари ва диний адабиётлар билан таъминлаш масалалари долзарб бўлган. Илмий тадқиқотларда 1991–1998 йиллар диний таълим муассасалари тарихининг алоҳида босқичи сифатида тавсифланади; бу даврда муассасалар сони ва фаолияти кенгайган бўлса-да, моддий таъминот, ўқув адабиётлари ва ташкилий талабларга оид муаммолар ҳам мавжуд бўлгани қайд этилади[11].
Шамсиддинхон Бобохонов 1989–1994 йилларда Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида катта илмий ходим бўлиб ишлади. Бу босқич унинг диний бошқарувдан манбашунослик ва шарқшуносликка ўтишини кўрсатади. 1994 йилдан дипломатик соҳадаги фаолияти бошланиб, у Миср, Саудия Арабистони ва бошқа араб мамлакатларида Ўзбекистоннинг элчиси бўлиб хизмат қилди.
Унинг дипломатик вазифаси диний етакчиликдан фарқ қилар эди: бу йўналишда у Ўзбекистон давлатининг расмий вакили сифатида сиёсий, иқтисодий ва маданий муносабатларни ривожлантиришга хизмат қилган. Бироқ унинг араб тилини билиши, ал-Азҳарда таҳсил олгани, ислом институтлари ва хорижий мусулмон ташкилотлари билан алоқалар тажрибаси янги вазифада фойдали салоҳият бўлганини англаш мумкин. Шу маънода, Бобохонов мисолида диний-маърифий билим ва халқаро давлат хизмати ўртасидаги боғлиқлик кўринади[12].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг фаолиятини уч ўзаро боғлиқ йўналишда кўриб чиқиш мумкин. Биринчиси – олий диний таълимни бошқариш: 1975–1982 йилларда Тошкент ислом институти ректори сифатида у диний кадрлар тайёрлаш муассасаси тарихида муайян босқични ташкил этди. Иккинчиси – илмий-маърифий мерос: араб филологияси бўйича илмий тайёргарлиги, таржима ва диний адабиётлар нашридаги иштироки диний билимларни ўзбек тилида ўқувчига етказиш жараёни билан боғлиқ. Учинчиси – халқаро алоқалар: муфтийлик йилларидаги диний мулоқот тажрибаси кейинчалик давлат дипломатиясида хизмат қилгани билан давом этди.
Шамсиддинхон Бобохонов тарихини ўрганишнинг аҳамияти фақат бир шахс биографиясини эслаш билан чекланмайди. Унинг ҳаёт йўли диний таълим, арабшунослик, расмий диний бошқарув, мустақиллик давридаги институционал ўзгаришлар ва Ўзбекистоннинг ташқи алоқаларини бир-бирига боғлаб таҳлил қилишга имкон беради.
Пўлатхон Каттаев,
Тошкент ислом институти ҳадис ва ислом тарихи фанлари
кафедраси катта ўқитувчиси
[1] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology
[2] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[3] Юксак маданият ва маърифат соҳиби // URL: https://heritage.cisc.uz/cryl/site/inner?id=123
[4] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[5] “Бугун — Тошкент ислом институти ташкил топган кун” // URL: https://old.muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/33883-bugun-toshkent-islom-instituti-tashkil-topgan-kun
[6] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[7] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[8] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[9] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[10] Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил 14 июндаги 289-XII-сон Қонуни: «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида». LexUZ. URL: https://lex.uz/uz/acts/65025
[11] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[12] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 