Моида сураси Қуръони Каримнинг бешинчи сураси бўлиб, у Мадинада нозил бўлган, бир юз йигирма оятдан иборат. «Моида» сўзининг маъноси «дастурхон»дир. Сурада Исо алайҳиссаломдан унинг энг яқин сафдошлари осмондан моида, яъни ясатилган дастурхон тушириб беришни сўрайдилар. Ундан овқатланиш ва башорат олишни мақсад қиладилар. Аллоҳ таоло Исо алайҳиссаломни қўллаб-қувватлаш ва у зотнинг пайғамбар эканликларини тасдиқлаш учун ҳаворийлар талаб қилган моидани туширди. Сурада моида тўғрисида тўртта оят келгани сабабли унга шу ном берилган.

Суранинг иккинчи номи “Уҳууд” (шартнома, аҳдномалар)дир. Сурада инсоннинг Робби билан қилган аҳдномаси, шахсий ва жамоавий аҳднома ва шартномалар, ҳақида баён қилинади. Шунингдек, уларда аҳдга вафо қилиш, адолатли бўлиш ва уларга амал қилиш лозимлиги таъкидланади.

Сурада “Эй, имон келтирганлар!...” деган нидо ўн олти бор келган бўлиб, ҳар бир нидодан кейин келган маънолар ўзига хос шартномага айланган.

Сурада тавҳид, шаръий ҳукмлар, ҳалол ва ҳаром нарсалар, жонлиқларни сўйиш масаласи, ҳаж ва умра вақтида эҳромда ов қилиш ҳукми ва унинг каффароти, таҳорат, ғусл, таяммум, никоҳ, аҳдга вафо қилиш, ҳукмда адолатли бўлиш, одил гувоҳ бўлиш, ҳар бир ҳолатда адолатли бўлиш, жиноят ва жазо масаласи, хамр ва қимор ҳаромлиги, ўғрилик ҳукмлари, қасамнинг каффорати, васият ҳақида, ибрат олиш учун пайғамбарлар қиссаси, Қобил ва Ҳобил қиссаси ва бошқалар баён этилади.

Ислом шариатида инсон ҳаёти учун зарур бўлган асосий мақсад ва тамойиллар бўлган жон ҳимояси, дин ҳимояси, инсон ақлининг ҳимояси, насл ва шаън ҳимояси, мол ҳимоясига асосий эътибор қаратилади. Муфассир уламолар сурага “Ислом шариатидаги мақсад ва тамойилларнинг барчаси Моида сурасида жамланган” деб таъриф беришади.

Бу сура энг охирги нозил бўлган суралардан бири бўлиб, унда жуда кўп шаръий ҳукмлар баён қилингани сабабли уни ўрганишга тарғиб қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам видолашиш ҳажида Моида сурасини ўқидилар ва шундай дедилар: “Албатта, Моида сураси энг кейин нозил бўлган сурадир. Бас, ушбу сурада ҳалол дейилган нарсаларни ҳалол деб билинглар, ҳаром қилинган нарсаларни ҳаром деб билинглар”.

Шунингдек, ушбу сурада Аллоҳ таъало шундай марҳамат қилади:

“Яхшилик ва тақво йўлида ҳамкорик қилинг. Гуноҳ ва душманлик йўлида ҳамкорлик қилманг. Аллоҳга тақво қилинг! Албатта, Аллоҳ иқоби шиддатлидир” (2-оят).

Ушбу оят бизнинг фаолиятимиздаги асосий мақсад бўлиши лозим, оятда барча мўмин ва мўминаларга ҳамкорлик ишларида амал қилиши лозим бўлган асосий қоида баён қилинмоқда.

“Бу кун сизга динингизни мукаммал қилиб бердим. Сизга неъматимни тўкис қилдим ва сизга Исломни дин деб рози бўлдим” (3-оят).

Ушбу сура нозил бўлиши орқали Ислом дини бенуқсон ва баркамол бўлгани, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам эса то қиёмат кунига қадар барча инсон ва жинларга пайғамбар қилиб юборилгани, Аллоҳ таоло инсониятни амал қилиши учун фақат битта динни – Исломни туширгани алоҳида таъкидланади.

“У билан Аллоҳ ризосини топишга интилганларни (У) тинчлик ва саломатлик йўлларига йўллаб, Ўз изни билан уларни зулматлардан нурга чиқарур ва тўғри йўлга ҳидоят қилур” (16-оят).

Уламолар инсон тинч ва осойишта ҳаёт кечиришни истаса ушбу оятни мунтазам ўқиб юришини тавсия қиладилар, чунки чинакам мўмин инсон тинчлик ва хотиржамликни, Аллоҳ таолонинг розилигини Қуръони каримни ўрганиш ва унга амал қилиш орқали топади. 

“Ана ўша (илк қотиллик) туфайли Исроил авлодига шундай ҳукмни битиб қўйдик: “Бирор жонни ўлдирмаган ёки Ерда (бузғунчилик ва қароқчилик каби) фасод ишларни қилмаган инсонни ўлдирган одам ҳудди ҳамма одамларни ўлдирган кабидир. Унга ҳаёт бахш этган (ўлимдан қутқариб қолган) одам эса барча одамларни тирилтирган кабидир”. Уларга расулларимиз (илоҳий) ҳужжатларни келтирганлар. Сўнгра уларнинг кўпчилиги ўшандан кейин (ҳам) Ерда исроф қилувчилардир” (32-оят).

Ушбу оятда бир беайб инсонни ўлдирган одам бутун бошли инсониятни ўлдиргандек жиноят қилган ҳисобланади. Битта жонни ҳаётини сақлаб қолиш эса бутун инсониятни сақлаб қолган билан тенгдир.

“Эй, имон келтирганлар! Сизлар учун Аллоҳ ҳалол қилиб қўйган нарсаларни ҳаромга чиқармангиз ва ҳаддан ошмангиз! Зеро, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни ёқтирмайди” (87-оят).

Ушбу оятда Аллоҳ ҳалол қилиб қўйган нарсаларни ҳаромга чиқариш мумкин эмаслиги, ҳаром нарсаларни ҳалол дейишлик эса куфр эканлиги, банда ҳаддидан ошиши эса катта гуноҳлардан бири эканлиги баён қилинмоқда.

“Эй имон келтирганлар, хамр, қимор, бутлар ҳамда қуръа чўплари шайтон ишидан бўлган ифлосликлардир, нажот топиш учун булардан четланинглар! Шайтон хамр ва қимор орқали орангизга душманлик ва адоват солиш, сизларни Аллоҳнинг зикри ва намоздан тўсишни истайди. Шунда ҳам тийилмайсизларми?” (90-91-оятлар).

Хамр ва қиморнинг оила, жамият ва бутун инсониятга келтирадиган зарарлари жуда ҳам кўп бўлиб, одамлар ўртасида ўзаро адоват ва нафратни кўпайишига, бир-бирларини ёмон кўриб қолишига сабаб бўлади. Қаерда ичкилик бўлса, ўша жойда кўнгилсизлик, тартибсизлик келиб чиқади. Ичкилик оилаларнинг бузилишига, яқин инсонларни бир-бирига душман бўлиб қолишига, жамиятда адоват ва ҳасадни кўпайишига олиб келади. Қимор ҳам инсонларни тубанликка, бировни ҳаққига риоя қилмасликка, зулмкорлик, қотилликка ундайди. Аллоҳ таало ушбу амаллар ифлос, қабих, энг разил амал эканини таъкидлаб, инсонларни бундай жирканч амаллардан қайтармоқда.

Ушбу сура фазилати ҳақида ҳадисларда қуйидагилар баён этилган:

Оиша онамиздан ривоят қилинади: “Ким еттита узун сураларни ёдласа, у олимдир” (Имом Аҳмад ва имом Ҳоким ривояти).

Мужоҳид ривоят қилади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Эркакларингизга Моида сурасини ўргатинглар! Аёлларингизга Нур сурасини ўргатинглар!” дедилар” (Саид ибн Мансур, Ибн Мунзир ва Байҳақий ривоят қилган).

Сурада жуда кўп шаръий ҳукмлар баён қилингани сабабли уни ўрганишга кенг тарғиб қилинади. Сурани ўқиш, тафсирини ўрганиш, уларга ҳаётимизда амал қилиш орқали суранинг улуғ фазилатларига эга бўлишни Аллоҳ таоло барчамизга насиб қилсин.

“Тафсири Ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”, “Қуръони азим мухтасар тафсири”,
“Қуръони карим ва ўзбек тилидаги маънолари таржимаси” ва бошқа манабалар асосида
Дилшоджон Мамадалиев тайёрлади.