أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلۡمَلَإِ مِنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مِنۢ بَعۡدِ مُوسَىٰٓ إِذۡ قَالُواْ لِنَبِيّٖ لَّهُمُ ٱبۡعَثۡ لَنَا مَلِكٗا نُّقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ قَالَ هَلۡ عَسَيۡتُمۡ إِن كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِتَالُ أَلَّا تُقَٰتِلُواْۖ قَالُواْ وَمَا لَنَآ أَلَّا نُقَٰتِلَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَقَدۡ أُخۡرِجۡنَا مِن دِيَٰرِنَا وَأَبۡنَآئِنَاۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقِتَالُ تَوَلَّوۡاْ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٢٤٦
246. (Эй Муҳаммад), Мусодан кейинги Бани Исроил аъёнларини кўрмадингизми? Улар пайғамбарларига: "Бизга бир подшоҳни тайин қилиб бер, шунда Аллоҳ йўлида жанг қилайлик!" дейишди. У: "Агар сизларга уруш фарз қилинса, балки урушмассизлар?" деди. Улар: "Диёримиздан ва фарзандларимиздан жудо бўлгач, Аллоҳ йўлида урушмасмидик!" дейишди. Уларга уруш фарз бўлганида озчиликдан ташқари ҳаммалари бош тортишди. Аллоҳ золимларни билувчидир.
Ушбу суранинг 246 дан 251-оятигача Толут ва Жолут ҳақидадир. Толут Бани Исроилнинг подшоҳи, пайғамбар Довуд алайҳиссаломнинг қайнотаси бўлган, ундан сўнг подшоҳлик ҳазрати Довудга қолган. Жолут эса Бани Исроилнинг ашаддий душманларидан бўлган Амолиқа подшоҳларидан бири эди. Уни ҳазрати Довуд палахмон (тош ўқ билан ўқланиб, бош устида айлантириб отиладиган қурол) билан отиб ўлдирган. Тарихчилар ривоятига кўра, пайғамбар Шамвил алайҳиссалом Бани Исроил қавмини озодликка ва фаровонликка олиб чиқиш тадорикини кўради. Бунда Бани Исроил қавмига жасур, шижоатли йўлбошчи кераклигини билиб, Аллоҳдан шундай йўлбошчи ато этишни сўрайди. Аллоҳ таоло Шамвилга ваҳий юбориб: "Қавмингдан қайси одамнинг бўйи асойингча бўлса, ўша одам қавмга подшоҳ бўлади", дейди. Бўйи асо узунлигича келадиган одам фақат Толут исмли киши бўлиб, бу қавмга у подшоҳ этиб юборилди. Унинг подшоҳлиги белгиси сифатида қавмга бир сандиқ ҳам юборилди.
Мурид учун зарур шартлардан бири Аллоҳ олдидаги бурчини бажаришда йўл қўйган хатолари учун кўнглини ҳаё олови билан доимий ёқишидир.
Фузайл ибн Иёз дейдилар: “Бахтсизликнинг беш аломати бор: бағритошлик, кўз ёши тўкмаслик, беҳаёлик, дунёга ҳарислик, узун ва битмас орзулар уммонида сузиш”.
Донолар демишлар: “Инсонни Аллоҳдан қўрқув ва ҳаё тарк этган бўлса унда бошқа ҳеч қандай яхшилик қолмайди”.
Банданинг Аллоҳдан қай даражада ҳаё қилиши унинг иймони ва дунёга бўлган муҳаббати миқдоридан келиб чиқиб белгиланади.
Улуғлар демишларки: “Ҳаё ва унс (хотиржамлик) кўнгил эшигини қоқиб кўради. Агар унда зуҳд (дунё севгисидан воз кечиш) ва вараъ (парҳезгорлик)ни топишса қўним топадилар, акс ҳолда тарк этадилар”.
Аллоҳ марҳамат қилади: “Батаҳқиқ, (хотин) унга интилди. У ҳам, агар Роббининг бурҳон-ҳужжатини кўрмаганида, (хотинга) интилар эди” (Юсуф сураси, 24-оят).
Бурҳон-ҳужжат ҳақида айтилганки: “Зулайҳо либоси билан хона бурчагида турган бут устини ёпиб қўйди. Буни кўриб Юсуф алайҳиссалом ундан: “Нима қиляпсан?”– деб сўраганларида аёл: “Бунинг олдида гуноҳ қилишга уяламан”, – деб жавоб берди. Шунда Юсуф алайҳиссалом: “Менинг Аллоҳим ҳаё қилишлигим учун бу жонсиз бутдан кўра муносиброқ эмасми?!” – дедилар".
“Ахлоқус солиҳийн” (Яхшилар ахлоқи) китобидан
Йўлдош Эшбек, Даврон Нурмуҳаммад
таржимаси.