05 Март, 2026, 16 Рамазон, 1447
05 Март, 2026, 16 Рамазон, 1447
Ҳижрий учинчи йил, рабиъус соний ойи (мил. 624 йил сентябрь-октябрь) – Бану Сулайм қабиласи Мадинага ҳужум қилиш учун катта қўшин тўплаётгани ҳақида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга хабар етиб келгани заҳоти (ёки Қурайш карвонини кўзлаб), у зот уч юз жангчидан ташкил топган лашкар билан Мадинанинг жанубий тарафидаги Буҳрон деган жойга бордилар (лекин жангсиз кейинги ойда Мадинага қайтиб келдилар. Бу юриш тарихга “Буҳрон ғазоти” номи билан кирган).
Ҳижрий тўртинчи йил, рабиъус соний ойи (мил. 625 йил сентябрь-октябрь) – Ғатафон қабиласининг Бану Муҳориб ва Бану Саълаба уруғларидан ташкил топган саҳройи араблар бир жойга йиғилишаётгани ҳақида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга хабар келганида, бу тошбағир ва тўпори бадавийларнинг дилларига қўрқув солиш мақсадида Нажд даштлари оша улар устига тезлик билан юриш қилдилар (қароқчилик ва босқинчиликни ўзларига касб қилиб олган бу бадавийлар мусулмонларнинг келаётгани хабарини эшитиб, қўрқиб, тоғнинг тепасига чиқиб кетишди. Шундай қилиб, мусулмонлар бу босқинчи қабилаларнинг попукларини пасайтириб, дилларига қўрқув солиб қўйди ва жумодул аввал ойида Мадинага соғ-омон қайтиб келишди. Бу юришга “Нажд ғазоти” дейилади);
Ҳижрий олтинчи йил, рабиъус соний ойи (ёки рабиъул аввал ойи / мил. 627 йил июль-август ёки август-сентябрь) – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Уккоша ибн Миҳсан розияллоҳу анҳу бошчилигида қирқ нафар саҳобани Ғамр суви атрофида жойлашган Бану Асад қабиласига юбордилар (бу юришга “Уккоша ибн Миҳсан сарияси” дейилади);
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Муҳаммад ибн Маслама розияллоҳу анҳу бошчилигида ўн кишилик сарияни Бану Саълаба диёридаги Зулқасса деган жойга юбордилар (у ерга етиб борганларида душман улар учун юз кишилик пистирма тайёрлаб қўйган экан. Мусулмонлар уйқуга кетганда пистирмадагилар тўсатдан ҳамла қилиб, уларни ўлдириб кетишди, фақат битта Муҳаммад ибн Маслама яраланган ҳолда тирик қолди. Бу юришга “Муҳаммад ибн Маслама сарияси” дейилади);
Ҳижрий олтинчи йил, рабиъус соний ойи (мил. 627 йил август-сентябрь) – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Муҳаммад ибн Маслама сариясида ўлдирилган саҳобаларнинг қасосини олиш учун Абу Убайда ибн Жарроҳ розияллоҳу анҳу бошчилигида қирқ нафар саҳобани яна Зулқассага юбордилар (улар тунлари пиёда йўл юриб, тонг пайти Бану Саълаба қабиласига ҳужум қилдилар. Душман тоққа қочиб чиқиб кетди. Мусулмонлар фақат бир кишини қўлга олди ва у мусулмон бўлди. Бу юришга “Абу Убайда ибн Жарроҳ сарияси” дейилади);
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Зайд ибн Ҳориса розияллоҳу анҳу бошчилигида бир сарияни Марруз-заҳрондаги Жамум суви атрофида жойлашган Бану Сулайм қабиласи устига юбордилар (бу юришга “Зайд ибн Ҳориса сарияси” дейилади);
Ҳижрий тўққизинчи йил, рабиъус соний ойи (мил. 630 йил июль-август) – Рум шоҳи Қайсар Муъта жангидан бир йил ҳам ўтмай, мусулмонлар енгиб бўлмас катта қудратга айланмасларидан туриб, уларни батамом тор-мор қилишга аҳд қилди ҳамда румликлар, уларга тобе бўлган Ғассон ва бошқа араб қабилалари иштирокида жуда катта қўшин ҳозирлаб, катта урушга тайёрлана бошлади.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бўлажак урушга тайёргарлик қилиш мақсадида аёлларидан бир ой давомида ийло қилдилар (яъни уларга яқинлашмасликка қасам ичдилар) ва улардан четланиб, бир ҳужрани маскан тутдилар.
Ўша кунларда мунофиқлар ўз фитна ва макр-ҳийлаларига ўчоқ бўлиши учун масжид суратида бир марказ барпо қилдилар (у масжидининг номи “Зирор” яъни, мусулмонларга зарар етказиш масжиди эди. Сўнг улар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ушбу масжидларида намоз ўқиб беришларини сўрашди, лекин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам урушга тайёргарлик қилиш билан банд бўлганлари учун у ерда намоз ўқишни кейинга сурдилар).
Ҳижрий ўн саккизинчи йил, рабиъус соний ойи (мил. 639 йил апрель) – ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу халифалик даврида Шом мамлакатидаги мусулмонларнинг аҳволидан хабар олиб келиш мақсадида Мадинадан саҳобалар билан йўлга чиқдилар (Шом чегарасидаги Сарғ қишлоғига етганида, Шомда ўлат тарқагани ҳақида хабар етиб келди ва Шомга кирмасдан ортларига қайтишди. Ўша ўлат сабабли, Шомда 25-30 минг мусулмон вафот этган. Ўлганлар ичида Абу Убайда ибн Жарроҳ, Муоз ибн Жабал, Язид ибн Абу Суфён ва Суҳайл ибн Амр сингари машҳур саҳобалар ҳам бор эди. Шунда ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу Амр ибн Ос розияллоҳу анҳуга мактуб ёзиб, шаҳар аҳолисини тоғли ҳудудларга кўчиришни буюради. Чунки ўлат тоғ аҳолиси орасида тарқалмас экан. Шу сабаб, қолган халқ ўлимдан сақланиб қолган. Аллоҳ барчаларидан рози бўлсин);
Ҳижрий 368 йил, рабиъус соний ойи (мил. 978 йил ноябрь) – саҳобалар ҳақида ёзилган «Ал-истийъоб фи маърифатил асҳоб» китоби муаллифи Абу Умар ибн Абдул Барр раҳимаҳуллоҳ жума куни имом минбарда хутба ўқиётганида туғилди;
Ҳижрий 491 йил, рабиъус соний ойи (мил. 1098 йил март) – салб урушлари бошланди;
Ҳижрий 1252 йил, 21 рабиъус соний (мил. 1836 йил 4 август) – машҳур «Раддул мухтор» китоби муаллифи ҳанафий уламоларининг охирги муҳаққиқларидан Ибн Обидин раҳимаҳуллоҳ вафот этган;
Ҳижрий 1375 йил, рабиъус соний ойи (мил. 1955 йил ноябрь-декабрь) – Саудия давлати ўз тарихида Масжиди Ҳаромни илк бор кенгайтириш ишларини бошлади;
Ҳижрий 1420 йил, рабиъус соний ойи (мил. 1999 йил июль-август) – машҳур «Мабоҳис фи улумил Қуръон» китоби муаллифи шайх Манноъ Қаттон вафот этди…
ТИИ ўқитувчиси
Абдул Азим Зиёуддин
тайёрлади
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Қуръони Каримнинг тўртинчи сураси Нисо бўлиб, у Мадинада нозил бўлган, бир юз етмиш олти оятдан иборат. «Нисо» сўзининг маъноси «Хотинлар», «Аёллар»дир. Сурада аёллар тўғрисида шариат ҳукмлари батафсил баён қилингани сабабли унга шу ном берилган. Бу сура ҳажм жиҳатидан Қуръони Каримда Бақара сурасидан кейин иккинчи ўринда туради. Нисо сураси оятлари олти йил мобайнида нозил бўлган.
Сурада кўпгина шаръий ҳукмлар келиб, жумладан, етимлар ҳаққига риоя қилиш, кичик ёшдаги болалар ва заиф кишиларга раҳм-шавқатли бўлиш, аёлларга чиройли ва самимий муносабатда бўлиш, уларни ҳурмат қилиш ва ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, оила ва қариндош-уруғчиликни мустаҳкамлаш, эр-хотин ўртасидаги алоқалар, уларнинг бир-бирлари олдидаги ҳуқуқ ва бурчлари, эр оилада бошлиқ ва барча масъулият унинг зиммасида бўлиши, оила тўғрисидаги бошқа ҳақ-ҳуқуқлар кенг баён қилинади. Аёллар ҳурматини юксакларга кўтариб, агар эр киши ўз аёлини яхши кўрмаса ҳам у билан ҳушмуомалада ҳаёт кечириши кераклиги буюрилади, у ёқтирмаган нарсада кўпгина ҳикмат ва яхшиликлар мавжудлиги хабари берилади.
Жамиятдаги ички ва ташқи алоқалар тўғрисида ҳам зикр қилиниб, жамият мустаҳкам бўлиши учун кишилар ўртасида бирдамлик, меҳр-шафқат, ўзаро бағрикенг бўлишлик, ҳар бир ишда адолат ва тенглик бўлиши лозимлиги таъкидланади. Жамиятни фаҳш, зулм ва фитнадан сақлаш ҳақида ҳам баён қилинади.
Шунингдек, жоҳилият пайтида мавжуд бўлган бировларнинг молини ботил йўллар билан ейиш, порахўрлик, омонатга хиёнат, кишиларнинг обрў ва ҳақ-ҳуқуқларини поймол этиш, ноҳақ одам ўлдириш каби разил ишлар муолажа қилинади. Уларнинг ўрнини исломий фазилатлар эгаллаши лозимлиги уқдирилади.
Жиҳод пайтида урушда намозни қандай адо этишнинг ҳукми ҳам шу сурада келган. Доимо оғир пайтда панд берадиган мунофиқлар ҳақидаги масалалар ҳам уруш ҳақидаги оятлар ичида муолажа этилади.
Мусо алайҳиссалом ва унинг қавми ҳақида ҳам оятлар келиб, яҳудийларнинг ўтмишдаги жирканч ишлари ва одатларига қисқача изоҳ берилиб, уларнинг хавфли кирдикорларидан мусулмонлар огоҳлантирилади. Яҳудийларнинг мусулмонлар жамоасига қарши олиб борган ишлари ҳақида ҳам баҳс юритилади. Улар мунофиқ ва мушриклар билан бирикиб олиб, Исломга, мусулмонларга қарши турли фитналар уюштириб, мусулмонларда Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг пайғамбарликларига шубҳа уйғотиш учун қилган уринишлари фош этилади.
Ислом ақидаси, Аллоҳ таолонинг ягона илоҳлиги ҳақида ҳам сўз юритилиб Насороларнинг ўзгартириб олган “Аллоҳ уч аслдан - ота, ўғил ва муқаддас руҳдан иборат” деган нотўғри эътиқодини тўғрилаш учун Исо алайҳиссалом Аллоҳнинг бандаси ва пайғамбар экани, Биби Марям ҳам илоҳ эмас балки Аллоҳнинг бандаси эканлиги ҳақидаги оятлар ҳам баён қилинади ва Насороларнинг ботил эътиқоди очиб берилади.
Шунингдек, сурада мерос ҳукмлари ҳам батафсил баён қилинган. Мерос илмини чуқур ўрганишга тарғиб қилинади. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай марҳамат қилганлар: «Фароиз (мерос илми)ни ўрганинглар ва уни ўргатинглар. Албатта, у илмнинг ярмидир. Аниқки, у ёддан кўтарилиб кетади ва у умматимдан биринчи бўлиб суғуриб олинувчи нарсадир» (Имом Ибн Можа ривояти).
Оиша розияллоҳу анҳо: «Нисо сураси мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида эканлигимда, яъни бирга яшаган вақтимда нозил бўлган», деганлар.
Ушбу сурани фазилатлари ҳақида Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу шундай деганлар: «Нисо сурасидаги беш оят ўрнига менга дунё ва ундаги бор нарса берилса ҳам хурсанд бўлмайман». Ушбу оятлар қуйидагилар:
«Агар сизлар ман этилган гуноҳларнинг катталаридан сақлансангиз, кичик гуноҳларингизни сизлардан ўчирурмиз ва сизларни роҳатбахш манзил (жаннат)га киритурмиз», (31-оят). Уламоларимиз етмишга яқин катта гуноҳлар мавжудлигини айтишиб, уларга Аллоҳга ширк келтириш, ноҳақ одам ўлдириш, зино, бачабозлик, ароқ ичиш, ўғрилик, босқинчилик, бировни зинода айблаш, ёлғон гувоҳлик бериш, ёлғон қасам ичиш, рибохўрлик, пора олиш, қариндошлик алоқаларини узиш, ота-онага оқ бўлиш, етим молини ейиш, ўлчов ва тарозуда хиёнат қилиш, закотни маън қилиш, намозни вақтидан олдин ўқиш, узрсиз намозни вақтидан кейин ўқиш, эркак ва аёллар ўртасида қўшмачилик қилиш, амри маъруф ва наҳйи мункарга қодир бўлиб туриб қилмаслик, Қуръон таълимотини унутиб юбориш, Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бўлиш, Аллоҳнинг макридан бепарво бўлиш, аҳли илм ва ҳофизи Қуръонларга ёмонлик қилиш ва бошқалар киради.
«Албатта, Аллоҳ бир зарра миқдорида (ҳам бировга) зулм қилмагай. Агар (ўша миқдорда) яхшилик бўлса, уни (бир неча баробар) кўпайтирур ва Ўз ҳузуридан улуғ мукофот (жаннат) ато этур», (40-оят).
«Албатта, Аллоҳ Ўзига ширк келтириш (гуноҳи)ни кечирмагай ва (лекин) ана шундан бошқа (гуноҳлар)ни Ўзи хоҳлаган (банда)ларидан кечирур. Ким Аллоҳга ширк келтирса, демак, у улкан гуноҳни тўқиб чиқарибди», (48-оят).
«Қайси бир пайғамбарни юборган бўлсак, Аллоҳнинг изни билан унга итоат қилиниши учун (юборганмиз). Агар улар ўзларига зулм қилгач, дарҳол Сизга келишиб, Аллоҳдан кечирим сўраганларида ва Пайғамбар ҳам улар учун кечирим сўраганда, Аллоҳ кечирувчи ва раҳм-шафқатли эканини билган бўлур эдилар», (64-оят).
«Кимда-ким бирор ёмон иш қилса ёки ўз жонига жабр қилса, сўнгра Аллоҳдан кечирим сўраса, Аллоҳнинг (қанчалик) кечирувчан ва раҳмли эканини идрок этади», (110-оят). Бу ояти карима ҳақида Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу қуйидагиларни айтганлар: «Аллоҳ ўз бандаларига карами, афви, ҳилми, раҳматининг кенглиги ва мағфиратининг беқиёслиги ҳақида хабар бермоқда. Ким кичикми-каттами гуноҳ қилса-ю, сўнгра Аллоҳга истиғфор айтса, Аллоҳни мағфиратли ва раҳмли Зотлигини топади. Гарчи гуноҳлари осмонлару ердан, тоғлардан катта бўлса ҳам».
Ибн Аббос розияллоҳу анҳу эса: «Нисо сурасида нозил қилинган саккиз оят бу уммат учун устидан қуёш чиққанидан ва ботганидан (дунёдаги бор яхшиликларга эга бўлганидан) яхшироқдир», деганлар. Улар 26,27,28, 31,40,48, 64, 110-оятлардир.
«Аллоҳ сизларга (шариат аҳкомларини) баён қилиш, сизларни илгари ўтган (ҳақ йўлдаги) зотларнинг йўлларига ҳидоят этиш ва тавбаларингизни қабул қилишни хоҳлайди, Аллоҳ доно ва ҳаким зотдир. Аллоҳ тавбаларингизни қабул этишни хоҳлайди, шаҳвоний ҳиссиётга тобеъ бўлганлар эса, (тўғри йўлдан) оғиб кетишларингизни хоҳлайдилар. Аллоҳ сизларга (шариат аҳкомларини) енгиллатишни хоҳлайди. Ахир, инсон заиф яратилгандир», (26-27-28 оятлар).
Сурада кўпгина шариат ҳукмлари баён қилингани сабабли уламолар уни чуқур ўрганишга тарғиб қилишади. Шундай оятлардан бири «Сенга етган яхшилик Аллоҳдандир ва сенга етган ёмонлик нафсингдандир. Биз сени одамларга Пайғамбар қилиб юбордик, шоҳидликка Аллоҳнинг ўзи кифоя қилур», (79-оят).
Уламоларимиз ушбу оятнинг тафсирини шундай изоҳлайди: Инсоннинг бу дунёда қиладиган амаллари натижаси бу дунёсига ҳам, у дунёсига ҳам тегишли бўлади. Агар инсон Аллоҳ таоло кўрсатган йўлдан юриб, шариатда буюрилган амалларни бажарса, яхшилик қилиб ёмонликдан қайтса, Аллоҳ таоло ўзининг раҳмати ила икки дунё саодатига эриштиради. Аммо, инсон Аллоҳнинг буюрган йўлидан юрмаса, Унинг шариатига амал қилмаса, қайтарган ёмонликлардан қайтмаса, бу дунёда ҳам, охиратда ҳам хор бўлади, у ўзига зулм қилади, оқибатда эса унга ёмонлик етишига ўзи сабабчи бўлади.
«Ва Аллоҳга ибодат қилинглар ва Унга ҳеч нарсани шерик келтирманглар! Ота-онага, қариндошларга, етимларга ва мискинларга, яқин қўшниларга, ён қўшниларга, ёнбошдаги соҳибларга, кўчада қолганларга, қўлингизда мулк бўлганларга яхшилик қилинглар. Албатта, Аллоҳ ўзини юқори тутувчи ва одамлар устидан фахр қилувчиларни хуш кўрмас», (36-оят).
Агар барча инсонлар Қуръони Каримда буюрилган оятларга амал қилсалар жамият тинч, одамлар омон, халқ ҳаёти обод ва фаровон ҳаёт кечиришига замин бўлади.
«Ким Аллоҳга ва Расулга итоат этса, бас, ана ўшалар Аллоҳ неъмат берган набийлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳлар билан биргадирлар. Ва уларнинг рафиқлари қандай ҳам яхши! Бу Аллоҳдан бўлган фазлдир ва билгувчиликда Аллоҳнинг Ўзи кифоя қилур», (69-79-оятлар).
Ушбу оятда ҳар бир мусулмоннинг орзуси, истаги ифодаланиб, уларни ушбу йўлда янада ғайрат ва шижоат билан ҳаракат қилмоқликка, ҳаётнинг ҳар бир жабҳасида ислом аҳкомларига амал қилишликка, иншааллоҳ, жаннатда эса энг юксак мақомларга эга бўлишлик учун рағбатлантиради.
“Тафсири Ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”, “Қуръони азим
мухтасар тафсири” ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон МАМАДАЛИЕВ тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 