Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
18 Ноябр, 2026   |   8 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:52
Қуёш
07:09
Пешин
12:13
Аср
15:20
Шом
17:04
Хуфтон
18:20
Bismillah
18 Ноябр, 2026, 8 Жумадул сони, 1448

Тиловат одоби

18.03.2018   42993   9 min.
Тиловат одоби

Қуръон ўқувчи қори холис ният қилиши, тиловат одобларига амал қилиши лозим. У тиловат чоғида ўзини Аллоҳ таолога муножот қилаётгандек тутиши, Аллоҳни кўриб тургандек ҳолатда бўлиши керак. Гарчи у кўрмаса ҳам, Аллоҳ таоло бандани кўриб туради. Қуръон тиловати ва қориларнинг одоблари:

– Қироатдан олдин оғиз мисвок ёки бошқа воситалар билан тозаланади. Мисвокнинг энг афзали арок дарахтидан олинганидир. Аммо тишларни тозалашда бошқа воситаларни ҳам ишлатса бўлади.

Агар оғизда қон ёки бошқа нарсалар бўлса, уни ювиб ташламай Қуръон тиловат қилиш макруҳ саналади;

– Қуръон таҳоратли ҳолда ўқилади. Агар сув топилмаса, таяммум қилинади. Жунуб ва ҳайз кўраётган аёл бир оят ёки ундан кам миқдорда бўлса ҳам ўқиши ҳаром. Аммо ҳарфларни талаффуз қилмасдан, қалбдан ўтказса бўлади. Шунингдек, бундай ҳолда Мусҳафга назар солиш ҳам жоиз.

Жунуб ва ҳайз кўрган аёл тасбеҳ, таҳлил, таҳмид, такбир айтиши ва Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга салавот йўллаши мумкин. Бу тоифадагилар мусибат етганда Қуръон оятини ният қилмаган ҳолда “иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи рожиъун”, дейиш жоизлигига уламолар иттифоқ қилишган. Шунингдек, улар уловга минишда “субҳааналлазий саххоро ланаа ҳаазаа ва маа куннаа лаҳув муқринийн”, деб айтишлари ва фақат дуо нияти билан “роббанаа аатинаа фид-дунйаа ҳасанатав-ва фил-аахирати ҳасанатав-ва қинаа азаабан-наар”, дейишлари ҳам жоиз;

– Қироат қилинадиган жой пок ва озода бўлиши лозим. Шунинг учун кўп уламолар масжидда Қуръон ўқиш мустаҳаб деганлар. Чунки масжид доимо озода бўлади. Бунда масжиднинг ҳурмати ва шарафи ҳам эътиборга олинади;

– Қуръон ўқувчи қироатни бошлашдан аввал “аъузу биллааҳи минаш-шайтонир рожийм”, дейди. Бу фикр жумҳур уламоларнинг сўзларидир.

Аллоҳ таоло айтади:

فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ  فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ

“Қачон Қуръон ўқисанг, малъун шайтон (васвасаси)дан Аллоҳ паноҳ беришини сўрагин!”  (Наҳл, 98).

Кўпчилик салаф уламолар тааввузни “аъузу биллааҳис-самийъил ъалийми минаш-шайтонир рожийм” тарзида айтишарди. Ушбу сийға (шакл) ҳам мақбул, лекин энг афзали биринчисидир (яъни, “аъузу биллааҳи минаш-шайтонир рожийм”).

Хоҳ намозда ёки бошқа ҳолатда бўлсин қироат аввалида таъаввузни айтиш мустаҳаб, вожиб эмас. Шунингдек, Тавба сурасидан бошқа ҳамма суралар аввалида “بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” яъни, “бисмиллааҳир-роҳмаанир-роҳийм”ни айтиш лозим. Агар басмалани тарк қилса, кўпчилик уламоларнинг фикрича, Қуръоннинг одобини бузган ҳисобланади;

– Агар қори адашиб кетмаса, Қуръонни йўлда ёки сафарга кетаётганида қироат қилиши жоиз. Агар қироатда хаёли чалғиса ёки янглишса, у ҳолда йўлда тиловат қилиш макруҳ

وَعَنْ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِذَا تَثَاوَبْتَ وَأَنْتَ تَقْرَأُ فَأَمْسِكْ عَنْ الْقِرَاءَةِ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْكَ. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الإِيْمَانِ.

Ҳумайд Аърож Мужоҳиддан ривоят қилади: “Ўқиётганингда эснасанг, эснаш тўхтагунича қироат қилмай тур” (Байҳақий “Шуабул-иймон”да ривоят қилган).

Демак, эснаётганда Қуръон ўқиш мумкин эмас. Бунда тиловатни тўхтатиб туриб, оғизни ўнг қўл билан ёпиш керак. Бу ҳам одобдандир;

– Намоздан ташқари ҳолатда ҳам қиблага юзланиб тиловат қилиш мустаҳаб.

– Қуръон ўқувчи қори сокин ва виқор билан, бошини қуйи солиб, ўзини худди устози олдида ўтиргандек тутиши лозим.

Аллоҳ таоло айтади:

لِّأُوْلِي الألْبَابِ  خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ  إِنَّ فِي

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُودا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ

رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّار

“Албатта, осмонлар ва Ернинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнинг алмашиниб туришида ақл эгалари учун (бир яратувчи ва бошқариб тургувчи Зот мавжуд эканига) оят-аломатлар бордир. Улар турганда ҳам, ўтирганда ҳам, ётганда ҳам Аллоҳни зикр қиладилар ҳамда осмонлар ва Ернинг яралиши ҳақида тафаккур қилиб (дейдилар): “Парвардигоро, бу (борлиқ)ни беҳуда яратганинг йўқ! Сен (беҳуда бирон иш қилишдан) поксан! Ўзинг бизни жаҳаннам азобидан асрагин!” (Оли-Имрон, 190-191).

Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳу: “Мен Қуръонни намозда ҳам, ётоғимда ҳам ўқийман”, деган.

Жундуб ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Қуръонни унга қалбларингиз улфат бўлиб турганда қироат қилинг. Қачон ихтилоф қилсангиз туриб кетинг”, дедилар” (Икки шайх ривоят қилган).

Ушбу ҳадиси шарифни уламоларимиз икки хил таъвил қилганлар.

Биринчи таъвил: Қуръоннинг маънолари ҳақида иттифоқ бўлиб турганингизда қироат қилинг. Агар ихтилоф қилиб қолсангиз, талашиб-тортишиб жанжаллашмасдан ўрнингиздан туриб кетинг.

Иккинчи таъвил: Қуръонни қалбингиз унга иштиёқ қилиб, ошиқ бўлиб турганда ўқинг. Қачон малол кўришни сезсангиз ўрнингиздан туриб кетинг.

Албатта, бу икки маънога ҳам амал қилмоқ керак.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Аллоҳ чиройли овозли набийнинг овоз чиқариб Қуръонни оҳангли қилиб ўқиганига қулоқ солганчалик ҳеч бир нарсага қулоқ солмаган”, дедилар” (Учовлари ривоят қилган).

Ушбу ҳадиси шариф Қуръони каримни қоидаси билан чиройли қилиб қироат қилиш жуда ҳам марғуб амал эканига далилдир.

Абу Довуд ва Бухорийнинг ривоятида:

“Қуръонни овозларингиз ила зийнатланглар. Ким Қуръонни оҳанг билан ўқимаса биздан эмас”, дейилган.

Қуръони каримни қоидага мувофиқ қилиб оҳанг билин ўқимоқ даркор. Ким тажвид қоидаларига ва оҳанг билан қироат қилишга амал қилмаса макруҳ ишни қилган бўлади. Баъзи уламолар бу ишни ҳаром, ўшани қилган одам гуноҳкор, деганлар.

Қуръони каримни қоидага риоя қилмай ўқиётганларни кўрган кишилар уларга бу иш нотўғри эканини тушунтирмоғи лозим.

Аллоҳ таоло:

وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً

“Ва Қуръонни тартил билан тиловат қил” (Муззаммил, 4), деган.

Шарҳ: Қуръонни тартил билан ўқиш деб уни дона-дона қилиб, ҳар бир ҳарфини ўз ўрнидан чиқариб, оятларини алоҳида-алоҳида қилиб, тажвид қоидалари асосида ўқишга айтилади.

Қуръонни тартил билан ўқишга бўлган фармони илоҳий барча мўмин- мусулмонларга оммавий фармондир. Муҳаммад алайҳиссаломга Жаброил алайҳиссалом Қуръонни тартил билан ўқиб берганлар. Ўз навбатида Пайғамбар алайҳиссалом умматларига тартил билан ўқиб берганлар.

Мусулмон уммати эса авлоддан авлодга ўз Пайғамбаридан қандоқ қилиб олган бўлса, шундоқ ўтказиб келмоқда. Қориларимиз Қуръон қироати қоидаларини тартибга солиб китоблар қилишган. Бу қоидаларни билиш ҳар бир мусулмон учун зарур. Шунинг учун ҳар бир мусулмон тажвид қоидалари бўйича бир китоб ўқимоғи, Қуръон тиловатини тажвид илмига эга бўлган қорилардан ўрганмоғи лозим.

Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “У кишидан, Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қироатлари қандоқ бўлган, деб сўралганда, чўзиб ўқиш бўлган, деди ва Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм, деб бисмиллаҳни чўзиб, ар-Роҳманни чўзиб, ар-Роҳиймни чўзиб қироат қилди» (Бухорий ва Абу Довуд ривоят қилган).

Шарҳ: Албатта, Аллоҳ таоло Қуръони каримни Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга Жаброил алайҳиссалом орқали нозил қилган. У зот Қуръони каримни қандоқ қилиб қабул қилиб олган бўлсалар, худди шундоқ қилиб ўз саҳобаларига ўргатганлар. Саҳобаи киромлар эса худди ушбу ривоятда Анас розияллоҳу анҳу ўргатаётганларидек тобеинларга ўргатганлар. Ана шу тарзда Қуръони карим ва унинг қироати авлоддан авлодга омонат ила ўтиб келмоқда.

Хулоса килиб айтганда, Қуръони карим тиловати Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тиловатларига ўхшаши керак. Бунинг учун эса Қуръони карим ва унинг қироатини силсиласи Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга етиб борадиган устоздан ҳар бир ҳарфни, ҳар бир сўзни, ҳар бир оятни ўрганиш лозим бўлади.

 

Азизахон МЎМИНОВА,

Хадичаи Кубро ўрта-махсус ислом билим юрти талабаси

Бошқа мақолалар
Янгиликлар

Самарқандда Имом Мотуридий меросига бағишланган инновацион музей ташкил этилмоқда

18.11.2026   10995   7 min.
Самарқандда Имом Мотуридий меросига бағишланган инновацион музей ташкил этилмоқда

Сўнгги йилларда Янги Ўзбекистонда Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан буюк аждодларимиз илмий-маънавий меросини ўрганиш, асраб-авайлаш ва халқаро миқёсда тарғиб этишга қаратилган йирик лойиҳалар амалга оширилмоқда. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, Самарқанддаги Имом Бухорий мажмуаси ва инновацион музейи ана шу эзгу мақсадларнинг амалий ифодасидир.

Айниқса, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг жаҳондаги энг йирик Ислом цивилизацияси музейи сифатида Гиннесснинг рекордлар китобига киритилиши мамлакатимизнинг бой тарихий ва маданий меросини халқаро миқёсда намоён этиш борасидаги ишларининг эътирофи.

Бу йўналишдаги ташаббусларнинг мантиқий давоми сифатида Самарқанд шаҳрида Имом Мотуридий инновацион музейи ташкил этилмоқда.

Музей концепцияси, экспозицияларнинг мазмун-моҳияти ва ташриф буюрувчилар учун яратиладиган имкониятлар ҳақида Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази бўлим бошлиғи Ихтиёр Абдураҳмонов билан суҳбатлашдик.

Аввало, Имом Мотуридий инновацион музейини ташкил этиш ташаббусининг аҳамияти ҳақида тўхталиб ўтсангиз. Нима  учун бугун ушбу алломага бағишланган алоҳида музейга эҳтиёж  бор?

Бугунги кунда Янги Ўзбекистонда буюк аждодларимизнинг бой илмий ва маънавий меросини ўрганиш, уни замонавий усулларда тарғиб этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, Самарқанддаги Имом Бухорий инновацион музейи каби йирик лойиҳалар бу борадаги ишлар кўламини яққол намоён этади. 

Ана шу эзгу ташаббусларнинг мантиқий давоми сифатида Самарқандда Имом Мотуридий инновацион музейи ташкил этилмоқда.

Имом Мотуридий нафақат Мовароуннаҳр, балки бутун Ислом оламида катта эътибор ва эътирофга сазовор бўлган мутафаккирдир. У зотнинг “Ҳидоят имоми” деган юксак унвон билан улуғланиши ҳам бунинг ёрқин далилидир.

Шу боис алломанинг ҳаёти ва илмий меросини алоҳида музей орқали намоён этиш муҳим аҳамиятга эга. Бу ерда ташриф буюрувчилар нафақат Имом Мотуридий шахсияти, балки у асос солган илмий мактаб, унинг давомчилари ва мотуридийлик таълимотининг тарихий тараққиёти билан ҳам яқиндан танишиш имконига эга бўладилар. 

Музей экспозицияси қандай концепция асосида шакллантирилмоқда? Унда нечта бўлим бўлади? 

Музей олти асосий бўлимдан иборат бўлиши режалаштирилган. Ҳар бир бўлим муайян тарихий давр ёки илмий йўналишни қамраб олади. Асосий мақсад — ташриф буюрувчини мотуридийлик таълимотининг илк илдизларидан бошлаб, бугунги кунгача бўлган тарихий ва илмий жараёнлар билан изчил таништириш.

Биринчи бўлим “Ақида илмининг шаклланиши” деб номланади. Унда Имом Мотуридий яшаган давргача бўлган диний-илмий муҳит, Самарқанддаги маърифий ҳаёт ва мотуридийлик таълимотининг тарихий асослари ёритилади.

Бу орқали ташриф буюрувчилар мазкур таълимотнинг тасодифан пайдо бўлмагани, балки Пайғамбаримиз (с.а.в) давридан бошланган илмий-эътиқодий силсила билан боғлиқлигини англайдилар.

Иккинчи  бўлим  бевосита Имом Мотуридий ҳаёти ва илмий фаолиятига бағишланади. Бу ерда алломанинг устозлари, шогирдлари, асарлари, яшаган давридаги илмий муҳит, ҳикматли фикрлари ва турли адашган оқимларга қарши билдирган раддиялари ҳақида маълумотлар жойлаштирилади.

Мотуридийлик таълимотининг давомчилари ва жаҳон бўйлаб тарқалишига ҳам эътибор қаратилганми? Сабаби мотуридийлик таълимоти Имом Мотуридий вафотидан кейин ҳам тўхтаб қолмаган, шундайми? Унинг шогирдлари, кейинги авлод алломалари томонидан ривожлантирилиб, асрлар давомида Ислом оламида кенг тарқалган...

Учинчи  бўлим  айнан шу жараённи қамраб олади. Унда Абу-л-Муин ан-Насафий, Абу Ҳафс Умар ан-Насафий, Нуриддин ас-Собуний, Саффор Бухорий, Алоуддин Усмандий, Усмон Ўший, Убайдуллоҳ ибн Масъуд ва Бурҳониддин Марғиноний каби алломаларнинг ҳаёти ва илмий фаолияти ҳақида маълумотлар тақдим этилади.

Шунингдек, Мовароуннаҳр илмий мактаблари, мотуридийлик таълимотининг асослари, ўзига хос хусусиятлари ва унинг дунёга тарқалиш географияси акс эттирилади.

Бу  бўлимда яна бир қизиқарли инновацион ечим — электрон рамзий кутубхона ташкил этилади. Унда мотуридийлик таълимотига оид асарлар замонавий рақамли технологиялар орқали намойиш этилади. Бу ташриф буюрувчиларга мазкур илмий мерос билан интерактив шаклда танишиш имконини беради.

Имом Мотуридий дафн этилган маскан Чокардиза мажмуаси тарихи ҳам алоҳида эътиборга молик. Бундан ташқари Мовароуннаҳр илм-фани ва диний тафаккури тарихида айни шу ҳудуд ҳам муҳим ўрин эгаллаган. Бу маскан ҳақида ҳам экспозиция яратиладими?

Чокардиза Самарқанднинг энг қадимий ва тарихий аҳамиятга эга масканларидан бири ҳисобланади. Асрлар давомида бу ерда кўплаб алломалар, муфтийлар ва илм-маърифат аҳли дафн этилган.

944 йилда Имом Мотуридий шу ерга дафн этилганидан кейин Чокардизанинг маънавий ва тарихий аҳамияти янада ортган. Мазкур маскан Мовароуннаҳр илм-фани ва диний тафаккури тарихида муҳим ўрин эгаллайди.

Афсуски, собиқ совет даврида қабристоннинг катта қисми бузилиб, унинг ўрнида турли бинолар қурилган. Кейинчалик мустақиллик йилларида Имом Мотуридий мақбараси барпо этилди. Бугунги кунда эса мажмуада кенг кўламли ободонлаштириш ишлари амалга оширилиб, мақбара реконструкция қилинди, Бурҳониддин Марғиноний мақбараси қайта барпо этилди, масжид ва музей ташкил этилмоқда.

Тўртинчи  бўлимда Чокардиза тарихига оид маълумотлар, бу ерда дафн этилган машҳур алломалар, шунингдек, археологик тадқиқотлар давомида аниқланган тарихий артефактлар намойиш этилади. Айниқса, минг йиллик тарихга эга қабртошлар алоҳида аҳамиятга эга. Ташриф буюрувчилар улардаги ёзувлар, хаттотлик услублари ва тарихий маълумотлар билан танишишлари мумкин бўлади.

Музейда мультимедиа имкониятлари қандай қўлланилган?

Бешинчи  бўлим  Имом Мотуридий ҳаёти ва илмий меросига бағишланган видеофильм намойиши учун мўлжалланган. Унда тахминан 10–15 дақиқалик махсус фильм орқали алломанинг ҳаёт йўли, илмий фаолияти ва ислом цивилизацияси ривожига қўшган ҳиссаси ёритилади.

Олтинчи  бўлим  эса «Янги Ўзбекистонда Имом Мотуридий меросига эътибор» деб номланади. Унда мамлакатимизда аллома меросини ўрганиш ва тарғиб этиш борасида амалга оширилаётган ишлар ўз аксини топади.

Хусусан, Президентимиз ташаббуси билан Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказининг ташкил этилиши, аллома таваллудининг 1150 йиллиги муносабати билан амалга оширилган ишлар, халқаро конференциялар, хорижий олимлар билан ҳамкорлик ва марказ томонидан нашр этилган илмий адабиётлар ҳақида маълумотлар тақдим этилади.

Шунингдек, ёшлар учун мўлжалланган интерактив ўйинлар ҳам ташкил этилади. Улар орқали болалар илм-фан, маънавият ва тарбияга оид саволларга жавоб топишлари, ўз билимларини синаб кўришлари мумкин бўлади.

Демак, музей фақат тарихий экспозициялар билан чекланмайди?

Албатта, музейнинг асосий хусусиятларидан бири — тарихий маълумотларни замонавий технологиялар билан уйғунлаштирган ҳолда тақдим этишдир. Бу эса турли ёшдаги ташриф буюрувчилар учун қулай имконият яратади.

Масалан, илмий адабиётларни ўрганишга қизиққан тадқиқотчи электрон кутубхона орқали керакли маълумотлар билан танишиши, ёшлар интерактив ўйинлар ва савол-жавоблар орқали билимларини бойитиши, хорижий меҳмонлар эса мультимедиа материаллари воситасида Имом Мотуридий мероси ҳақида кенг тасаввурга эга бўлиши мумкин.

Энг муҳими, бу ерга келган инсон нафақат буюк алломанинг қадамжосини зиёрат қилади, балки у зотнинг илмий қарашлари, мотуридийлик таълимотининг асослари ва Мовароуннаҳр алломаларининг жаҳон цивилизацияси тараққиётига қўшган ҳиссаси ҳақида ҳам муҳим маълумотларни олади.

Ишонамизки, Имом Мотуридий инновацион музейи келгусида нафақат юртимиз аҳолиси, балки бутун дунё мусулмонлари, олимлар ва тадқиқотчилар эътиборини тортадиган муҳим илмий-маърифий масканга айланади.

Дурдона Расулова суҳбатлашди, iccu.uz

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати

Ўзбекистон янгиликлари