29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
Тонг саҳар тўрт мучамизнинг соғ, оиламиз тинч, ташқарида ҳеч қандай хавфнинг хатарисиз уйғониш биз ҳар доим ҳам эътибор беравермайдиганимиз, шукрини адо этишни эсимиздан чиқарадиганимиз неъматлар сирасига киради. Гўё асли шундай бўлиши керакдек яшайверамиз. Яна бир тур неъматлар борки, бизнинг эътиборимиздан четда. Буларга сув, ҳаво каби биз қадрламайдиган, лекин булар бўлмаса, бир соат ҳам яшай олмайдиган эҳтиёжларимиз киради.
Бу неъматларнинг шукрини адо этмаслик, яъни қадрига етмаслик оқибати нималарга олиб келиши бугунги кунда намоён бўляпти. Пала-партиш фойдаланиш сабаб Орол денгизининг қуриши нафақат минтақамизнинг, балки бутун дунёнинг муаммосига айланиб улгурганига анча бўлди. Биз учун текинга бериб қўйилган бу бебаҳо неъматни қадрламаслик орқасидан бугун инсоният жиддий муаммолар қаршисида турибди. Аллоҳ таоло Ўзининг каломида берилган неъматларни қадрлашни таъкидлаб, «Еб-ичинглар, аммо исроф қилманглар. Чунки У Зот исроф қилувчиларни севмас» (Аъроф сураси, 31-оят), деб буюрди.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам таҳорат қилаётган буюк саҳобалардан бири Саъд ибн Абу Ваққос розияллоҳу анҳунинг сувни кўпроқ ишлатаётганини кўрдилар ва унга: «Ҳой Саъд! Бу қандай исрофгарчилик?!» дедилар. Саъд ибн Абу Ваққос розияллоҳу анҳу: «Эй Аллоҳнинг Расули! Таҳоратда ҳам исроф бўладими?» деди. У Аллоҳнинг ибодати учун таҳорат қилаётганда сувни сал кўпроқ ишлатиш исроф саналмаса керак, деб ўйлаган экан. Шунда у зот алайҳиссалом: «Ҳа, ҳатто оқиб турган дарёнинг ёқасида бўлсанг ҳам», дедилар.
Биз эса «Сув – текин» деган тушунча билан бир пайтлар шаҳарларимиз, қишлоқларимиз, маҳаллаларимизда зилол сувга тўлиб оққан ариқ-анҳорларни қуритдик. Борларини чиқиндихонага айлантирдик. Оқибатда илгари одамлар бемалол ичаверган ариқ сувлари ҳозир ҳатто қўл ювишга ҳам ўйланиб қолинадиган ҳолга келди.
Яқин-яқингача пойтахтнинг шимоли-шарқ томонидан кўриниб, баҳри дилингизни очган, хуш кайфият бағишлаган пурвиқор тоғлар бугун кўринмай қолганига одамлар энди-энди аҳамият бера бошлашди. Дарахтларнинг камайиши, автоуловларнинг кўпайиши, мавжуд яшил ҳудудлар қисқариб, ўрнига режасиз қуриб ташланаётган уй-жой экологияга, она табиатга таъсир қилмай қолмади. Қалин чангли парда ортига яширинган тоғлар худди бизни ёрдамга чақираётган, вақтида чора кўрилмаса, оғир оқибатлар юзага келишидан огоҳлантираётгандек гўё.
Ва ачинарлиси бу оғир оқибатлар ўзини кўрсата бошлади. 60 йиллик тажрибага эга IQAir ташкилоти томонидан тайёрланган охирги йиллик ҳисоботда қайд этилишича, ҳавонинг ифлосланиши оқибатида бир йилда дунё бўйича 7 миллион аҳоли ҳаётдан бевақт кўз юммоқда, миллиардлаб инсон нафас йўллари касалликлари ҳамда бошқа оғир дардларга йўлиқмоқда. IQAir сайти маълумотларига кўра, 2023 йил якунлари бўйича тузилган рейтингга мувофиқ, Ўзбекистон 134 давлат орасида 23-ўринни банд этиб турганини жуда ачинарли. Рўйхатдаги ҳавоси энг ифлос учликни Бангладеш, Покистон ва Ҳиндистон эгаллаган (iqair.com/ru/world-most-polluted-countries).
Сурункали респиратор касалликларининг дунё бўйлаб тарқалиши ва бу жараёнларнинг асоратларини ўрганган бир гуруҳ британиялик олимлар инсон ўлимига сабаб бўлаётган бешта асосий омиллардан бири нафас олиш тизими касалликлар эканини маълум қилишди. Тиббиёт соҳасига оид янгиликларни ёритадиган «Тhe Lancet» нашри эълон қилган мақолада 1990–2019 йилларда нафас йўллари касалликларининг тарқалиши 39,8 фоизга, ушбу дардлардан вафот этганлар сони эса 28,5 фоизга ошгани айтилган. Бронхиал астма энг кўп тарқалаётган сурункали респиратор касаллик сифатида қайд этилган бўлиб, нафас йўлларининг касалланиши, биринчи навбатда, чекиш иллати, шунингдек, ҳавонинг ифлосланиши ҳамда саноат ишлаб чиқаришининг турли хилдаги салбий оқибатлари сабаб юзага келмоқда.
Юртимиздаги мактабларнинг бирида атроф-муҳитни асраб-авайлаш ҳамда бошқа ижтимоий муаммоларни бартараф этиш, уларнинг олдини олишга бағишланган тадбирда бир ўқувчи йигит Она Ернинг одамларга қилган мурожаатини ўқиб берган эди. Сиз ҳам бу мурожаатга бир эътибор бериб кўринг-а:
«Эй одамзод, нималар қилиб қўйдинг, нималар қиляпсан! Тўхта! Бўлди! Етар энди. Дарахтларни кесиб, қанча ўрмонларни йўқ қилдинг, ҳавони, сувни булғатдинг. Кўлу дарёларни қуритдинг. Жуда қизиб кетдим. Яратилганимдан бери бунақа қизимаганман. Ҳаммаёғимни ёндириб, илма-тешик қилиб ташладинг-ку! Яна нима истайсан, одамзот?! Шаҳарларда тупроқ қолмади! Ҳаммаёқни тошдек бетон билан қоплаб ташладинг. Менинг сабрим чексиз эмас. Захираларим ҳам тугаб боряпти. Мени асрамасанг, эртага ўзинг қийналасан. Ўзингни бос. Тўхта. Атрофга қара! Ақл билан иш тутиб, менга озгина ёрдам бериб юборсанг, у ёғига ўзимни ўзим тиклаб оламан. Яхшиям Аллоҳ менга ўзимни ўзим совутиш қобилиятини берган. Лекин вазият шу зайлда давом этаверса, яъни табиат шу тарзда ифлослантирилаверса, тикланиш қобилиятим ҳам иш бермай қўйиши мумкин. Аввалги ҳолга қайтиши даргумону, лекин вазиятни яхши томонга ўзгартириш мумкин. Яхши инсонлар ҳали бор бу дунёда. Ҳаммангиз бирлашсангиз, қўлингиздан кўп нарса келади, Худо хоҳласа».
Ўсмир йигитнинг бу мурожаати ҳар биримизга кўзингизни очинг, вақт борида имкониятларни ишга солинг, деяётгандек гўё...
Аллоҳ ҳеч бир нарсани бекор яратмаган. Ҳар бир ўсимликнинг, ҳар бир жониворнинг вазифаси бор. Шунингдек, уларнинг мавжудлиги, яшаши бир-бирига чамбарчас боғлиқ. Бу занжирни узиш мумкин эмас. Бордию ҳайвонот ёки наботот оламининг бир вакили йўқ қилинса, бунинг оқибати қачондир барибир сезилиши аниқ.
Аччиқ ҳақиқат шуки, бор табиатдаги, яъни атроф-муҳитдаги кўпгина ресурслар йўқотиб бўлинган. Аммо ўша нарсаларнинг кўпини тиклаш, қайтариш мумкин. Ўз навбатида, борини сақлаб қолиш ҳам жуда муҳим. Шундай экан, Аллоҳ берган буюк неъматлар – сув, тупроқ, ҳаво, ўсимликлару жониворларга бўлган муносабатимизни ўзгартирайлик, азизлар. Зеро, биздан кейинги авлод ҳам озод ва обод юртда яшашга ҳақли.
«Ҳилол» журнали 8(65)-сонидан
Тарихий обидалари, қадимий шаҳарлари, буюк алломалар мероси эса Ўзбекистоннинг асрлар давомида шаклланган миллий маданияти мамлакатнинг энг катта туристик бойликларидан бири. Бироқ бугун масала фақат ушбу меросни дунёга танитиш билан чекланмайди. Уни асраб-авайлаган ҳолда замонавий туризм маҳсулотига айлантириш, ҳудудларда янги иш ўринлари яратиш, тадбиркорликни рағбатлантириш ва туристнинг мамлакатда кўпроқ вақт қолишига эришиш муҳим вазифага айланмоқда.
Айниқса, зиёрат туризми учун имкониятлар катта. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Шаҳрисабз меъморий мероси, Имом Бухорий, Имом Мотуридий, Имом Термизий каби алломаларнинг илмий-маърифий мероси, минг йиллар давомида шаклланган ҳунармандчилик, мусиқа, гастрономия ва урф-одатлар бугун маданий ҳамда зиёрат туризмининг катта иқтисодий ресурсига айланмоқда. Бу ресурснинг глобал бозордаги салмоғи ҳам йил сайин ортмоқда. “Mastercard-CrescentRating” ташкилотининг “Жаҳон мусулмон саёҳати индекси — 2026” (GMTI 2026) маълумотларига кўра, 2025 йилда мусулмон сайёҳларнинг халқаро саёҳатлари сони 196 миллионга етган. 2030 йилга бориб бу кўрсаткич 262 миллионга, йиллик харажатлар эса 310 миллиард АҚШ долларига етиши прогноз қилинмоқда. Ислом цивилизациясининг бешикларидан бири бўлган Ўзбекистон учун бу бозор нафақат маънавий, балки стратегик иқтисодий имкониятдир. Шу билан бирга, мазкур бозорда рақобат кескинлашиб бораётгани хизмат сифатини тизимли ошириш заруратини ҳам кун тартибига қўймоқда.
Хўш, тарихий меросни замонавий иқтисодий ресурсга айлантиришнинг қандай йўллари мавжуд? Биз бир қанча саволлар билан Ўзбекистон Республикаси Туризм қўмитаси раиси Абдулазиз Аққуловга мурожаат қилдик.
- Бугун “меросни иқтисодиётга айлантириш” деган тушунча кўп тилга олинмоқда. Бу иборани қандай тушуниш мумкин? Тарихий обидани тижорат объектига айлантириш билан уни иқтисодий ресурс сифатида ишлатиш ўртасида қандай фарқ бор?
— Тарихий меросни тижоратлаштириш эмас, аксинча, уни асраб-авайлаган ҳолда атрофида барқарор туристик хизматлар тизимини яратиш муҳим. Масалан, зиёратгоҳга келган сайёҳ фақат бир объектни кўриб кетмаслиги керак. Унинг учун транспорт, меҳмонхона, овқатланиш, гидлик хизмати, ҳунармандчилик, миллий таомлар, китоб ва сувенирлар, маданий дастурлар каби хизматлар таклиф этилиши лозим. Шунда битта тарихий объект атрофида ўнлаб тадбиркорлик субъектлари фаолияти шаклланади. Бу эса янги иш ўринлари ва аҳоли даромадининг ўсишига хизмат қилади.
- Ўзбекистонда давлат муҳофазасида 8 мингдан зиёд моддий маданий мерос объекти бор. Бу улкан салоҳиятни туризмга қандай жалб қилиш мумкин?
— Аввало, ҳар бир объектнинг ўзига хос хусусиятини аниқлаш керак бўлади. Барча объектга бир хил ёндашув тўғри эмас. Айримлари зиёрат туризми, бошқалари археологик, илмий, этнографик ёки маданий маршрутлар учун қизиқарли бўлиши мумкин. Биз учун “бир объект — бир ташриф” модели эмас, балки “бир ҳудуд — бир неча кунлик туристик тажриба” модели муҳим. Биз сайёҳга фақат зиёрат эмас, балки тарих, илм-фан, меъморчилик, миллий таомлар, ҳунармандчилик ва замонавий хизматларни бирлаштирган яхлит маҳсулотни таклиф қилишимиз мумкин.
- Бу ёндашув туристнинг мамлакатда қолиш муддатига ҳам таъсир қиладими?
— Албатта. Туризмда асосий кўрсаткичлардан бири фақат туристлар сони эмас. Уларнинг мамлакатда қанча кун қолиши ва қанча маблағ сарфлаши ҳам муҳим. Алоҳида қайд этишим лозимки, 2030 йилгача туристнинг мамлакатда қолиш муддатини 7–8 кунга етказиш, ўртача харажатини эса 1 минг долларгача ошириш мақсади белгиланган. Бунинг учун туристга кўпроқ хизмат ва кўпроқ тажриба таклиф қилиш мақсадга мувофиқ. Маданий ва зиёрат туризми бу вазифани бажаришда муҳим йўналишлардан бири бўлади.
- 2026 йил март ойида Ислом цивилизацияси маркази ва янгиланган Имом Бухорий мажмуасининг очилиши катта воқеа бўлди. Бу объектлар туристик оқимга қандай таъсир кўрсатмоқда?
— Ислом цивилизацияси маркази қисқа вақт ичида йирик ташриф нуқтасига айланди. 2026 йил 1 июнь ҳолатига марказга ярим миллион маҳаллий ва хорижий ташрифчи келган. Кунлик ўртача ташрифлар 6 минг нафарни ташкил этган. Имом Бухорий мажмуасида ҳам катта ўзгариш бўлди. Мажмуа нафақат зиёратгоҳ, балки меҳмонхона, оилавий меҳмон уйлари, туризм маркази, сервис ва транспорт инфратузилмасига эга яхлит туристик мажмуа сифатида шакллантирилди. Очилишидан кейин бир ой ичида бир миллиондан ортиқ маҳаллий ва хорижий зиёратчининг ташриф буюргани бу йўналишга талаб юқори эканини кўрсатади. Қисқа вақт ичида марказ “Дунёнинг энг йирик ислом цивилизацияси музейи” сифатида Гиннесс рекордлар китобига киритилди, мингдан ортиқ ноёб артефакт Ўзбекистонга қайтарилди. Илмий йўналишда 810 та лойиҳа амалга оширилиб, уларда 2 мингга яқин маҳаллий ва хорижий олим иштирок этди. Конференция, семинар ва маҳорат дарсларига 5 мингдан ортиқ киши жалб қилинди.
- Бир миллион ташрифнинг иқтисодий самараси қандай ўлчанади?
— Бир миллион ташриф — фақат зиёратгоҳга кирган одамлар сони эмас. Бу транспорт, меҳмонхона, умумий овқатланиш, гидлик, савдо, ҳунармандчилик ва бошқа хизматларга қўшимча талаб дегани. Шунинг учун биз туристик объектларни алоҳида эмас, балки улар атрофида шаклланадиган иқтисодий занжир билан биргаликда кўришимиз керак. Энг муҳими, бу жараёнда маҳаллий аҳоли фаол иштирок этиши зарур. Турист келади, хизматдан фойдаланади ва маблағ ҳудудда қолади. Ана шунда туризмнинг ижтимоий-иқтисодий самараси янада юқори бўлади.
Хабарингиз бор, Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган нутқида давлат раҳбари мамлакат истиқлолининг илдизлари уч минг йиллик давлатчилик ва цивилизация тарихига бориб тақалишини таъкидлади. Шунингдек, мустақиллик миллий қадриятлар, тарихий хотира ва диний меросни қайта англаш учун шароит яратгани қайд этилди. Нутқда Ислом цивилизацияси маркази, Имом Бухорий ва Бурҳониддин Марғиноний мажмуалари бу жараённинг замонавий илмий-маърифий инфратузилмаси сифатида алоҳида тилга олинди. Бугун Ўзбекистоннинг тарихий ва маданий мероси халқаро институтлар даражасида ҳам кенг эътироф этилган. UNESCOнинг амалдаги маълумотларига кўра, Ўзбекистоннинг 8 та объекти Жаҳон мероси рўйхатига киритилган. Уларнинг 6 таси маданий мерос объектларидир: Хиванинг Ичан қалъаси, Бухоро тарихий маркази, Шаҳрисабз тарихий маркази, “Самарқанд — маданиятлар чорраҳаси”, “Ипак йўли: Зарафшон–Қорақум коридори” ҳамда 2026 йилда рўйхатга киритилган “Тошкент модернистик архитектураси”.
Сўнгги номинация алоҳида эътиборга лойиқ. 2026 йил июль ойида Жанубий Кореянинг Пусан шаҳрида ўтказилган UNESCO Бутунжаҳон мероси қўмитасининг 48-сессиясида “Тошкент модернистик меъморчилиги. Марказий Осиёда замонавийлик ва анъаналар” номинацияси доирасида пойтахтимиздаги 10 та бино ва меъморий мажмуа рўйхатга киритилди. Бу — сўнгги 25 йил ичида Ўзбекистоннинг бундай юксак мақомга сазовор бўлган илк миллий номинацияси. UNESCO баҳосига кўра, ушбу объектлар 1966 йилги зилзиладан кейин Тошкентнинг қайта қурилиши ва ривожланишини акс эттиради. Бу эса пойтахтни фақат транзит нуқтаси эмас, балки мустақил маданий туризм манзили сифатида тарғиб қилиш учун янги имконият очади. Навбатда “Зомин тоғлари” табиий объектини рўйхатга киритиш бўйича номинация ҳужжатлари тайёрланмоқда.
Бу билан бирга, Ўзбекистонга тегишли 18 та номоддий маданий мерос элементи UNESCO рўйхатларида қайд этилган. Улар орасида Шашмақом, Катта ашула, Аския, палов маданияти, Хоразмнинг “Лазги” рақси, бахшичилик санъати, миниатюра, кулолчилик ва зарҳал безак санъати билан боғлиқ ижтимоий-маданий анъаналар бор. Ўтган 2025 йилда UNESCO Бош конференциясининг 43-сессияси Самарқандда ўтказилгани ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Бу конференция UNESCO бош қароргоҳи жойлашган Париждан ташқарида 40 йилдан ортиқ вақтдан кейин биринчи марта ташкил этилди. Сессияда 200 га яқин давлатдан 2 800 дан ортиқ делегат иштирок этди, 150 дан ортиқ тадбир ўтказилди. UNESCOнинг ўзи Самарқанддаги сессияни халқаро маданий ва илмий ҳамкорлик нуқтаи назаридан муҳим воқеа сифатида қайд этди. Бу рақамлар ва воқеалар маданий мероснинг фақат тарихий хотира эмас, балки Ўзбекистонни халқаро туризм бозорида фарқлантирадиган стратегик йўналиш эканини кўрсатади.
Туризм мамлакатимиз иқтисодиётида муҳим ўрин тутадиган, минглаб янги иш ўринлари яратиш ва аҳоли фаровонлигини оширишга хизмат қиладиган истиқболли тармоққа айланиб бормоқда. Давлат раҳбари таъкидлаганидек, сўнгги йилларда юртимизда олиб борилаётган очиқлик сиёсати, виза тартибининг соддалаштирилгани, транспорт ва меҳмонхона инфратузилмасининг кенгайтирилгани, тадбиркорлар учун кўплаб солиқ ҳамда божхона имтиёзлари жорий қилингани соҳа ривожига янги шиддат бермоқда. Бунинг тасдиғини 2025 йилда Ўзбекистонга келган хорижий сайёҳлар сони 2016 йилга нисбатан салкам 6 баробар ошиб, қарийб 12 миллион нафарга етгани, туризм хизматлари экспорти 11 карра кўпайиб, 4 миллиард 800 миллион АҚШ долларини ташкил этгани мисолида яққол кўриш мумкин.
— Туристик рақобат кучайиб бораётган шароитда хизмат сифати масаласи қанчалик муҳим?
— Жуда муҳим. Бугун сайёҳ фақат тарихий объектнинг ўзига баҳо бермайди. У аэропортдан бошлаб транспорт, меҳмонхона, овқатланиш, санитария, гид, тил, рақамли хизмат ва хавфсизликкача бўлган бутун тажрибани баҳолайди. Шунинг учун биз туризмда “объект борлиги”дан “сифатли туристик маҳсулот борлиги”га ўтишимиз керак.
— UNESCOнинг Ўзбекистон маданий меросига берган эътирофи туризм учун қандай имкониятлар очмоқда?
— UNESCO рўйхатида Ўзбекистоннинг 8 та объекти мавжуд. Шунингдек, 18 та номоддий маданий мерос элементи халқаро рўйхатларда қайд этилган. Бу эътироф мамлакатнинг халқаро туристик имижини кучайтиради. Лекин энг муҳими — бу мақомдан амалий фойдаланиш. Яъни объектни халқаро бозорда тўғри тарғиб қилиш, уни туристик маршрутларга киритиш ва атрофида сифатли хизматларни шакллантириш керак. 2026 йилда Тошкент модернистик архитектурасининг UNESCO Жаҳон мероси рўйхатига киритилиши пойтахт учун ҳам янги имконият очди. Энди Тошкентни фақат замонавий мегаполис эмас, балки ўзининг алоҳида меъморий тарихи ва маданий қатламларига эга шаҳар сифатида ҳам тарғиб қилиш имконияти бор.
— Туристлар сони кўпайиши маданий мерос объектларига зарар етказиши мумкин. Бу хавф қандай бошқарилади?
— Туризм ривожи билан бирга меросни муҳофаза қилиш тизими ҳам кучайиши шарт. Шу мақсадда меросга таъсирни баҳолаш тизимини жорий этиш, объектларни рақамлаштириш, рақамли эгизаклар яратиш ва туристик юкламани бошқариш механизмларини ривожлантириш режалаштирилган. Айрим объектларда ташриф буюрувчилар оқимини олдиндан прогноз қилиш ва зарурат бўлса, ташрифлар сонига вақтинча чеклов жорий этиш ҳам мумкин.
Шуни алоҳида эътироф этишим лозимки, мамлакатдаги умумий туризм кўрсаткичлари ҳам бу жараённинг иқтисодий масштаби кенгайиб бораётганини кўрсатади. Хусусан, 2026 йил январь–июль ойларида Ўзбекистонга 7 миллион 749 мингдан ортиқ хорижий турист келган, бу 2025 йилнинг мос даврига нисбатан 22,6 фоиз кўп. Шу даврда туризм хизматлари экспорти 3,895 миллиард АҚШ долларини ташкил этиб, 56 фоизга ўсган. Эътиборли жиҳати, экспорт тушуми сайёҳлар сонидан деярли икки баравар тезроқ ўсмоқда — бу ҳар бир ташрифнинг иқтисодий самараси ортиб бораётганини англатади. Август ойи якунлари ўсиш суръати сақланиб қолаётганини тасдиқлади: 8 ойда мамлакатга 9,1 миллион хорижий сайёҳ ташриф буюрди, туристик хизматлар экспорти эса 4,6 миллиард долларга етиб, ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 53,5 фоизга ошди. Талабга мос равишда инфратузилма ҳам кенгаймоқда: январь–июль ойларида 705 та янги жойлаштириш воситаси ишга туширилиб, уларнинг умумий сони 7 440 тага, ўринлар сони 202,6 мингтага етди. Яна бир муҳим кўрсаткич: 2026 йил январь–июль ойларида мамлакат хизматлар экспортининг 53,8 фоизи саёҳат, яъни туризм ҳиссасига тўғри келган. Бу рақамлар маданий ва зиёрат объектларини фақат маънавий мерос сифатида эмас, балки туризм хизматлари экспорти, кичик бизнес ва ҳудудий иқтисодиёт билан боғланган актив сифатида ривожлантиришнинг аҳамиятини кўрсатади.
Соҳада ислоҳотлар давом этади. 2030 йилга бориб, хорижий сайёҳлар сонини йилига 20 миллион нафарга, туризмнинг ялпи ички маҳсулотдаги улушини 7 фоизга етказиш, хизматлар экспортини 8 миллиард доллардан ошириш, юқори тоифадаги меҳмонхоналар сонини эса икки карра кўпайтириш мақсад қилинган. Бунинг учун барча имкониятлар яратиб берилган. Бир нарсани унутмаслигимиз керакки, меросни асраш — ўтмиш олдидаги бурч, уни келажакка хизмат қилдириш эса масъулиятдир.
Муҳайё Тошқораева, ЎзА
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 