Мотуридийя мактабининг атоқли намояндаларидан бири Абу Муин Маймун ибн Муҳаммад ан-Насафий, ал-Макҳулийдир.
У зотнинг исми Маймун бўлса-да, Абу Муин куняси билан шунчалик танилганки, куняси қўшиб айтилмаса ҳеч ким ёлғиз исми билан танимаган. Тўртинчи бобоси Муҳаммад ибн Макҳул (в.375ҳ.) ҳам Абу Муин куняси билан куняланган.
Унга Насафий нисбати берилиши Насафда таваллуд топгани учун бўлса, ал-Макҳулий нисбати берилиши бешинчи бобоси Макҳул ибн Фазлга нисбат бериш учун қўлланган, яъни макҳулийлар оиласидан деган маънода истеъмол қилинган.
Абу Муин Насафийнинг бобоси Абу Мутеъ Макҳул ибн Фазл Насафий (204-395ҳ) Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳу алайҳнинг шогирдларидан бири бўлган. Макҳул ибн Фазлнинг бир неча бебаҳо асарлари бор ва баъзилари бизгача сақланиб қолган.
Абу Муин Насафийнинг тўлиқ насаби Маймун ибн Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Макҳул ибн Фазлдир[1].
Абу Муин Насафий бошланғич илмни оилада ўз отаси ва бобосидан олган. Шу билан бирга, илм учун Самарқанд, Бухоро шаҳарларига сафар қилган ва дарса олиб, кейин муайян вақт дарс бериш учун ушбу шаҳарларда яшаган. Илм сафарида замонасининг пешқадам имомларидан дарс олган.
Насафийнинг устозларидан бири Абул Юср Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Ҳусайн ибн Абдулкарим ибн Муса ибн Мужоҳид ан-Насафий ал-Паздавийдир. (421-493ҳ. 1030-1100м.) У зот Мотуридий эътиқодида муҳим асар саналган “Усул уд-дин” китоби муаллифидир.
Абу Муин Насафийнинг “Табсиратул адилла фи усулид дин”, “Ат-тамҳид ли қоваъидит тавҳид” ва “Баҳрул калом” асарлари бўлиб, уларнинг ўнлаб қўлёзма нусхалари дунё кутубхоналари фондида сақланмоқда. Бугунги асримизда мазкур уч асарнинг барчаси таҳқиқ қилиниб, дунёнинг турли жойларида нашр қилинди.
Яна бизгача етиб келмаган ёки бўлса ҳам ҳали нашр қилинмаган асарлари ҳам бор. Улар: “Шарҳул жомеъул кабир лиш-Шайбоний”[2] (Имом Муҳаммад Шайбонийнинг “Жомеъ ул-кабир” китобига шарҳ), “Маноҳижу аимма фил фуруъ”[3] (Фарий масалаларда имомларнинг йўллари) “Изоҳул маҳажати ли кавнил ақли ҳужжатан”[4] (Ақл ҳужжат қилинадиган ҳужжат эканининг изоҳи), “ал-ифсад ли хадъи аҳли илҳад”[5] (Куфр аҳлининг ёлғонини бузиш) ва “Сифатул калом”[6] (Калом сифати тўғрисида) каби асарларидир.
“Табсиратул адилла” асарини дунё мусулмонлари ўқиб-ўрганиб, унинг устида турли даражадаги илмий ишлар қилинган ва қилинмоқда. Абу Мансур Мотуридийнинг “Тавҳид” китоби ва Абу Муин ан-Насафийнинг “Табсиратул адилла” китобини таҳқиқ қилган зотлар ёзган муқаддималарида “Табсиратул адилла” китобини қуйидагича эътироф қилади: “Абу Муин Насафийнинг шоҳ асари “Табсиратул адилла” Мотуридий мазҳабида Имом Абу Мансур Мотуридий раҳматуллоҳу алайҳнинг “Тавҳид” китобидан кейинги иккинчи китоб сананалади. Балки, “Табсиратул адилла” асари “Тавҳид” китобига шарҳ, тафсир ва баён деб эътибор қилинади. Чунки “Табсиратул адилла” асари кўп ўринда “Тавҳид” китобининг услубларини баён қилиб, унга нисбатан кенг қамровли ва тафсилотлар билан бойитилган асардир”.
Абу Муин Насафий “Табсиратул адилла” асаридек буюк бир асарни тасниф қилиш билан бирга, бутун оламга донг таратган шогирдларни ҳам тарбия қилган. Жумладан: Аъло уд-дин Муҳаммад ибн Аҳмад ас-Самалқандий (575ҳ), Абул Музаффар Исмоил ибн Адий ал-Талқоний (540ҳ), Садр ул-ислом Аҳмад ибн Муҳаммад Бухорий (482ҳ-542ҳ), Абул Ҳасан Али ибн Ҳасан ал-Балхий (548ҳ), Абул Фатҳ Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Хулмий (547ҳ), Абдурашид ибн Нўмон ал-Валволижий (540ҳ), Маҳмуд ибн Аҳмад ас-Соғуржий (510ҳ), Маҳмуд ибн Зайд ал-Ломиший ва бошқалар.
У зотнинг шогирдларидан бири Абул Ҳафс Умар Насафий (461-537ҳ.) ундан ва яна бошқа кўплаб улуғ устозлардан дарс олиб Мотуридий мактабининг кўзга кўринган намояндаларидан бирига айланган. У тасниф қилган асарлар сони юзта бўлгани учун “Юз китоб соҳиби” деб ҳам лақабланади. Тасниф қилган асарларининг ичида “Ақоид ун-Насафия” модуридия ақидасининг жавҳари саналади. Мотуридий таълимотини тутган барча диёрларда “Ақоид ун-Насафия” китоби бирдек қабул қилинган, ўқиб-ўрганилган ва юздан ортиқ шарҳ ва ҳошиялар битилган. Шунинг учун бу асар асрлар бўйи мадарасаларда давомий дарслик бўлиб хизмат қилиб келмоқда.
Бунинг сабаби у моҳиятан Абу Мансур Мотуридийнинг “Тавҳид” ва Абу Муин Насафийнинг “Табсиратул адилла” китобига мухтасар шарҳдир. Ҳожи Халифа ўзининг “Кашфуз зунун” китобида “Табсиратул адилла” асарини танитиш ниҳоясида: “Ким “Табсиратул адилла”га назарса солса, Умар Насафийний “Ақоид ун-Насафия” асари “Табсира адилла”нинг фиҳристи эканини билади”[7], дейди.
Умар ибн Муҳаммад Насафийнинг “ал-қанд фи зикри уламои Самарқанд” (Самарқанд олимлари зикрида қанд китоби) асарида “Шарқу Ғарбнинг олиму уламолари Абу Муин Насафий илмининг денгизидан баҳра топиб, у таратган зиё нурларини кўзларига тўтиё қилиб суртганлар”, дейди.
Ҳа, ақоид илмида битилган барча манбаларда, шарҳ ва ҳошияларда Абу Муин Насафий ва “Табсиратул адилла” асарининг зикри қайд қилинади. Унда баён қилинган нарсалардан иқтибос келтирилади ёки ундаги баён қилинган ҳукм эътироф этилади.
Хулоса шуки, Абу Муин Насафий “Табсиратул адилла” асари ва Абул Ҳафз Умар Насафий сингари шогидлари билан мусулмонларнинг эътиқодини бирлаштириб келган. Тарих китобларида жаннатмонанд диёримиз анҳорлари, боғу бўстонлари ва гўзал шаҳару қишлоқлари мадҳ қилиниши билан бирга мусулмонлар оммаси аҳли сунна вал жамоа эътиқодида жам бўлган деб мақталади. Албатта, мусулмонларнинг бир эътиқодда жам бўлишида Имом Абу Мансур Мотуридий, Абу Муин Насафий ва бошқа издошларининг катта хизматлари бор.
Ақоид илми илмлар ичида энг шарафлисидир. Фақат соф ва тўғри ақоид инсоннинг дунё ва охиратда бахт ва нажотга эришишига сабаб бўлади.
Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам мусулмонларнинг эътиқоди софлигига хизмат қилган зотларни қуйидагича мадҳ қиладилар:
عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَذَرِىِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " يَحْمِلُ هَذَا الْعِلْمَ مِنْ كُلِّ خَلَفٍ عُدُولُهُ، يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ، وَانْتِحَالَ الْمُبْطِلِينَ، وَتَأْوِيلَ الْجَاهِلِينَ " رواه البيهقي[8]
Иброҳим ибн Абдураҳмон ал-Узрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳар бир замонларда адолатпеша инсонлар (мўътадиллик) ҳаддидан ошганларнинг нотўғри талқинини, лаёқатсиз кимсаларнинг асоссиз тасдиқлашини ҳамда нодон кимсаларнинг таъвилларини инкор этган ҳолларида бу илмни ҳимоя қиладилар”, дедилар (Байҳақий ривоят қилган).
Мазкур ҳадиси шарифда тўғри йўлдан адашган, асосиз нарсаларни ўзларига ҳужжат қилиб олиб бошқаларни чалғитадиган ва илмсизликдан оят ва ҳадисларни нотўғри таъвил ва талқин қиладиган кимсаларни тўғри йўлга соладиган ва мусулмонлар оммасини соф ақоидга бошлайдиган инсон ўз замонасининг адолатпеша инсони деб зикр қилинмоқда.
Абу Муин Насафий ўз замонасида барча адашган инсонларга ҳидоят йўлини баён қилган, ҳадиси шарифда баён қилинганидек, адолатпеша инсонлардан биридир. У зот Мотуридий ақоидининг бизгача етиб келишида силсиласининг гўё катта ҳалқасидекдир.
2017 йил 15 июнда Тошкент шаҳрида бўлиб ўтган «Ижтимоий барқарорликни таъминлаш, муқаддас динимизнинг софлигини асраш – давр талаби» мавзусидаги видеоселекторда Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев: “Қашқадарёда – Абул Муин Насафий марказида ақида илми мактабини ташкил этсак, ўйлайманки, бу жуда фойдали бўлади. Келгусида чуқур билимли имом-хатиблар, исломшунос мутахассислар, уламолар тайёрлашда, энг муҳими, фарзандларимизни буюк аждодларимизнинг бебаҳо мероси руҳида, соғлом эътиқод руҳида тарбиялашда бу мактаблар таянч бўлиб хизмат қилади”, деган эди.
Муҳтарам юртбошимизнинг ташаббусини халқимиз хурсанд бўлиб қабул қилди. Бугун ана шу илмий мактаб ўзи ишини бошлади. Бу илм даргоҳларидан яна кўплаб насафийлар чиқишини умид қиламиз. Ҳақиқатан, бугунги кунда орамизда динда ғулвга кетган адашганлар ёки бепарволикдан эътиқод нима эканидан хабари йўқ инсонлар борлиги учун халқимизнинг яна адолатпеша инсонларга эҳтиёжи бор.
Жалолиддин ХОЛМЎМИНОВ,
“Кўкалдош” ўрта махсус билим юрти мударрисин
Абулвафо ал-Қурайший. “Жавоҳирул музийя фи табақотил ҳанафия ”.
Байрут: “Дорул кутубил илмийя”, 411-бет.
[2] Ҳожи Халифа. “Кашфуз зунун ъан асомил кутуб вал фунун”. Биринчи жуз. Байрут: “Иҳёъут туросил арабий”, 338-бет.
[3] Ҳожи Халифа. “Кашфуз зунун ъан асомил кутуб вал фунун”. Иккиннчи жуз. Байрут: “Иҳёъут туросил арабий”, 1846 бет.
[4] “Ат-тамҳид ли қоваъидит тавҳид” ва ““Табсират ул-адилла” Биринчи жуз. 285-бет.”
[5] “Табсират ул-адилла” Биринчи жуз. 837-бет. Бу Ботинияларга раддия учун тасниф қилинган.
[6] “Табсират ул-адилла” Биринчи жуз. 281-бет.
[7] Ҳожи Халифа. “Кашфуз зунун ъан асомил кутуб вал фунун”. Биринчи жуз. Байрут: “Иҳёъут туросил арабий”, 338ва570 бетлар.
[8] Муҳаммад ибн Абдуллоҳ Хатиб табризий. “Мишкотул Масобиҳ” Биринчи жуз. Байрут. “Дорул фикр”. 115-бет.
Сўнгги йилларда Янги Ўзбекистонда Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан буюк аждодларимиз илмий-маънавий меросини ўрганиш, асраб-авайлаш ва халқаро миқёсда тарғиб этишга қаратилган йирик лойиҳалар амалга оширилмоқда. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, Самарқанддаги Имом Бухорий мажмуаси ва инновацион музейи ана шу эзгу мақсадларнинг амалий ифодасидир.
Айниқса, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг жаҳондаги энг йирик Ислом цивилизацияси музейи сифатида Гиннесснинг рекордлар китобига киритилиши мамлакатимизнинг бой тарихий ва маданий меросини халқаро миқёсда намоён этиш борасидаги ишларининг эътирофи.
Бу йўналишдаги ташаббусларнинг мантиқий давоми сифатида Самарқанд шаҳрида Имом Мотуридий инновацион музейи ташкил этилмоқда.
Музей концепцияси, экспозицияларнинг мазмун-моҳияти ва ташриф буюрувчилар учун яратиладиган имкониятлар ҳақида Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази бўлим бошлиғи Ихтиёр Абдураҳмонов билан суҳбатлашдик.
Аввало, Имом Мотуридий инновацион музейини ташкил этиш ташаббусининг аҳамияти ҳақида тўхталиб ўтсангиз. Нима учун бугун ушбу алломага бағишланган алоҳида музейга эҳтиёж бор?
Бугунги кунда Янги Ўзбекистонда буюк аждодларимизнинг бой илмий ва маънавий меросини ўрганиш, уни замонавий усулларда тарғиб этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, Самарқанддаги Имом Бухорий инновацион музейи каби йирик лойиҳалар бу борадаги ишлар кўламини яққол намоён этади.
Ана шу эзгу ташаббусларнинг мантиқий давоми сифатида Самарқандда Имом Мотуридий инновацион музейи ташкил этилмоқда.
Имом Мотуридий нафақат Мовароуннаҳр, балки бутун Ислом оламида катта эътибор ва эътирофга сазовор бўлган мутафаккирдир. У зотнинг “Ҳидоят имоми” деган юксак унвон билан улуғланиши ҳам бунинг ёрқин далилидир.
Шу боис алломанинг ҳаёти ва илмий меросини алоҳида музей орқали намоён этиш муҳим аҳамиятга эга. Бу ерда ташриф буюрувчилар нафақат Имом Мотуридий шахсияти, балки у асос солган илмий мактаб, унинг давомчилари ва мотуридийлик таълимотининг тарихий тараққиёти билан ҳам яқиндан танишиш имконига эга бўладилар.
Музей экспозицияси қандай концепция асосида шакллантирилмоқда? Унда нечта бўлим бўлади?
Музей олти асосий бўлимдан иборат бўлиши режалаштирилган. Ҳар бир бўлим муайян тарихий давр ёки илмий йўналишни қамраб олади. Асосий мақсад — ташриф буюрувчини мотуридийлик таълимотининг илк илдизларидан бошлаб, бугунги кунгача бўлган тарихий ва илмий жараёнлар билан изчил таништириш.
Биринчи бўлим “Ақида илмининг шаклланиши” деб номланади. Унда Имом Мотуридий яшаган давргача бўлган диний-илмий муҳит, Самарқанддаги маърифий ҳаёт ва мотуридийлик таълимотининг тарихий асослари ёритилади.
Бу орқали ташриф буюрувчилар мазкур таълимотнинг тасодифан пайдо бўлмагани, балки Пайғамбаримиз (с.а.в) давридан бошланган илмий-эътиқодий силсила билан боғлиқлигини англайдилар.
Иккинчи бўлим бевосита Имом Мотуридий ҳаёти ва илмий фаолиятига бағишланади. Бу ерда алломанинг устозлари, шогирдлари, асарлари, яшаган давридаги илмий муҳит, ҳикматли фикрлари ва турли адашган оқимларга қарши билдирган раддиялари ҳақида маълумотлар жойлаштирилади.
Мотуридийлик таълимотининг давомчилари ва жаҳон бўйлаб тарқалишига ҳам эътибор қаратилганми? Сабаби мотуридийлик таълимоти Имом Мотуридий вафотидан кейин ҳам тўхтаб қолмаган, шундайми? Унинг шогирдлари, кейинги авлод алломалари томонидан ривожлантирилиб, асрлар давомида Ислом оламида кенг тарқалган...
Учинчи бўлим айнан шу жараённи қамраб олади. Унда Абу-л-Муин ан-Насафий, Абу Ҳафс Умар ан-Насафий, Нуриддин ас-Собуний, Саффор Бухорий, Алоуддин Усмандий, Усмон Ўший, Убайдуллоҳ ибн Масъуд ва Бурҳониддин Марғиноний каби алломаларнинг ҳаёти ва илмий фаолияти ҳақида маълумотлар тақдим этилади.
Шунингдек, Мовароуннаҳр илмий мактаблари, мотуридийлик таълимотининг асослари, ўзига хос хусусиятлари ва унинг дунёга тарқалиш географияси акс эттирилади.
Бу бўлимда яна бир қизиқарли инновацион ечим — электрон рамзий кутубхона ташкил этилади. Унда мотуридийлик таълимотига оид асарлар замонавий рақамли технологиялар орқали намойиш этилади. Бу ташриф буюрувчиларга мазкур илмий мерос билан интерактив шаклда танишиш имконини беради.
Имом Мотуридий дафн этилган маскан Чокардиза мажмуаси тарихи ҳам алоҳида эътиборга молик. Бундан ташқари Мовароуннаҳр илм-фани ва диний тафаккури тарихида айни шу ҳудуд ҳам муҳим ўрин эгаллаган. Бу маскан ҳақида ҳам экспозиция яратиладими?
Чокардиза Самарқанднинг энг қадимий ва тарихий аҳамиятга эга масканларидан бири ҳисобланади. Асрлар давомида бу ерда кўплаб алломалар, муфтийлар ва илм-маърифат аҳли дафн этилган.
944 йилда Имом Мотуридий шу ерга дафн этилганидан кейин Чокардизанинг маънавий ва тарихий аҳамияти янада ортган. Мазкур маскан Мовароуннаҳр илм-фани ва диний тафаккури тарихида муҳим ўрин эгаллайди.
Афсуски, собиқ совет даврида қабристоннинг катта қисми бузилиб, унинг ўрнида турли бинолар қурилган. Кейинчалик мустақиллик йилларида Имом Мотуридий мақбараси барпо этилди. Бугунги кунда эса мажмуада кенг кўламли ободонлаштириш ишлари амалга оширилиб, мақбара реконструкция қилинди, Бурҳониддин Марғиноний мақбараси қайта барпо этилди, масжид ва музей ташкил этилмоқда.
Тўртинчи бўлимда Чокардиза тарихига оид маълумотлар, бу ерда дафн этилган машҳур алломалар, шунингдек, археологик тадқиқотлар давомида аниқланган тарихий артефактлар намойиш этилади. Айниқса, минг йиллик тарихга эга қабртошлар алоҳида аҳамиятга эга. Ташриф буюрувчилар улардаги ёзувлар, хаттотлик услублари ва тарихий маълумотлар билан танишишлари мумкин бўлади.
Музейда мультимедиа имкониятлари қандай қўлланилган?
Бешинчи бўлим Имом Мотуридий ҳаёти ва илмий меросига бағишланган видеофильм намойиши учун мўлжалланган. Унда тахминан 10–15 дақиқалик махсус фильм орқали алломанинг ҳаёт йўли, илмий фаолияти ва ислом цивилизацияси ривожига қўшган ҳиссаси ёритилади.
Олтинчи бўлим эса «Янги Ўзбекистонда Имом Мотуридий меросига эътибор» деб номланади. Унда мамлакатимизда аллома меросини ўрганиш ва тарғиб этиш борасида амалга оширилаётган ишлар ўз аксини топади.
Хусусан, Президентимиз ташаббуси билан Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказининг ташкил этилиши, аллома таваллудининг 1150 йиллиги муносабати билан амалга оширилган ишлар, халқаро конференциялар, хорижий олимлар билан ҳамкорлик ва марказ томонидан нашр этилган илмий адабиётлар ҳақида маълумотлар тақдим этилади.
Шунингдек, ёшлар учун мўлжалланган интерактив ўйинлар ҳам ташкил этилади. Улар орқали болалар илм-фан, маънавият ва тарбияга оид саволларга жавоб топишлари, ўз билимларини синаб кўришлари мумкин бўлади.
Демак, музей фақат тарихий экспозициялар билан чекланмайди?
Албатта, музейнинг асосий хусусиятларидан бири — тарихий маълумотларни замонавий технологиялар билан уйғунлаштирган ҳолда тақдим этишдир. Бу эса турли ёшдаги ташриф буюрувчилар учун қулай имконият яратади.
Масалан, илмий адабиётларни ўрганишга қизиққан тадқиқотчи электрон кутубхона орқали керакли маълумотлар билан танишиши, ёшлар интерактив ўйинлар ва савол-жавоблар орқали билимларини бойитиши, хорижий меҳмонлар эса мультимедиа материаллари воситасида Имом Мотуридий мероси ҳақида кенг тасаввурга эга бўлиши мумкин.
Энг муҳими, бу ерга келган инсон нафақат буюк алломанинг қадамжосини зиёрат қилади, балки у зотнинг илмий қарашлари, мотуридийлик таълимотининг асослари ва Мовароуннаҳр алломаларининг жаҳон цивилизацияси тараққиётига қўшган ҳиссаси ҳақида ҳам муҳим маълумотларни олади.
Ишонамизки, Имом Мотуридий инновацион музейи келгусида нафақат юртимиз аҳолиси, балки бутун дунё мусулмонлари, олимлар ва тадқиқотчилар эътиборини тортадиган муҳим илмий-маърифий масканга айланади.
Дурдона Расулова суҳбатлашди, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати