Muftiy hazrat hayotiga chizgilar (5-qism)
(Davomi, 1-qism, 2-qism, 3-qism, 4-qism)
Sokinlik – sirli xilqat. Ummonlarga xos bir umumiyat bor: suv havzasining tubi qancha chuqur bo'lsa, sathi shunchalik tinch, osoyishta bo'ladi. Vaholanki, u bag'ridagi mislsiz tug'yonlar, to'fonlarni yashirib yashaydi. Muftiy hazratning xizmatlarida bo'lganimda, u kishining tabiatida ham ana shunday manzarani kuzatganman. Hazrat xokisor, kamtar, g'azabi uncha-munchaga chiqmaydigan, kechirimlik va gina-kuduratdan anchagina xoli fazilatlarga ega inson ekanliklariga hayotiy misollar asnosida amin bo'lganman.
Men hazratni ulkan bir mevali daraxtga o'xshataman. Ba'zida daydi shamolar bukmoqchi bo'lib shovullaganini, to'fonlar tag-tomiri bilan qo'pormoqchi bo'lib, dovul qoqqanining guvohiman. Har xil qushlar og'ushida in qo'yib, qo'nalg'a qurganlarini so'ng mevalarini cho'qib, shoxlariga ozor berganlariga shohid bo'lganman. Hazrat bir silkib barisini egnilaridan to'kib tashlasalar bo'lardi, biroq bunday qilmasdilar. “Chin taqvo botqoqdagi nilufar gulga qiyos: atrofing balchiq bo'lsa-da, o'zingni pok saqlay bilmog'ing darkor”, der edilar. U kishining sha'niga qanchadan-qancha tuhmatlar, asossiz bo'htonlar to'qimadilar deysiz. Mish-mishlar tarqatishdi. G'arazlarini g'aram qilib uyushdi.
Taajjub, hazrat shundoqqina tegrasida kechayotgan mana shu nohaqliklarga aslo e'tiborsiz yurar edilar. Mening sabrim chidamas, buning ziddiga biror-bir chora ko'raylik, deb qabullariga bir necha bor kirganman. Ammo u kishi menga dalda berib, shoshqaloq turgan hislarimni sokinlikka undar: “Dilmurodjon, hammasidan xabarim bor, qo'ying, qizishmang, Alloh kifoya qilsin!” deb qo'yar edilar. O'q otganga o'q otish, yo'qotmoqchi bo'lgan kaslarni yo'qotish fikrida yiroq edilar. Alloh o'z hifzu himoyatida tutsin sizni, hazrat!
Rahmatli Anvar qori hazratni benihoya hurmat qilar, u kishining zohirida har kim ham ilg'amaydigan bir shu'la, nur taratib turadi, deb gapirib yurardilar. Hazrat jamoat joylarida sokin, mulohaza va tafakkur og'ushida o'tirardilar. Atroflarida kazo-kazolar, turli darajadagi rahbar xodimlar eshonbobo yoki hazrat, deb qo'l berib ko'rishganlarida, iddaolari bo'lsa, xizmatlariga shay ekanliklarini bildirib, iltifot ko'rsatib, mulozamat qilgan vaqtlarida ham hazrat markazdagi mavqeidan g'ururlangan emaslar. Nim tabassum bilan, bosh irg'ab qo'yardilar, xolos. Bu holatni ta'riflab Anvar qori bir mashvaratda: “Dilmurod, hazratdagi bu sokinlik, salobat, ruhiy xotirjamlik – ilohiy, u har kimga ham berilmaydi” deganlari hamon yodimda. Misrda o'qigan paytimda o'sha paytdagi Azhar shayxi Jodul Haq Ali shunday ehtiromga muyassar bo'lganlarini ko'rganman. Basharti, ulug'larimizdan ulug'lanish ulgusini olaylik, azizlar. Odamiylik sifatlarini o'rganaylik – buning uchun esa ularni o'zimizdan uzoqlashtirish yo'lini emas, o'zimiz ularga yaqin bo'lish yo'lini tutishimiz darkor. Mana shu haqiqatni unutmaylik.
Gohida ba'zi mo'minlar, ahli ilmlar haqida noloyiq gaplarni gapirib yuborishadi. Bu illat qon-qonimizga singib ketgan qusur ekanini, unga qarshi har bir kishi o'zi bilan o'zi kurashmog'i lozimligini avvalboshda gapirib o'tgan edim. Illatni o'zimizdan itarishning eng maqbul yo'li Qur'oni karimga yondoshuvdir. Dinimiz talablariga iloji boricha amal qilish, xoh iqtisodiy, xoh ijtimoiy sohada bo'lsin, savdo-sotiq, madaniyat yoki ma'rifat yo'nalishida bo'lsin, halollik, parhezkorlikni saqlashga, namoyishkorlikdan tiyilishimiz lozim. Har qancha yaqin va ravon bo'lmasin, hasad ko'chasidan yurmaganimiz ma'qul. Burungi paytlarda buning imkoni yo'q edi. Muqaddas bu kitobga oshno bo'lish, avaxtadagi mahkumga qo'shni bo'lish bilan teng tushuncha hisoblanardi.
Bugun esa ahvol tamoman boshqacha. Qahratonning qahri yumshadi. Bir asrdan ortiqroq vaqt mobaynida dinimiz uchun bugungiday erkinlik zamoni bo'lmagan. Qur'oni karim, tarix, tafsir, hadis, fiqh – bularni o'rganamiz desak, shundoqqina kaftimizda turibdi, monelik yo'q. Bir paytlari biror-bir murakkab masalaga duch kelsalar yo'l yurib, uzoq masofa bosib ulamolarni axtarishgan. Sahobalar diniy ta'limotni yoyish uchun jonlarini jabborga berib, ter to'kkanlar. Hozir-chi, er yuzasining istalgan joyida o'qib-o'rganish, amallarga rioya etish, ibodat amallarini to'la-to'kis ado etish imkoniyati mavjud. Illo, dinimizning mag'zi ham ibodat emasmi? Alloh taolo ibodatni hammasidan afzal qo'ygani haqiqat–ku? Axir eslaylik: Payg'ambar alayhissalomning hayotlaridagi oxirgi vasiyat “namoz, namoz” so'zlari emasmidi? Qaysidir yurtdoshimiz, namoz o'qishni idrok etib, bomdod vaqtidan istalgan masjidga kirsa-yu va xufton namozigacha ibodatini qilsa, biror kishi bormikin, masjiddan chiqib ket, degan? Baralla aytish mumkin, yo'q! Shunday kunda o'zini o'ylash, ibodat va ilmni ko'chaytirib, Allohga qurbat qilish kerak emasmi? Qaysidir ahli ilmni gapirib yurish yoki bir-birlari bilan tortishish, munozara gohida janjallar bilan erishmoqchi bo'lgan "xizmat"imizga Allohning ehtiyoji bormi? Rag'bati-chi? O'y-fikrlaringni aytmoqchi, tushuntirmoqchi bo'lsang, qo'pollik bilan “jim”, "bas" deyishib, hatto adashganga chiqarib janjal boshlashadi. Vaholanki, oddiy bir sukutda qancha hikmat bor!
90-yillarda Toshkentga kelganman. O'sha paytda mashhur imomning bir ma'ruzasini eshitganman. Juda notiq, olim inson edi. To'qson daqiqalik kassetaning eng ta'sirli joyi hali ham yodimdan ko'tarilmagan, hozirgacha qulog'im ostida jaranglaydi. Bir sahobiy jang payti "La ilaha illalloh" degan odamni o'ldirib qo'yadi. Rasululoh sollallohu alayhi vasallam unga: "La ilaha illoloh", desa ham o'ldirdingmi?” deganlarida, u sahobiy: "Bu kalimani u qo'rqqanidan, o'limdan qutulib qolish uchun aytdi" deydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunda: "Sen uning qalbini yorib ko'rdingmi?" deb qattiq tanbih beradilar. Notiq inson bo'lganidan shunchalik tushuntirgan ediki, o'shani eshitganimdan beri musulmonning zohiri tugul, botiniga biron-bir yomon narsani aytmayman. Bu axir sir – Allohdan boshqa zot bilmaydigan jarayon. Shunday ekan, bilmagan narsalarimiz haqida munosabat bildirishdan tiyilganimiz ma'qul. Zotan, shunday insonlar borki juda ko'p ezgu amallarini xufyona tarzda bajaradilar. Olamga jar solmaydilar. Alloh bilsa bas, deydilar! Mana shu tarzdagi amallarga savob bisyor, aslida. Ba'zilari esa boshqalarga ibrat bo'lsin, deb qilgan ishlarini oshkor qilishadi. Bundan ko'zlangan asl maqsad oxiratda Allohning huzuriga yorug' yuz, haqiqiy banda bo'lib borish. Va hech kim Alloh kimning amalini olqishlashini bilmaydi, bu uning o'zigagina ayon! Mag'firatidan va mukofotidan mosuvo qilmasin ilohim, omin!
***
Hayrulla Hamidovni tanimaydiganlar yurtda kam bo'lsa kerak. E'tiqodi mustahkam, qanchalab insonlarni hidoyatiga sabab bo'lgan, dinimiz ahkomlarini ta'sirli so'z va notiqlik mahorati bilan sodda va ravon, ta'sirchan alfozda tushuntirish qobiliyatiga ega u. Gap-gashtaklarda birga o'tirib qolsak, uni ko'proq tinglashga harakat qilaman. Gaplari ifodali, tashbih va istioraga boy. Suhbat qursak, muloqoti fasohat va did bilan ziynatlangan bo'ladi. Bir kuni TV da "Shedevr" nomli ko'rsatuvini tomosha qilib qoldim. Italiyalik mashhur futbolchi Roberto Badjo haqida gapirdi. U Yevropada yashaydi. Dini boshqa, mentaliteti o'zga, urf-odati, axloqiy qarashlari va odob mezonlari biznikidan tamoman farq qiladi. Biroq u mana shu insonning odamiy va jismoniy sifatlarini shunchalar ta'rifladiki: “Hayrulla hozir Badjoni masjiddan olib chiqadi”, degan xayolga bordim. Qarang, ifoda imkoniyatini: bir g'ayridinga mo'minlarni do'st, muxlis qilib qo'ydi.
Yuqorida imkon darajasida jonli misollar keltirib, hayoti va faoliyati bilan ko'pga ibrat bo'lib kelayotgan ustoz inson, hazrat Usmonxon Alimov haqida hikoya so'zladim. Maqsad, o'sib kelayotgan avlod bundan ibrat olsa, to'g'ri xulosa chiqarsa – iymonli, e'tiqodli, yaxshiliklar ortidan quvadigan avlod bo'lib ulg'ayishiga mittigina hissa qo'shish edi – niyatlarimizga etkazgay, inshaallloh!
Dilmurod Qo'shoqov
O‘zbekiston olimlari Bobur va Boburiylarning Pokistondagi merosini tadqiq etmoqda
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
