Abu Hanifaning eng mashhur shogirdlari
ABU YuSUF
U kishi mashhur sahobiy Sa'd ibn Habtaning avlodlaridan bo'lib, ismlari Yaqub ibn Ibrahim ibn Hunays ibn Sa'd al–Ansoriydir. 112-hijriyda tug'ildilar. O'spirinlik vaqtlaridan hadis rivoyat qilish bilan shug'ullandilar va hadislarni Hishom ibn Urva, Abu Ishoq ash-Shayboniy, Ato ibn Soib va ularning tabaqasidan bo'lgan kishilardan rivoyat qildilar. Fiqhni avval Ibn Abu Laylodan, so'ngra Abu Hanifadan oldilar. U kishi Abu Hanifaning eng katta shogirdi va eng yaxshi yordamchilari edilar. Abu Hanifa ham Abu Yusufga ta'lim berayotgan vaqtlarida ota-onalarining faqirliklari uchun u kishining ko'ngillarini ko'tarib turar edilar. Agar Abu Hanifa bo'lmaganlarida u kishi ta'lim ololmagan bo'lar edilar. Abu Yusuf ham faqih, ham olim, ham hofiz edilar. Talha ibn Muhammad "Tarixul quzot" nomli kitoblarida shunday deydilar: "Abu Yusuf o'z asrining eng kuchli faqihi edilar. Birorta ham kishi u zotni oldilariga tushgan emas. U kishi ilmda, hukmda, rayosatda va qadrda eng yuqori o'rinda edilar. Ishlari mashhur, fazilatlari zohir edi".
Ibn Abdulbar aytadilar: "Abu Yusuf bir eshitishda ellikta hadisni yodlab olar edilar, so'ngra o'rinlaridan turib, uni odamlarga yozdirar edilar. U kishi juda ko'p hadis yod olgan edilar, lekin u kishiga Abu Hanifaning ra'ylari juda ham singib ketgan edi”.
U kishi birinchi bo'lib o'z mazhablarida kitob yozdilar va ilmlarini er yuzining barcha joyida tarqatdilar. Abu Hanifaning mazhablarini qo'llab-quvvatlashda va uni abadiylashtirishda u kishi katta rol o'ynadilar. Darhaqiqat, u kishi Abbosiylar davlatining qozilarining qozisi mansabiga tayinlanganlaridan va davlatning barcha viloyatlariga qozi tayinlashlik huquqi u kishining qo'llariga berilganidan u kishi faqat hanafiy mazhabiga mansub kishilarnigina qozilik lavozimiga tayinlar edilar. Bu esa mazhabning tarqalishi va qo'llab-quvvatlanishi demakdir. U kishi birinchi bo'lib ushbu yuqori darajadagi mansabga ega bo'lgan kishidirlar. Abu Yusuf uchta xalifaning davrida qozilik qilganlar va qozilarni tayinlaganlar, ular: Mahdiy, Hodiy va u kishini juda ham hurmat qiladigan Horun ar-Rashiddir. Aytishlaricha Abu Yusuf birinchi bo'lib olimlar uchun xos libos tayin qilganlar, undan oldin olimlarning barchalari har xil kiyimda yurishar edi.
Abu Yusuf ijtihodda va fiqhda katta kuchga va nufuzga ega edilar. Bir kuni u kishidan ustozlari A'mash bir masala haqida so'ragan edilar, u kishi javob berdilar. Shunda u kishidan: "Sen bunga javobni qayerdan olding? - deb so'radilar. O'zingiz menga aytib bergan hadisingizdan, dedilar Abu Yusuf va hadisni yozib berdilar. Shunda ustozlari: "Men bu hadisni ota-onang bir-birlari bilan topishishlaridan oldin yodlagan edim, lekin buning ma'nosini mana endi tushuңdim”, dedilar. U kishini bilgan ilmlari orasida eng ulug'i fiqh edi. U kishi tafsirni, Rasulullohning g'azotlarini, arablarning kundalik hayotlarini va boshqa ilmlarni ham bilar edilar. Abu Hanifaning shogirdlarining ichida u kishiga o'xshagani bo'lgan emas.
Abu Yusuf Imom Molikning oldilariga borganlar. U kishi bilan ko'pgina masalalar ustida munozara qilganlaridan keyin, u kishidan ilm ola boshlaganlar. So'ngra Iroqqa qaytib kelganlar. U kishi Hijozliklarni ilmidan ko'pgina foyda olganlar. Abu Yusuf birinchi bo'lib, ikki mazhabni bir-biriga yaqinlashtirganlar va iroqliklar bilan hijozliklar o'rtalaridagi kelishmovchilikka chek qo'yganlar. Ahli hadislar u kishini muhaddislar qatoriga qo'shganlar va u kishiga tasannolar aytganlar. Ibn Ma'in aytadilar: “Ra'y egalari (ya'ni, o'sha vaqtda Iroq, Ko'fa va shu kabi shaharlarda yashagan, xususan Hanafiy mazhab olimlariga “ra'y egalari” deyilar edi) orasida Abu Yusufdan ko'ra ko'proq hadis yodlagan va aytgan hadisiga ishonsa bo'ladigan kishi yo'q”. Yana shunday deganlar: “Abu Yusuf hadis egasi va sunnat egasidir”. Ibn Ma'in, Ahmad ibn Hanbal va Aliy ibn Madiniy Abu Yusufni hadis borasida “siqa” (ishonchli kishi) ekanliklariga ittifoq qilishgan. Ibn Jarir Tabariy aytadilar “Abu Yusuf ra'yga berilganliklari bilan bir qatorda qozilik mansabida o'tirganliklari uchun bir toifa kishilar u kishining hadislarini olishmas edi”
U kishi 166 hijriyda qozilikka saylandilar va 183 hijriyda vafot etganlar. To vafotlariga qadar shu mansabda turdilar. U kishining yozgan kitoblaridan faqatgina “Hiroj” risolasi qolgan.
Muhammad ibn Hasan Ash-Shayboniy
U kishi Muhammad Ibn Hasan ibn Farqad Ash-Shayboniydirlar. Abu Hasan aslida Shomdan bo'lib, Iroqqa ko'chib kelgan. U erda 131 hijriyda Vosit degan joyda Muhammad dunyoga keldilar va Ko'fada o'sib ulg'aydilar. U erda hadis ilmini o'rgandilar va hadislarni Mas'ar, Molik, Avzo'iy va Sauriylardan tingladilar. Abu Hanifaga shogird bo'ldilar va fiqhni u kishidan o'rgandilar. Abu Hanifa bilan ko'p vaqt birga bo'la olmadilar, chunki Abu Hanifa u kishi endigina ilm ola boshlaganlarida vafot qildilar. So'ngra ilmni Abu Yusufdan oldilar. U kishi aql va zakovat sohibi edilar. Shuning uchun ilmda yuqori martabalarga erishdilar. Hattoki Abu Yusuf hayotlik davrlaridayoq Hanafiy mazhabidagi kishilar u kishiga murojaat qiladigan bo'lishdi. Oqibatda ikkovlari o'rtasida kelishmovchilik paydo bo'ldi. Kelishmovchilik Abu Yusuf vafot qilgunlaricha davom etdi.
Muhammad Madinaga ham borganlar. U erda Imom Molikdan dars olganlar. Muvattoda ularning xos rivoyatlari ham bor. Bag'dodda Shofe'iy bilan uchrashdilar va u kishining kitoblarini o'qidilar. U kishi bilan ko'pgina masalalarda munozara qildilar. Shofe'iyning kitoblarida o'rtalarida bo'lib o'tgan qimmatli munozaralar bayon qilingan. Imom Muhammadning Molik bilan uchrashganlari va Shofe'iy bilan bo'lib o'tgan munozaralari u kishining ijtihodlariga va hukmlarni istinbot qilib olishlariga sezilarli darajada ta'sir qildi.
U kishi odamlar orasida Allohning kitobini eng bilimdoni, arab ilmlari va hisob ilmining mohiri edilar. Abu Ubayd aytadilar: “Men Allohning kitobi bo'yicha Muhammad ibn Hasandan ko'ra bilimdonroq kishini ko'rmadim”. Shofe'iy aytadilar: “Men Muhammaddan bitta tuyaga yuk bo'ladigan ilm oldim va bu kishichalik engil harakat qiladigan semiz kishini ko'rmadim. U o'z kitoblari orqali Abu Hanifaning ilmini tarqatgan kishidir”. Imom Ahmadga: “Bu aniq masalalarni siz qayerdan oldingiz?” – deb so'rashganda, u kishi: “Muhammadning kitoblaridan”, deb javob berdilar.
U kishidan ilm olib faqih bo'lib etishganlardan: Abu Hafs Kabir, Abu Sulaymon Juzjoniy, Muso ibn Nosir Roziy, Muhammad ibn Sammo'a, Iso ibn Abon, Muhammad ibn Muqotil va boshqalardir. U kishining yozgan kitoblari juda ko'p bo'lib, ularning soni to'qqiz yuz to'qsontagacha etadi va ularning barchasi diniy ilmlar haqidadir. Hanafiylar mazhabda Muhammad ibn Hasanning kitoblariga suyanadilar. Horun ar-Rashid u kishini qozilikka tayinlaganlar va u kishi bilan Hurosonga birga safar ham qilganlar. U kishi 189 hijriyda Ray shahrida vafot etganlar va o'sha erda dafn qilinganlar.
ABU HANIFANING ShOGIRDLARINI U KIShINING FIQHIGA KO'RSATGAN TA_''SIRLARI
Yuqorida nomlari zikr qilingan kishilar Abu Hanifaning mazhablarini tarqatgan, u kishining aytgan gaplarini kitoblarga bitgan va u kishiga juda ham ko'p ko'mak bergan kishilardir. Ular fiqh masalalarini tuzishda va ularga javob berishda katta mavqe' egallaganlar. Ular Abu Hanifaga nisbatan taqlid qiluvchi bo'lmaganlar, balki u kishining o'quvchilari bo'lganlar. Shu bilan birga ular mustaqil tarzda fatvo yozganlar. Ular Abu Hanifa bergan fatvo bilan to'xtab qolmaganlar, balki ba'zi holatlarda u kishining fatvolariga xilof tarzda ham fatvolar berishgan. Abu Yusuf va Imom Muhammad Hijoz imomlaridagi ba'zi rivoyatlardan ogoh bo'lganlaridan keyin Abu Hanifaning ko'pgina ra'ylaridan qaytdilar. Ular Abu Hanifaga ergashgan mujtahidlardir. Chunki ular ijtihodda va fatvo berishda Abu Hanifa yurgan yo'ldan yurdilar va u kishining qoidalariga suyandilar.
Abu Yusuf va Muhammadning Abu Hanifaga bo'lgan nisbati Shofe'iyning Molikka yoki Ibn Hanbalning Shofe'iyga bo'lgan nisbatiga o'xshash emas. Chunki to'rt imomning har birlarini istinbot qilishda o'z yo'l yo'riqlari bor, bu yo'l-yo'riqlar bir-biridan farq qiladi. Bu imomlarning birlari ikkinchilarining yo'lini tutgan emaslar. Bunga sabab ularning har birlarini asarni o'z ijtihodlari ila tushunishlaridir. Oqibatda birlari qiyosni olsalar, ikkinchilari istehsonni oladilar, uchinchilari nazdida asar kuchliroq bo'lishi mumkin va hakazo.
Ammo, Abu Yusuf va Muhammad esa, Abu Hanifaning yo'llarini mahkam tutganlar. Albatta, ba'zi far'iy masalalarda u kishiga xilofan fatvo bergan joylari ham mavjud.
HANAFIY MAZHABIDAGI FIQH MASALALARI
Hanafiy mazhabidagi fiqh masalalari uch qismga bo'linadi:
- Asliy masalalar.
- Nodir masalalar.
- Fatvolar.
Birinchi qism – asliy masalalar. Ular rivoyatlarning zohiri deb nomlanadigan masalalardir. Bular Abu Hanifadan va u kishining shogirdlari, masalan, Abu Yusuf, Muhammad, Zufar va boshqa kishilardan rivoyat qilingan masalalardir. Lekin bu masalalarning aksari Abu Hanifa va u kishining ikki shogirdi Abu Yusuf va Muhammad yoki ikkalaridan birlarining gaplaridan iboratdir. Abu Hanifaning shogirdlaridan birlari bo'lmish Muhammad ibn Hasan Asliy masalalarni “Rivoyatlarning zohiri”, deb nomlanmish oltita kitobga jam qilganlar.
Ikkinchi qism – nodir masalalar. Ular “Rivoyatlarning zohiri” kitobida keltirilmagan Abu Hanifadan va u kishining shogirdlaridan rivoyat qilingan masalalaridir.
Uchinchi qism – Fatvolar. Ular mutaaxxir Hanafiy mujtahidlarining Abu Hanifa va u kishining shogirdlaridan rivoyat qilinmagan masalalarda o'z mazhablaridan kelib chiqqan holatda bergan fatvolaridir. Hanafiy mazhabi bo'yicha tanilgan birinchi fatvo kitobi Abu Lays Samarqandiyning “Kitobun-navozil” kitobidir.
O'zbekiston musulmonlari idorasi
raisining birinchi o'rinbosari
Homidjon Ishmatbekov
Ulug‘ allomalarning munosib izdoshlari
Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!
Bugungi tahlikali dunyoda xalqimiz, ayniqsa, yoshlarga islom mohiyatini to‘g‘ri tushuntirib berish, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish har qachongidan dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois, yurtimizda diniy ta’lim sifatini yanada oshirish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
Shavkat MIRZIYOЕV,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti ilk magistrlari tahsilni tamomladi
Donishmandlarning “Agar sizning rejangiz bir yillik bo‘lsa — sholi eking. O‘n yillik bo‘lsa — daraxt o‘tqazing. Agar bir asrlik bo‘lsa — farzandlaringizga ta’lim-tarbiya bering” degan hikmatli gapi bor.
Jamiyat ravnaqiga, Vatan taraqqiyotiga, xalq farovonligiga ta’lim-tarbiyachalik xizmat qiladigan boshqa biror fenomen bo‘lmasa kerak. Har bir davrning o‘ziga yarasha sarmoyadorlari, tujjorlari bo‘lgan. Lekin ularning nomlari tarix sahifalarida juda kam uchraydi, ayrimlari izsiz yo‘q bo‘lib ketgan. Lekin umrini sivilizatsiyalar taraqqiyotiga bag‘ishlagan mutafakkirlar, qomusiy allomalar, ma’rifat chirog‘i ostida elini buyuk orzular, nurafshon kunlar sari yetaklagan millat oydinlari, ulamolarning nomlari asrlar osha barhayotdir.
Prezidentimiz lavozimiga saylanishi bilanoq barcha sohalar qatori diniy-ma’rifiy yo‘nalishda ham ulkan islohotlarni boshlab berdi. Bu borada davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni muhim huquqiy asos bo‘ldi. Ushbu hujjatda qator ustuvor yo‘nalishlar, xususan, Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti va boshqa diniy ta’lim muassasalari hamda ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyatini yaxshilash, moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, diniy ta’lim muassasalari huzurida fuqarolarga Qur’oni karimni o‘rgatish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish belgilangan.
Son emas, sifat muhim
Ilm dargohining ulug‘vorligi uning binolari yoki talabalari soni bilan emas, balki u yerdan yetishib chiqadigan ilmli, odobli, Vatani va millatiga sidqidildan xizmat qiladigan yetuk va salohiyatli kadrlar bilan o‘lchanadi. Yuzlab uchqunlar birgina quyoshning ziyosini to‘sa olmagani singari chinakam qadr-qiymat sonda emas, sifatdadir. Yangi O‘zbekistonda oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalari faoliyatida ham asosiy mezon ta’lim sifati, ilmiy salohiyat, ma’naviy tarbiya va jamiyatga munosib xizmat qiladigan mutaxassislarni voyaga yetkazishda.
Mustaqillikning dastlabki chorak asrida O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 9 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi va Toshkent islom instituti faoliyat yuritgan bo‘lsa, Prezidentimiz tashabbusi bilan 2017 yilda Buxoro shahrida Mir Arab oliy madrasasi, 2018 yilda Samarqand viloyatida Hadis ilmi maktabi, 2020 yilda Termiz shahrida Imom Termiziy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi, 2024 yilda Imom Termiziy nomidagi islom instituti tashkil etildi.
Bugungi kunda O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 4 ta oliy, 10 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi (shundan ikkitasi ayol-qizlarga ixtisoslashgan) faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularda tahsil olayotgan ikki yarim mingdan ziyod talabaga 500 ga yaqin professor-o‘qituvchi saboq berib kelmoqda.
Diniy soha xodimlarining asosiy qismini tashkil etadigan imom-xatiblarning bilim va malakalarini yanada oshirish, o‘rta maxsus diniy ma’lumotga ega imom-xatiblarni oliy diniy ma’lumotli kadrlar bilan almashtirish maqsadida 2019 yilda Toshkent islom institutida modul ta’lim tizimi joriy qilindi. Mazkur ta’lim tizimida 5 yillik mehnat stajiga ega bo‘lgan imom-xatiblar tanlov asosida o‘qishga qabul qilinib, ishdan ajralmagan holda 3 yil davomida tahsil oladi. Bugungi kunga qadar bu ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha 600 dan ziyod imom-xatib oliy ma’lumotga ega bo‘ldi.
Prezidentimizning 2023 yil iyun oyida Surxondaryo viloyatiga tashrifi chog‘ida bergan topshirig‘i ijrosi yuzasidan 2024-2025 o‘quv yilida ta’limning uzviyligi va uzluksizligini ta’minlash, tor yo‘nalishlar bo‘yicha yetuk kadrlarni tayyorlash maqsadida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida magistratura mutaxassisligi tashkil etilgan edi.
Joriy yilda ilk 10 bitiruvchi “Islom ilohiyoti, falsafasi va moturidiylik ta’limoti” va “Hadis ilmlari” yo‘nalishi bo‘yicha magistratura mutaxassisligini muvaffaqiyatli tamomladi. Yaqinda O‘zbekiston musulmonlari idorasining katta majlislar zalida magistrlarga tantanali ravishda diplom topshirish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Muzaffar Komilov, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi Sodiqjon Toshboyev, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, vazirlik va idoralar vakillari, taniqli ulamolar, imom-xatiblar, soha faxriylari, pedagog-o‘qituvchi va talabalar hamda OAV vakillari ishtirok etdi.
Prezident maslahatchisi Muzaffar Komilov ilk bitiruvchilarni samimiy qutlab, tegishli pul mukofoti sertifikatlarini har bir magistrga tantanali ravishda topshirdi. Muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bitiruvchilarni o‘qishini muvaffaqiyatli tamomlagani bilan muborakbod etib, katta tarixiy voqea bo‘lganini alohida ta’kidladi. Muftiy hazratlari ilk magistrlarning oylik ish haqiga O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 20 foiz miqdorida ustama haq to‘lab berilishini e’lon qildi. Bitiruvchi magistrlar O‘zbekiston musulmonlari idorasining markaziy apparati, Imom Termiziy ilmiy-tadqiqot markazi, oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalariga ishga taqsimot qilindi.
Tarix takrorlanib turadi
O‘zbekiston qadimdan buyuk allomalar, ulug‘ mutafakkirlar yurti sifatida e’zozlanadi, qadrlanadi. Tarixda yurtimiz allomalari butun dunyoga ustozlik qilgan, jahon ilm-fani rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan.
2024 yil 15-16 oktyabr kunlari Toshkent va Xiva shaharlarida “Islom — tinchlik va ezgulik dini” mavzusida o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada ishtirok etgan Shayx Muhammad Avvoma hafizahulloh “Yurtingizning har qadamida ulug‘ allomalarning xoki bor. Bu zamin ilm va ulamolar yurtidir. Endi sizlarning vazifangiz ana shu buyuk merosni qayta tiriltirish va dunyoga tanitishdir”, degan edi. Haqiqatan, Birinchi va Ikkinchi Renessans davrida butun dunyo O‘zbekistonga, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiylarga qanday talpingan bo‘lsa, bugun ham Uchinchi Renessans poydevori qo‘yilayotgan yurtimizga dunyo afkor ommasining qiziqishi tobora ortib boryapti.
Xalqimizda “Tarix takrorlanib turadi”, “Oqqan daryo oqaveradi” kabi ajoyib maqollar, naqllar bor. Chindan ham IX-XII hamda XIV-XV asrlarda yuksak aqlu zakovati, teran tafakkuri, boy ma’naviy-ma’rifiy salohiyati bilan butun dunyoni zabt etgan buyuk ajdodlarimiz singari bugun yangi O‘zbekistonda tahsil olayotgan yoshlar ham bobolarimizning munosib izdoshi sifatida tarixni takrorlashga astoydil kirishgan. Ular orasida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti magistratura yo‘nalishini tamomlagan o‘n nafar iqtidorli bitiruvchi ham bor. Ularni O‘zbekistonning yetuk mutaxassislari, Prezident kadrlari deya baralla ayta olamiz. Kelgusidagi faoliyatlariga Alloh taolodan ulkan muvaffaqiyatlar tilaymiz.
Salohiddin ShЕRXONOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i
"Yangi O‘zbekiston" gazetasining 2026 yil 6 avgust sonidan
- «
- »