28 Октябр, 2026, 17 Жумадул аввал, 1448
28 Октябр, 2026, 17 Жумадул аввал, 1448
Қуръон ўқувчи қори холис ният қилиши, тиловат одобларига амал қилиши лозим. У тиловат чоғида ўзини Аллоҳ таолога муножот қилаётгандек тутиши, Аллоҳни кўриб тургандек ҳолатда бўлиши керак. Гарчи у кўрмаса ҳам, Аллоҳ таоло бандани кўриб туради. Қуръон тиловати ва қориларнинг одоблари:
– Қироатдан олдин оғиз мисвок ёки бошқа воситалар билан тозаланади. Мисвокнинг энг афзали арок дарахтидан олинганидир. Аммо тишларни тозалашда бошқа воситаларни ҳам ишлатса бўлади.
Агар оғизда қон ёки бошқа нарсалар бўлса, уни ювиб ташламай Қуръон тиловат қилиш макруҳ саналади;
– Қуръон таҳоратли ҳолда ўқилади. Агар сув топилмаса, таяммум қилинади. Жунуб ва ҳайз кўраётган аёл бир оят ёки ундан кам миқдорда бўлса ҳам ўқиши ҳаром. Аммо ҳарфларни талаффуз қилмасдан, қалбдан ўтказса бўлади. Шунингдек, бундай ҳолда Мусҳафга назар солиш ҳам жоиз.
Жунуб ва ҳайз кўрган аёл тасбеҳ, таҳлил, таҳмид, такбир айтиши ва Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга салавот йўллаши мумкин. Бу тоифадагилар мусибат етганда Қуръон оятини ният қилмаган ҳолда “иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи рожиъун”, дейиш жоизлигига уламолар иттифоқ қилишган. Шунингдек, улар уловга минишда “субҳааналлазий саххоро ланаа ҳаазаа ва маа куннаа лаҳув муқринийн”, деб айтишлари ва фақат дуо нияти билан “роббанаа аатинаа фид-дунйаа ҳасанатав-ва фил-аахирати ҳасанатав-ва қинаа азаабан-наар”, дейишлари ҳам жоиз;
– Қироат қилинадиган жой пок ва озода бўлиши лозим. Шунинг учун кўп уламолар масжидда Қуръон ўқиш мустаҳаб деганлар. Чунки масжид доимо озода бўлади. Бунда масжиднинг ҳурмати ва шарафи ҳам эътиборга олинади;
– Қуръон ўқувчи қироатни бошлашдан аввал “аъузу биллааҳи минаш-шайтонир рожийм”, дейди. Бу фикр жумҳур уламоларнинг сўзларидир.
Аллоҳ таоло айтади:
فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ
“Қачон Қуръон ўқисанг, малъун шайтон (васвасаси)дан Аллоҳ паноҳ беришини сўрагин!” (Наҳл, 98).
Кўпчилик салаф уламолар тааввузни “аъузу биллааҳис-самийъил ъалийми минаш-шайтонир рожийм” тарзида айтишарди. Ушбу сийға (шакл) ҳам мақбул, лекин энг афзали биринчисидир (яъни, “аъузу биллааҳи минаш-шайтонир рожийм”).
Хоҳ намозда ёки бошқа ҳолатда бўлсин қироат аввалида таъаввузни айтиш мустаҳаб, вожиб эмас. Шунингдек, Тавба сурасидан бошқа ҳамма суралар аввалида “بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ” яъни, “бисмиллааҳир-роҳмаанир-роҳийм”ни айтиш лозим. Агар басмалани тарк қилса, кўпчилик уламоларнинг фикрича, Қуръоннинг одобини бузган ҳисобланади;
– Агар қори адашиб кетмаса, Қуръонни йўлда ёки сафарга кетаётганида қироат қилиши жоиз. Агар қироатда хаёли чалғиса ёки янглишса, у ҳолда йўлда тиловат қилиш макруҳ
وَعَنْ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِذَا تَثَاوَبْتَ وَأَنْتَ تَقْرَأُ فَأَمْسِكْ عَنْ الْقِرَاءَةِ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْكَ. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الإِيْمَانِ.
Ҳумайд Аърож Мужоҳиддан ривоят қилади: “Ўқиётганингда эснасанг, эснаш тўхтагунича қироат қилмай тур” (Байҳақий “Шуабул-иймон”да ривоят қилган).
Демак, эснаётганда Қуръон ўқиш мумкин эмас. Бунда тиловатни тўхтатиб туриб, оғизни ўнг қўл билан ёпиш керак. Бу ҳам одобдандир;
– Намоздан ташқари ҳолатда ҳам қиблага юзланиб тиловат қилиш мустаҳаб.
– Қуръон ўқувчи қори сокин ва виқор билан, бошини қуйи солиб, ўзини худди устози олдида ўтиргандек тутиши лозим.
Аллоҳ таоло айтади:
لِّأُوْلِي الألْبَابِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ إِنَّ فِي
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُودا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّار
“Албатта, осмонлар ва Ернинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнинг алмашиниб туришида ақл эгалари учун (бир яратувчи ва бошқариб тургувчи Зот мавжуд эканига) оят-аломатлар бордир. Улар турганда ҳам, ўтирганда ҳам, ётганда ҳам Аллоҳни зикр қиладилар ҳамда осмонлар ва Ернинг яралиши ҳақида тафаккур қилиб (дейдилар): “Парвардигоро, бу (борлиқ)ни беҳуда яратганинг йўқ! Сен (беҳуда бирон иш қилишдан) поксан! Ўзинг бизни жаҳаннам азобидан асрагин!” (Оли-Имрон, 190-191).
Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳу: “Мен Қуръонни намозда ҳам, ётоғимда ҳам ўқийман”, деган.
Жундуб ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Қуръонни унга қалбларингиз улфат бўлиб турганда қироат қилинг. Қачон ихтилоф қилсангиз туриб кетинг”, дедилар” (Икки шайх ривоят қилган).
Ушбу ҳадиси шарифни уламоларимиз икки хил таъвил қилганлар.
Биринчи таъвил: Қуръоннинг маънолари ҳақида иттифоқ бўлиб турганингизда қироат қилинг. Агар ихтилоф қилиб қолсангиз, талашиб-тортишиб жанжаллашмасдан ўрнингиздан туриб кетинг.
Иккинчи таъвил: Қуръонни қалбингиз унга иштиёқ қилиб, ошиқ бўлиб турганда ўқинг. Қачон малол кўришни сезсангиз ўрнингиздан туриб кетинг.
Албатта, бу икки маънога ҳам амал қилмоқ керак.
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Аллоҳ чиройли овозли набийнинг овоз чиқариб Қуръонни оҳангли қилиб ўқиганига қулоқ солганчалик ҳеч бир нарсага қулоқ солмаган”, дедилар” (Учовлари ривоят қилган).
Ушбу ҳадиси шариф Қуръони каримни қоидаси билан чиройли қилиб қироат қилиш жуда ҳам марғуб амал эканига далилдир.
Абу Довуд ва Бухорийнинг ривоятида:
“Қуръонни овозларингиз ила зийнатланглар. Ким Қуръонни оҳанг билан ўқимаса биздан эмас”, дейилган.
Қуръони каримни қоидага мувофиқ қилиб оҳанг билин ўқимоқ даркор. Ким тажвид қоидаларига ва оҳанг билан қироат қилишга амал қилмаса макруҳ ишни қилган бўлади. Баъзи уламолар бу ишни ҳаром, ўшани қилган одам гуноҳкор, деганлар.
Қуръони каримни қоидага риоя қилмай ўқиётганларни кўрган кишилар уларга бу иш нотўғри эканини тушунтирмоғи лозим.
Аллоҳ таоло:
وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً
“Ва Қуръонни тартил билан тиловат қил” (Муззаммил, 4), деган.
Шарҳ: Қуръонни тартил билан ўқиш деб уни дона-дона қилиб, ҳар бир ҳарфини ўз ўрнидан чиқариб, оятларини алоҳида-алоҳида қилиб, тажвид қоидалари асосида ўқишга айтилади.
Қуръонни тартил билан ўқишга бўлган фармони илоҳий барча мўмин- мусулмонларга оммавий фармондир. Муҳаммад алайҳиссаломга Жаброил алайҳиссалом Қуръонни тартил билан ўқиб берганлар. Ўз навбатида Пайғамбар алайҳиссалом умматларига тартил билан ўқиб берганлар.
Мусулмон уммати эса авлоддан авлодга ўз Пайғамбаридан қандоқ қилиб олган бўлса, шундоқ ўтказиб келмоқда. Қориларимиз Қуръон қироати қоидаларини тартибга солиб китоблар қилишган. Бу қоидаларни билиш ҳар бир мусулмон учун зарур. Шунинг учун ҳар бир мусулмон тажвид қоидалари бўйича бир китоб ўқимоғи, Қуръон тиловатини тажвид илмига эга бўлган қорилардан ўрганмоғи лозим.
Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “У кишидан, Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қироатлари қандоқ бўлган, деб сўралганда, чўзиб ўқиш бўлган, деди ва Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм, деб бисмиллаҳни чўзиб, ар-Роҳманни чўзиб, ар-Роҳиймни чўзиб қироат қилди» (Бухорий ва Абу Довуд ривоят қилган).
Шарҳ: Албатта, Аллоҳ таоло Қуръони каримни Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга Жаброил алайҳиссалом орқали нозил қилган. У зот Қуръони каримни қандоқ қилиб қабул қилиб олган бўлсалар, худди шундоқ қилиб ўз саҳобаларига ўргатганлар. Саҳобаи киромлар эса худди ушбу ривоятда Анас розияллоҳу анҳу ўргатаётганларидек тобеинларга ўргатганлар. Ана шу тарзда Қуръони карим ва унинг қироати авлоддан авлодга омонат ила ўтиб келмоқда.
Хулоса килиб айтганда, Қуръони карим тиловати Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тиловатларига ўхшаши керак. Бунинг учун эса Қуръони карим ва унинг қироатини силсиласи Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга етиб борадиган устоздан ҳар бир ҳарфни, ҳар бир сўзни, ҳар бир оятни ўрганиш лозим бўлади.
Азизахон МЎМИНОВА,
Хадичаи Кубро ўрта-махсус ислом билим юрти талабаси
XX асрнинг иккинчи ярми ва мустақилликнинг дастлабки йиллари Ўзбекистон диний ҳаёти тарихида мураккаб жараёнлар даври бўлди. Совет тизими шароитида расмий диний муассасалар чекланган имкониятлар доирасида фаолият юритган бўлса, мустақиллик арафаси ва ундан кейин жамиятда диний билим, тарихий хотира ва миллий-маънавий меросга қизиқишнинг янги босқичи кузатилди. Бу жараёнларни фақат сиёсий қарорлар ёки муассасалар тарихи билан эмас, балки диний таълим, илмий мерос ва халқаро алоқаларни боғлаган шахслар фаолияти орқали ҳам ўрганиш зарур[1].
Шамсиддинхон Зиёвуддинхон ўғли Бобохонов ана шундай кўп қиррали тарихий шахслардан бири эди. У 1937 йилда Тошкентда туғилган, араб филологияси бўйича илмий тадқиқот олиб борган, 1975–1982 йилларда Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти ректори, 1982–1989 йилларда эса Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси, муфтий бўлиб хизмат қилган. Кейинчалик шарқшунослик ва дипломатия соҳасида фаолият олиб боргани унинг биографиясига алоҳида мазмун беради[2].
Мақолада Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсий биографиясини баён этиш билан чекланмай, унинг диний таълим тизими, китоблар таржимаси ва нашри, мусулмонлар ўртасидаги халқаро мулоқот ҳамда мустақил Ўзбекистоннинг ташқи алоқалари тарихида тутган ўрни манбалар асосида ёритилади.
Шамсиддинхон Бобохоновнинг шахсияти диний уламолар ва маърифат аҳлига мансуб оилавий муҳитда шаклланди. Унинг отаси Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармасини узоқ йиллар бошқарган[3].
1959 йилда Тошкент чет тиллар институтининг инглиз тили факультетини тамомлагани унинг таълим йўлидаги илк қадами бўлди. 1962–1966 йилларда Қоҳирадаги ал-Азҳар университетида араб тили филологиясини ўрганди. Бу тажриба маҳаллий диний-маърифий анъанани халқаро исломий таълим муҳити билан қиёслаш, араб тилидаги манбаларни асл матнда ўқиш ва уларнинг илмий мазмунини тушуниш имконини берди. Шундай таълим йўли диний билим билан филологик усулларни уйғунлаштирган мутахассисни шакллантирди.
1973 йилда Москвада «Араб тилида иккиланган сонлар категорияси» мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилгани унинг арабшунослик соҳасидаги илмий тайёргарлигини кўрсатади. Бу тадқиқот диний арбобнинг фаолияти фақат масжид ёки раҳбарлик билан чекланмаганини тасдиқловчи далиллардан биридир. Араб тили грамматикасига оид ихтисослашган иш тилшунослик методологиясини эгаллаш, манбалар билан мунтазам ишлаш ва илмий хулосаларни далиллаш кўникмасини талаб этар эди[4].
Чет тиллар институтидаги тайёргарлик дипломатик мулоқот учун, ал-Азҳардаги таҳсил диний-илмий мерос билан ишлаш учун, илмий тадқиқот эса таълим муассасасини бошқариш ва китоблар ёзиш учун муҳим асос бўлган, деб хулоса қилиш мумкин.
Тошкент ислом институтининг тарихи Ўзбекистонда олий диний кадрлар тайёрлаш масаласи билан чамбарчас боғлиқ. Муассаса 1971 йилда фаолиятини бошлаганида унинг олдига диний ва замонавий билимларни эгаллаган, Қуръон ва ислом илмларини ўзлаштирган мутахассисларни тайёрлаш вазифаси қўйилган эди. Совет даврида мазкур даргоҳ нафақат Ўзбекистон, балки минтақадаги диний бошқармалар учун кадрлар тайёрлашда муҳим ўрин тутган.[5]
Шамсиддинхон Бобохонов 1974 йилда институтда проректор бўлиб иш бошлади, 1975 йилдан ректорлик вазифасини бажарди ва 1982 йилгача муассасага раҳбарлик қилди. Бу даврда институтдаги таълимнинг устувор йўналишлари диний фанлар, араб тили, Қуръон ва ҳадис илмлари билан бир қаторда ижтимоий-гуманитар фанларни ўрганиш эҳтиёжини ҳам қамраб олган. Ректорликни фақат маъмурий вазифа сифатида эмас, балки диний билимларни келгуси авлодга узатиш, устозлар ва талабалар учун илмий муҳитни сақлаш масъулияти сифатида баҳолаш мумкин.
Диний таълим муассасаси тарихини ўрганган тадқиқотлар мустақилликнинг илк йилларида кадрлар, адабиётлар, моддий-техник шароит ва ўқув жараёнини тартибга солиш билан боғлиқ муаммолар бўлганини кўрсатади. Бу маълумотлар совет давридаги олий диний таълимни кейинги даврдан фарқли институционал шароитда таҳлил қилиш зарурлигини англатади. Шундай экан, Ш.Бобохоновнинг ректорлик тажрибаси кейинчалик диний таълим меросини баҳолашда муҳим тарихий босқич ҳисобланади[6].
Шамсиддинхон Бобохонов фаолиятининг навбатдаги муҳим йўналишларидан бири диний-илмий адабиётларни ўрганиш ва таржима қилиш бўлди. Унинг «ал-Адаб ал-муфрад» таржимаси, «Минг бир фатво» ва «Сўнмас зиё» каби асарлари мавжуд. Шунингдек, унинг муаллифлиги ёки иштироки билан Қуръони каримнинг 30-пораси маъноларини ўзбекча баёни, Имом Бухорийнинг «Ахлоқ дурдоналари» асарини таржима қилиш, ҳадис ровийлари ва нақшбандия тариқатига оид қўлёзмалар бўйича қилинган ишлари ҳам бор[7].
«Сўнмас зиё» ва «Минг бир фатво» каби китоблар унинг фаолиятида маънавий меросни жамоатчиликка етказиш ҳамда амалий диний саволларга жавоб бериш йўналишларини юртимизда бошлаб берганини кўрсатади[8].
Унинг таҳририят ва нашриёт ишига эътибор қаратгани ҳам алоҳида аҳамиятга эга. «Совет Шарқи мусулмонлари» таҳририяти учун «Ҳазрати Имом» мажмуасида янги бино барпо эттирди. Диний матбуот, кутубхона ва нашр инфратузилмаси диний билимни сақлаш ва тарқатишнинг муҳим шартларидан эди. Демак, унинг мероси шахсий китоблар билан чекланмай, диний билимни жамоатчиликка етказувчи муассасалар ташкил қилиш билан ҳам боғлиқ. Ҳозирда мазкур нашриёт Шамсиддинхон Бобохонов номи билан аталади.
1982 йилда отаси Зиёвуддинхон Бобохон вафотидан сўнг Шамсиддинхон Бобохонов Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси ва муфтий этиб сайланди. Унинг муфтийлик йиллари 1982–1989 йилларни қамраб олади. Бу лавозим минтақа мусулмонлари диний ҳаётига оид масалаларни мувофиқлаштириш, диний таълим ва нашр ишларини қўллаб-қувватлаш, шунингдек, хориждаги мусулмон ташкилотлари билан алоқаларни олиб боришни тақозо этар эди[9].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг Боку, Москва ва Тошкентда ўтказилган халқаро анжуманларга ташаббускорлик қилгани, динлараро анжуманлар ташкилий қўмиталарида ишлагани ва халқаро алоқаларни мустаҳкамлашга ҳисса қўшгани манбаларда қайд этилган. 1985 йилда Қозонда Қуръони каримни нашр этиш бўйича ташкил этилган кенгашга раҳбарлик қилгани ҳам унинг диний нашрлар билан халқаро миқёсда шуғулланганини англатади. Бу маълумотлар унга фақат маҳаллий диний раҳбар эмас, минтақавий ва халқаро мулоқот иштирокчиси сифатида қараш имконини беради.
Совет даврида диний бошқармаларнинг халқаро алоқалари бир вақтнинг ўзида диний, маданий ва расмий дипломатик хусусиятларга эга бўлган. Шу сабабли бундай алоқаларни фақат эркин диний ҳамкорлик сифатида эмас, даврнинг сиёсий-институционал чегараларини ҳисобга олган ҳолда таҳлил этиш зарур. Шамсиддинхон Бобохоновнинг тил билими, араб дунёсидаги таҳсили ва халқаро ташкилотлар тажрибаси шу муҳитда амалий аҳамият касб этган бўлиши табиий.
1991 йилда Ўзбекистон мустақил давлатга айланиши билан дин ва давлат муносабатларининг ҳуқуқий асослари қайта шакллана бошлади. 1991 йил 14 июнда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонун қабул қилинди, 1992 йилги Конституцияда виждон эркинлиги конституциявий кафолат сифатида мустаҳкамланди. 1998 йилда қонун янги таҳрирда қабул қилиниши диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солишда навбатдаги босқич бўлди[10].
Мустақилликнинг дастлабки йилларида диний таълим муассасаларини ҳуқуқий рўйхатдан ўтказиш, кадрлар тайёрлаш, ўқув дастурлари ва диний адабиётлар билан таъминлаш масалалари долзарб бўлган. Илмий тадқиқотларда 1991–1998 йиллар диний таълим муассасалари тарихининг алоҳида босқичи сифатида тавсифланади; бу даврда муассасалар сони ва фаолияти кенгайган бўлса-да, моддий таъминот, ўқув адабиётлари ва ташкилий талабларга оид муаммолар ҳам мавжуд бўлгани қайд этилади[11].
Шамсиддинхон Бобохонов 1989–1994 йилларда Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида катта илмий ходим бўлиб ишлади. Бу босқич унинг диний бошқарувдан манбашунослик ва шарқшуносликка ўтишини кўрсатади. 1994 йилдан дипломатик соҳадаги фаолияти бошланиб, у Миср, Саудия Арабистони ва бошқа араб мамлакатларида Ўзбекистоннинг элчиси бўлиб хизмат қилди.
Унинг дипломатик вазифаси диний етакчиликдан фарқ қилар эди: бу йўналишда у Ўзбекистон давлатининг расмий вакили сифатида сиёсий, иқтисодий ва маданий муносабатларни ривожлантиришга хизмат қилган. Бироқ унинг араб тилини билиши, ал-Азҳарда таҳсил олгани, ислом институтлари ва хорижий мусулмон ташкилотлари билан алоқалар тажрибаси янги вазифада фойдали салоҳият бўлганини англаш мумкин. Шу маънода, Бобохонов мисолида диний-маърифий билим ва халқаро давлат хизмати ўртасидаги боғлиқлик кўринади[12].
Шамсиддинхон Бобохоновнинг фаолиятини уч ўзаро боғлиқ йўналишда кўриб чиқиш мумкин. Биринчиси – олий диний таълимни бошқариш: 1975–1982 йилларда Тошкент ислом институти ректори сифатида у диний кадрлар тайёрлаш муассасаси тарихида муайян босқични ташкил этди. Иккинчиси – илмий-маърифий мерос: араб филологияси бўйича илмий тайёргарлиги, таржима ва диний адабиётлар нашридаги иштироки диний билимларни ўзбек тилида ўқувчига етказиш жараёни билан боғлиқ. Учинчиси – халқаро алоқалар: муфтийлик йилларидаги диний мулоқот тажрибаси кейинчалик давлат дипломатиясида хизмат қилгани билан давом этди.
Шамсиддинхон Бобохонов тарихини ўрганишнинг аҳамияти фақат бир шахс биографиясини эслаш билан чекланмайди. Унинг ҳаёт йўли диний таълим, арабшунослик, расмий диний бошқарув, мустақиллик давридаги институционал ўзгаришлар ва Ўзбекистоннинг ташқи алоқаларини бир-бирига боғлаб таҳлил қилишга имкон беради.
Пўлатхон Каттаев,
Тошкент ислом институти ҳадис ва ислом тарихи фанлари
кафедраси катта ўқитувчиси
[1] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology
[2] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[3] Юксак маданият ва маърифат соҳиби // URL: https://heritage.cisc.uz/cryl/site/inner?id=123
[4] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[5] “Бугун — Тошкент ислом институти ташкил топган кун” // URL: https://old.muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/33883-bugun-toshkent-islom-instituti-tashkil-topgan-kun
[6] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[7] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[8] Йўлдошхўжаев Ҳ. “Шамсиддинхон Бобохонов” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[9] “Муфтий Шайх Шамсиддинхон Бобохонов” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[10] Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил 14 июндаги 289-XII-сон Қонуни: «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида». LexUZ. URL: https://lex.uz/uz/acts/65025
[11] Жаҳонгиров Ю. Из истории деятельности исламских учебных заведений в Узбекистане // Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and Innovations. 2021. Махсус сон 9. Б. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[12] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 