12 Июл, 2026, 27 Муҳаррам, 1448
12 Июл, 2026, 27 Муҳаррам, 1448
Ҳар қандай давлатнинг тарихий тараққиёт йўли юртнинг жадал ривожланиши, муайян ютуқларга эришиши, халқнинг фаровон бўлиши, ўша давлатда ёшлар таълим-тарбияси ва келажагига бериладиган эътибор даражасига чамбарчас боғлиқ.
Шу маънода Ўзбекистонда ёшлар масаласи давлат сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Мамлакатда ёшларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, уларга зарур шарт-шароит ва имкониятларни яратиб бериш борасида мустаҳкам ҳуқуқий база яратилган ва бу тизим замон талабларига ҳамоҳанг равишда такомиллаштириб борилмоқда.
Президентимиз Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида сўзлаган нутқида шундай битиклар бор эди: “Сайёрамизнинг эртанги куни, фаровонлиги фарзандларимиз қандай инсон бўлиб камолга етиши билан боғлиқ. Бизнинг асосий вазифамиз – ёшларнинг ўз салоҳиятини намоён қилиши учун зарур шароитлар яратишдан иборат”.
Дарҳақиқат, ёшларга эътибор бу келажакка эътибор, демакдир. Шу эътибордан Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ўтган 26 декабрь куни мамлакатимизда биринчи бор ўтказилган Ўзбекистон ёшлари форумида бутун мамлакатимиз ёшларига қилган мурожаатларида шундай дедилар: “Ўз тажрибамдан келиб чиқиб, сизларга айтадиган маслаҳатим шу: Илмни қадрланг, илмга интилинг! Бир сония вақтингиз ҳам бекор ўтмасин! Ёшлик – умрнинг энг бебаҳо даври. Илм ва билим – ўтда ёнмайдиган, сувда чўкмайдиган, ҳеч ким сиздан тортиб ололмайдиган бойлик эканини асло унутманг! Халқимиз, Ватанимиз сизлардан буюк ишлар кутаётганини ҳеч қачон ёдингиздан чиқарманг!”.
Мазкур форумда давлатимиз раҳбари ёшлар келажаги билан боғлиқ жуда ҳам муҳим ва нозик масалага урғу бердилар. Бу масала сўнгги йилларда кескин кўпайиб кетаётган оилалар ажрими ва унинг оқибатида тирик ва сарсон етим бўлиб қолаётган ёш авлод тарбияси масаласи бўлди. Бу ҳақидаги мурожаатлари шундай бўлди:
“Халқимиз азалдан оилани муқаддас билиб, уни доимо асраб-авайлаб келади. Оила қанчалик мустаҳкам бўлса, жамият ҳам шунчалик барқарор бўлади.
Бир нарсани унутмаслигимиз лозим: хонадонларимиздаги тинчлик-тотувлик, аввало, оиладаги соғлом муҳит, мустақил ҳаёт остонасида турган қизларимизни оилавий турмушга тайёрлаш билан бевосита боғлиқ.
Афсуски, бу муҳим масалага лоқайдлик ва эътиборсизлигимиз натижасида жорий йилнинг ўтган 11 ойида ёш оилалар ўртасида 25 минг ажримлар қайд этилган. Бу салбий ҳолат барчамизни жиддий безовта қилиши ва қаттиқ ташвишга солиши керак.
Ахир, ўзингиз ўйланг, 25 минг ажрим – агар ҳар бир оиланинг камида уч нафар аъзоси бўлса, бу – 100 минг одам ҳаётининг барбод бўлгани эмасми?! Бунинг оқибатида қанчадан қанча бегуноҳ болалар тирик етим бўлиб қолади. Қанча инсоннинг тақдири издан чиқиб, сарсон-саргардон бўлади.
Нега мана шу оилаларни сақлаб қолиш учун маҳаллада ҳаракат қилмадик, ёшларга тўғри йўлни кўрсатмадик?
Мен, бугунги имкониятдан фойдаланиб, кенг жамоатчиликка, авваламбор, кўпни кўрган мўътабар нуронийларимизга, оқила ва меҳрибон оналаримизга мурожаат этмоқчиман. Бу оғриқли масалада бизга ёрдам беринглар, деб илтимос қиламан.
Оилавий низоларнинг олдини олиш, ажримларни камайтириш борасида сиз, азиз ёшларимиз ҳам ташаббус ва фаоллик кўрсатсангиз, мен барчангиздан чексиз миннатдор бўлар эдим”.
Тассуфки, сўнгги йилларда оилавий ажримлар сони кескин кўпайиб кетмоқди. Бунинг оқибатида эса қанчадан қанча оилаларнинг обрўси тўкилмоқда. Тул ва бевалар сони ортмоқда. Одатда бу мисол ҳолатларда жамиятда зино ва ҳаёсизликлар юзага келади. Бу ўз навбатида маънавий муҳитни бузилишига эшик очади.
Энг ачинарлиси, ўртадаги бечора фарзандлар тирик ва сарсон етим бўлиб, нима қилишни билмай қолмоқда. Отаси билан қолай десалар онаси норози, онаси билан қолай десалар отаси норози. Алалоқибат уларнинг фарзандлари икки ўтнинг орасида қолиб, меҳр ва шафқатга ташна ёш боши билан тоғ бардош бера олмас бир қанча машаққатларга дуч келмоқда. Одатда бу мисол бузуқ муҳитда ўсаётган ёш авлод меҳр ва оқибатни, раҳм ва шафқат нималигини билмасдан тарбияси бузилади.
Дарҳақиқат, оилавий ажримлар аксар ҳолларда фарзандларни ноқобил, нафақат жамиятга, балки ўз ота-оналарига бешафқат ва бемеҳр бўлиб вояга етишига сабаб бўлмоқда. Негаки, улар учун меҳр ва оқибатни, раҳм ва шафқат мисол инсоний фазилатлар бегона ҳисобланади. Меҳр ва оқибат, раҳм ва шафқатни шу муносабат билан улғайган боладангина кутиш мумкин.
Меҳрибонлик уйлари минг шинам ва гўзал бўлмасин, у болаларнинг уйи эмас. Ҳароба бўлсин, лекин унда боланинг фақир бўлса ҳам меҳрибон ва шафқатли ота-онаси бўлсин.
Оилавий ажримларнинг зарарлари юқоридаги ҳолатлардан бошқа бир қанча зарар ва зиёнлари ҳам мавжуд. Бир оила бузилиши сабабли кўплаб мусулмонларнинг ўрталарида душманчиликни пайдо қилади. Шунинг учун ҳам Шайтонни энг хурсанд қиладиган иш – оиланинг бузилишидир.
Жобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий саллаллоҳу алайҳи васаллам: “Иблис ўз тахтини сув устига қуради ва ўз лашкаридан гуруҳларни юборади. Уларнинг энг кўп фитначиси, унга энг яқинидир. Бириси келиб: “Ундай қилдим, бундай қилдим”, дейди. У бўлса: “Ҳеч нарса қилмабсан!” дейди. Кейин бошқа бири келиб: “Уни ҳолига қўярда қўймай оқибатда хотини билан орасини буздим”, дейди. У эса ўшани ўзига яқинлаштириб: “Ҳа, балли, қандай ҳам яхшисан!” дейди”, дедилар” Имом Муслим ривояти.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “Эй иймон келтирганлар! ... Хотинларингиз билан хушмуомалада ва тинч-тотув яшанг. (Мабодо хотинларингизни ёқтирмай қолган бўлсангиз, шунда ҳам сабр қилинг!) Зеро, сизлар ёмон кўрган нарсада Аллоҳ кўп яхшиликларни қилиб қўйган бўлиши мумкин” (“Нисо” сураси, 19-оят).
Ҳақ таоло мўмин бандаларига: “Эй иймон келтирганлар”, дея мўмин бандаларини эр-хотинлик ҳаётини саодатли қиладиган ишга йўллаб марҳамат қилади: “Хотинларингиз билан хушмуомалада ва тинч-тотув яшанг”. Яъни ҳар бир эркак аёли билан ўзаро ҳурмат-эҳтиром ва меҳр-муҳаббатда ҳаёт кечирсин, хотинига мудом яхшилик қилсин, бирон сўз ё ҳаракат билан унга ёмонлик қилмасин. Мабодо хотинини ёқтирмаса ҳам сабр қилсин, талоқ қилиб ажрашиб кетмасин. Шоядки, Аллоҳ таоло бу оиланинг сақланиб қолишида кўп яхшиликларни тақдир қилар, отанинг кўзини қувонтирадиган ва умматга фойдаси тегадиган фарзандлар дунёга келар ёки эрнинг қалбидаги ёқтирмаслик кетиб, ўрнини муҳаббат эгаллар ва эр-хотин ўртасида меҳр пайдо бўлар.
“Хотинларингиз билан хушмуомалада ва тинч-тотув яшанг. (Мабодо хотинларингизни ёқтирмай қолган бўлсангиз, шунда ҳам сабр қилинг!) Зеро, сизлар ёмон кўрган нарсада Аллоҳ кўп яхшиликларни қилиб қўйган бўлиши мумкин”дан мурод мана шулардир.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай дедилар: “Мўмин эр мўмина хотинидан нафрат қилмасин. Агар унинг бир хулқини ёқтирмаса, бошқа бир хулқидан рози бўлади” (Имом Муслим ривояти). Яъни эр хотинидан буткул ғазабланиши жоиз бўлмайди, чунки хотинининг айрим феълидан ғазабланса, унинг бошқа яхши одатларидан рози бўлиб кетавериши керак.
Унутмайлик, бу кўрсатма бутун борлиқни йўқдан бор қилган ва унинг саодати нимада эканлигини яхши билувчи меҳрибон Яратган Роббимиз ожиз ва узоқни билмайдиган бандаларга ўргатган илоҳий йўл-йўриғидир!
Шундай экан ҳар бир янги оила қураётган келин ва куёвлар мазкур оят ва ҳадиси шарифни онгли равишда тушуниб, унга амал қилган ҳолда, оила қурмоғи, атрофдагилар ҳам ушбу қурилаётган оилаларни тинч, бахтли-саодатли яшаб кетишига ўз ҳиссамизни қўшишимиз лозим бўлади.
Таҳлил натижалари 90 фоизидан ортиқ оилавий ажримларга “деди-деди” гап-сўзлар ва мол-у дунё масалалари сабаб бўлишини кўрсатмоқда.
Ушбу иллат бир боланинг, у ўғил ё қиз бўлсин, биргина табассуми ёки “Ота” ёхуд “Она...” деган овозига алмашишга арзийдими?!
Жасурбек Раупов,
Тошкент вилояти бош имом-хатиби
Ҳурматли Президент Жаноби Олийлари!
Биз, Ислом цивилизацияси I халқаро форуми иштирокчилари – нуфузли халқаро ташкилотлар, хорижий давлатлардаги илмий-маърифий тузилмалар раҳбарлари, дунёнинг элликдан ортиқ мамлакатларидан ташриф буюрган вазирлар, муфтийлар, таниқли олимлар, университетлар, илмий-тадқиқот институтлари, кутубхоналар, музейлар ҳамда маданий муассасаларнинг вакиллари номидан Сизга самимий миннатдорлик ва чуқур эҳтиром билан мурожаат этмоқдамиз.
Аввало, Сизнинг бевосита ташаббусингиз ва шахсан қўллаб-қувватлашингиз билан ўтказилган Ислом цивилизацияси I халқаро форуми, ўзининг туб моҳияти ва аҳамиятига кўра, халқаро илмий тадбирлар даражасидан юқори турадиган ва юксак эътироф топган улкан воқеа бўлганини алоҳида таъкидлашни истардик.
Ҳеч шубҳасиз, Сизнинг Форум иштирокчиларига мурожаатингизда илгари сурилган ғоят муҳим фикр ва ғоялар тўрт кун давомида дунё жамоатчилиги эътиборида бўлган ушбу анжуманда муҳокама қилинган масалалар кўлами, мақсади ва маъно-мазмунини белгилаб берди.
Ишонч билан айта оламизки, мусулмон оламидаги илғор илм-маърифат намояндалари иштирокидаги бу форум ислом цивилизациясининг бой меросини инсониятнинг маънавий, маданий ва интеллектуал соҳадаги умумий бойлигининг ажралмас бир қисми сифатида ўрганиш, асраб-авайлаш, сақлаш ва кенг тарғиб этишга қаратилган глобал ҳамкорликнинг янги босқичини бошлаб берди.
Анжуманнинг Тошкент, Самарқанд ва Термиз сингари Ўзбекистоннинг тарихий шаҳарларида ўтказилиши унинг маърифий руҳи ва аҳамиятини янада оширди. Айнан шу табаррук диёрларда асрлар давомида буюк илмий мактаблар шаклланган, илоҳиёт, фалсафа, тиббиёт, математика, астрономия ва бошқа фанлар тараққиётига шиддатли туртки берган фундаментал асарлар яратилган. Бутун инсоният тараққиётига улкан таъсир кўрсатган эзгу ғоялар ва кашфиётлар ҳам жаҳон бўйлаб айнан шу шаҳарлардан тарқалган.
Сиз томонингиздан 2017 йил сентябрь ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида Ўзбекистонда Ислом цивилизацияси марказини ташкил этиш бўйича илгари сурилган эзгу ташаббус сўнгги ўн йилликдаги энг муҳим халқаро гуманитар ташаббуслардан бири сифатида ушбу заминдаги буюк тарих ва маданиятни яхлит маърифий ҳодиса сифатида англашда туб бурилиш нуқтаси бўлганини биз бугун алоҳида миннатдорлик билан эътироф этамиз. Мазкур тарихий воқеа ислом цивилизациясининг жаҳон илм-фани, маданияти ва маънавияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасини янгича талқин ва тарғиб этишда халқаро илмий ҳамжамиятни бирлаштириш учун кенг имкониятлар яратди ҳамда Янги Уйғониш даври – Учинчи ренессанснинг интеллектуал ва маънавий асосларини барпо этиш йўлидаги муҳим қадам бўлди.
Ушбу ташаббус замонавий таҳдид ва хавф-хатарларга узоқни кўзлаб, вақтида берилган таъсирчан жавоб бўлганини ҳам бугун биз чуқур идрок этмоқдамиз. Дунёнинг турли ҳудудларида ислом динининг инсонпарварлик моҳиятини бузиб кўрсатиш, маданият ва цивилизацияларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш, шунингдек, мусулмон олимларининг жаҳон илм-фани ва маданияти ривожига қўшган буюк ҳиссасини камситишга уринишлар кузатилаётган бир пайтда Сиз маърифат, илмий тафаккур, тарихий ҳақиқатга эҳтиром ҳамда ислом цивилизациясининг ҳаққоний меросини жаҳон ҳамжамиятига қайта тақдим этишга асосланган бунёдкорлик йўлини таклиф қилдингиз. Шу тариқа тарихий адолатни тиклаш, очиқ илмий мулоқот маданиятини мустаҳкамлаш, ўзаро ҳурмат ва халқаро гуманитар ҳамкорликни ривожлантириш йўлида муҳим олға силжиш амалга оширилди.
Таъкидлаш керакки, бугунги кунда ана шу эзгу интилишлар алоҳида глобал аҳамият касб этмоқда. Зеро, айнан билим, тарихий хотира ва халқларнинг интеллектуал салоҳиятини бирлаштириш давлатлар ўртасидаги ўзаро ишончни мустаҳкамлашга, экстремизм, радикализм ва муросасизликка қарши самарали курашишга, цивилизациялар ўртасидаги ўзаро англашувни чуқурлаштиришга ҳамда тинчлик, барқарор тараққиёт ва бунёдкорликнинг мустаҳкам маънавий пойдеворини яратишга хизмат қилади.
Ана шундай долзарб фикрларни мужассам этган Мурожаатингиз, ҳеч шубҳасиз, бизнинг биргаликдаги келгуси фаолиятимиз учун улкан тарихий ва дастурий ҳужжат бўлиб қолади.
Ўзбекистон Президентига хос юксак ирода ва донишмандлик, тарих, бугунги кун ва келажакни яхлит бир жараён сифатида кўра олиш салоҳияти маҳсули бўлган Ислом цивилизацияси маркази нафақат жаҳон даражасидаги замонавий илмий-маърифий мажмуага, айни вақтда ушбу ноёб жараён таркибидаги бебаҳо меросни ўрганиш, асраб-авайлаш ва кенг тарғиб этишга қаратилган қўшма лойиҳаларни амалга ошириш учун турли давлатлар, халқаро ташкилотлар, етакчи олимлар, илмий муассасалар, университетлар, кутубхоналар, музейлар ва маънавий-маърифий марказларни бирлаштирадиган нуфузли мулоқот майдонига айланиб бораётганини барчамиз кўриб турибмиз. Аминмизки, яқин йилларда бу маскан гуманитар илм-фан соҳасидаги етакчи халқаро марказлар қаторидан муносиб ўрин эгаллайди ҳамда янги ғоялар, қўшма илмий тадқиқотлар ва узоқ муддатли халқаро лойиҳалар шаклланадиган йирик маданий-маърифий ва таълим платформасига айланади.
Ўзбекистон Республикасида маънавий, илмий ва маданий меросни асраб-авайлаш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар бизда катта таассурот қолдирди. Ислом цивилизацияси маркази, янгиланган Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси, Имом Бухорий, Имом Мотуридий ва Имом Термизий номидаги халқаро илмий-тадқиқот марказлари, Халқаро исломшунослик академияси, Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти каби ноёб муассасалар тарихий хотирани сақлаш, фундаментал илм-фанни ривожлантириш ҳамда халқаро гуманитар ҳамкорликни мустаҳкамлаш борасида олиб борилаётган изчил давлат сиёсатининг амалдаги ёрқин ифодасидир.
Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон Республикаси ислом илм-фани, маданияти ва маърифатининг энг қадимги бешикларидан бири сифатида бугун гуманитар ҳамкорлик, илмий изланишлар ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот борасидаги азалий мавқеини яна мустаҳкамлаб бормоқда.
Ҳурматли Президент Жаноби Олийлари!
Ислом цивилизацияси I халқаро форуми «Тинчлик, бағрикенглик ва илм-маърифат» шиори остида ўтказилгани алоҳида эътиборга лойиқ. Ислом цивилизациясининг инсонпарварлик моҳиятини ўзида мужассам этган, ўзаро чамбарчас боғлиқ бўлган бу безавол қадриятлар бугунги замонавий дунё учун ҳам беқиёс аҳамиятга эгадир. Бу буюк мерос бутун инсониятнинг маданий, маънавий ва интеллектуал бойлигининг ажралмас қисми ҳисобланади. Бу эса уни асраб-авайлаш, ҳар томонлама ўрганиш ва келажак авлодларга етказиш бўйича халқаро ташкилотлар, давлатлар, илмий жамоатчилик, тинчлик, ўзаро англашув ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга интилаётган барча инсонлар зиммасига катта масъулият юклаши табиий, албатта.
Биз Форум якунлари бўйича қабул қилинган Декларация ҳамда ислом цивилизациясини асраш, ўрганиш ва ривожлантиришга қаратилган “йўл харитаси”ни узоқ муддатли халқаро ҳамкорликнинг мустаҳкам пойдевори сифатида тўлиқ қўллаб-қувватлаймиз. Сиз уларда белгиланган ташаббусларни амалга ошириш, халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш, умумий маънавий меросимизни асраб-авайлаш ҳамда ислом цивилизациясини тинчлик, маърифат ва ўзаро англашув йўлида ривожлантиришга қаратилган саъй-ҳаракатларга бундан буён ҳам етакчилик қилиб, ҳар томонлама қўллаб-қувватлайсиз, деб чин дилдан умид билдирамиз.
Форум қарорларини амалий ҳаётга татбиқ этиш мақсадида биз, Сиз билан маслаҳатлашган ҳолда, Ислом цивилизациясини Жаҳон альянсини таъсис этиш ташаббусини илгари суриш ниятидамиз. Мазкур Альянснинг фаолияти қўшма илмий тадқиқотларни мувофиқлаштириш, юқори малакали мутахассислар тайёрлаш, академик алмашинувларни ривожлантириш, нашриёт ишига оид халқаро лойиҳаларни амалга ошириш, маданий мерос намуналарини асраш ва кенг тарғиб қилиш, шунингдек, давлатлар ўртасидаги гуманитар ҳамкорликни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади, деб ишонамиз.
Форум давомида қабул қилинган қарорлар Ўзбекистон заминида пайдо бўлган ушбу эзгу ташаббус халқаро миқёсда кенг қўллаб-қувватланаётгани ва жаҳондаги илмий-маънавий ҳамжамиятнинг умумий ишига айланаётганини яққол тасдиқлайди.
Биз мазкур қарорларни амалга ошириш, ислом цивилизациясининг буюк меросини сақлаш ва келажак авлодларга етказиш борасида ўзимизнинг интеллектуал, илмий ва маънавий салоҳиятимизни бирлаштиришга тайёр эканимизни яна бир бор баён қиламиз. Ишонамизки, қадимий Ўзбекистон диёрида қабул қилинган ушбу қарорлар ислом цивилизацияси меросини ўрганиш, асраш ва кенг тарғиб этиш соҳасида халқаро ҳамкорликнинг янги босқичи учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилади. Ушбу Мурожаатни қабул қилар эканмиз, мазкур қарорларни амалга ошириш бўйича зиммамизга улкан умумий масъулият олаётганимизни яна бир бор эътироф этамиз ҳамда тинчлик, маърифат, ўзаро ҳурмат ва бутун инсоният бойлигининг узвий бир қисми ҳисобланган буюк маънавий ҳамда интеллектуал меросни асраб-авайлаш йўлида доимо Сиз билан бир сафда туриб иш олиб боришга тайёр эканимизни билдирамиз.
Муҳтарам Президент Жаноби Олийлари!
Биз Сизга ва Сизнинг тимсолингизда Форумнинг барча ташкилотчиларига, кўп миллатли бутун Ўзбекистон халқига Ислом цивилизацияси I халқаро форуми юксак савияда ташкил этилгани ҳамда самимий меҳмондўстлик учун чуқур миннатдорлик изҳор этамиз.
Сиз, Жаноби Олийларига мустаҳкам соғлик, оилавий бахт-саодат, Ўзбекистон халқига садоқат билан хизмат қилишдек ғоят шарафли ва масъулиятли фаолиятингизда янада улкан ютуқлар тилаймиз. Янги Ўзбекистон стратегиясини амалга ошириш, Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш ҳамда бу қутлуғ заминнинг илм-фан, маърифат, ислом цивилизацияси, гуманитар ҳамкорлик ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот бўйича жаҳонда етакчи марказлардан бири сифатидаги юксак ўрни, шуҳрати ва нуфузини янада мустаҳкамлаш йўлидаги саъй-ҳаракатларингизга муваффақиятлар тилаймиз.
Аллоҳ таоло Сизнинг эзгу ният ва ҳаракатларингизга хайру баракотлар берсин!
Ислом цивилизацияси I халқаро форумида қабул қилинган қарорлар дунё халқлари ўртасида ўзаро англашув, адолат ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга хизмат қилсин!
Парвардигори олам уч минг йиллик буюк тарих ва маданият бунёдкори бўлган меҳнаткаш, меҳмондўст ва олижаноб Ўзбекистон халқига тинчлик, умуммиллий бирлик, фаровонлик ва равнақ ато этсин, ижодкорлик салоҳиятини бундан ҳам зиёда қилсин, барча эзгу ниятларига етказсин!
Чуқур ҳурмат билан,
Ислом цивилизацияси I халқаро форуми иштирокчилари
2026 йил, 9 июль
Ўзбекистон Республикаси, Тошкент шаҳри
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 