Signal minoralari nima uchun qurilgan?
Qoraqalpog'iston Respublikasida e'tiborli tarixiy yodgorliklarning biri bu signal minoralaridir.
Nima uchun ular signal minoralari deb nomlanadi? Minoralar nima uchun qurilgan va nimaga xizmat qilgan?
Tarix fanlar nomzodi, arxeolog, gid Oktyabr Dospanov bu haqida quyidagi ma'lumotni berdi.
— Bu kabi signal minoralari Horazm davlatida X-XIII asrlarda qurilgan. Asosan ular Amudaryoning o'ng qirg'og'ida, yashash joylariga, qishloqlarga yaqin erlarda joylashgan. Chap qirg'og'ida esa yo'q. X asrda Horazmda siyosiy vaziyat o'zgarib, poytaxti Qiyat (manbalarda Kat, Kyat, Qat nomlari bilan uchraydi. Hozirgi Beruniy tumani hududida – Ye.Q.) shahridan chap qirg'oqqa Gurgandj (Ko'hna Urganch) shahriga ko'chadi.
Davlatning ikki tomonlama o'rtasidagi chegara bu Amudaryodir. Bu kabi minoralar faqat daryoning bo'yida emas, balki Ustyurtda, Orol dengizi bo'ylarida va Ko'hna Urganch chegaralarida ham ko'plab topilgan.
Signal minoralar Buyuk Ipak yo'llari bo'ylab qurilgan. Shu orqali karvonlarga yordamchi vazifasini o'tagan. Eng tepasiga olov yoqilib, olisdan karvon kelayotgani haqida yaqin qishloqlarga xabar (signal) berilgan.
Minoralarning qurilish materiallari er sharoitiga moslashgan holda tanlangan. Ustyurtda toshdan, madaniy markazlar va daryoga yaqin joylarda (loy bor erlarda) xom g'ishtdan qurilgan. Bugungi kungacha balandligi 7-14 metrgacha saqlanib kelgan.
Abu Rayhon Muhammad Ibn Ahmad al-Beruniy (973–1048 yy.) o'z asarlarida savdo aloqalari, xususan Og'uzlar bilan Horazm davlatining sulh tuzishlari va madaniy aloqalari haqida, ular o'rtasidagi savdo aloqalarining mustahkam bo'lganligini ta'kidlab o'tgan. Oltin O'rda davrida ham ushbu aloqalarning keng rivojlanib o'tganligi to'g'risida Plano Karpini, Ibn Battuta, Balduchi Pegalotti, Bartol'd va h. kabi qator olimlar va sayohatchilar ma'lumot qoldirgan.
Yuqorida aytilganidek, ushbu minoralarning asosiy vazifasi – olov va tutun orqali karvonlarning yaqinlashgani to'g'risida yaqin joylardagi aholiga xabar etkazishdir. Shu bois uning uchida shakli quvurga o'xshash yo'lak bo'lib, quyi qismida kichkina darcha (pech') joylashtirilgan. Shu erga olov yoqqan. Olovning tutuni quvur orqali bosim bilan yuqoriga tortgan. Ko'pincha bulardan qazilgan vaqtda qamishning qoldiqlari ko'plab topilmoqda. Sababi, qamish yong'ich va o'zidan quyuq tutun chiqaruvchi o'simlik sanaladi.
Minoraning bu joylarda joylashganining yana bir sababi u joylarda hunarmandchilikning keng rivojlanganidan dalolat beradi. Sababi savdo karvonlari faqat buyumlarini sotibgina qo'ymasdan, sotib olish qobiliyatiga ham ega bo'lgan. Buning dalili sifatida, minora joylashgan erga yaqin Sulton Uvays tog'idan Yu.P.Manielov tomonidan 300dan ortiq qimmatbaho toshlar qazib olishga mo'ljallangan shaxtalarning topilishidir. Tog'ning etagida tosh o'ymakorligi bilan shug'ullanuvchi ustaxonalar topilgan. Shuni ham ta'kidlash joizki, hozirgi Qoraqalpog'iston tarixi va madaniyati muzeyida mramordan ishlangan kapitel' ham shu joydan topilgan.
Shunga o'xshash o'rta asrlarga oid buyumlar ko'plab davlatlarning muzeylaridan topilmoqda. Masalan, Hiva shahridagi muzeylarning biridagi erigan toshdan ishlangan choynak, Misrda toshdan ishlangan kapitel' va boshqa har xil buyumlar topilgan.
Avval ta'kidlaganimizdek, signal minoralarini Ustyurtda ham ko'plab uchratish mumkin va ular asosan Buyuk Ipak yo'li bo'ylab qurilgan.
Qadim va o'rta asrlarda Markaziy Osiyo mamlakatlari Sharqiy Yevropa va Volga bo'ylari bilan savdo karvon yo'llari Ustyurt orqali bog'langan. Ustyurtdagi minoralarning yana bir vazifasi aholini dushmanlardan ogohlantirish uchun ham qo'llangan.
Qoraqalpog'iston hududidagi Ustyurtda har 30-40 km (bir kunlik karvon yo'li) oraliqda Puljay, Qosbuloq, Ko'ptom, Churuk, Belovli, Ajigeldi, Uchquduq nomli karvon saroylar bor.
Arxeologik ma'lumotlarga qaraganda, IX-X asrlarda sahro ko'chmanchilaridan voha chegaralari xavfsizligini ta'minlash uchun barcha choralar ko'rilgan. Ustyurt qirining hamma balandliklarida qal'alar bo'lgan. Ularning oldida xabar beruvchi tepaliklarda dinglar, ya'ni mayoq minoralar bo'lib, ular toshlardan terilgan.
Ular shunday qilib qurilganki xoh kechasi, xoh kunduzi bo'lsin xavf yoki karvon yaqinlashayotganda olov yoki tutun bilan xabar berish mumkin bo'lgan. Signal berilgach bir soat ichida har qanday sharoitda ham chegaradagi hamma garnizonlar qo'zg'algan. Garnizonlar Orol dengizidan Sariqamishgacha bo'lgan barcha qal'alarda bo'lgan.
Ye.Qanoatov, M.Habibullayev (surat)
Giyohvandlik: oila, jamiyat va kelajakka tahdid
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Ba’zan birgina noto‘g‘ri qadam insonning butun hayotini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Afsuski, shunday xatolar borki, ularning og‘ir oqibatlari nafaqat insonning o‘ziga, balki uning oilasi, farzandlari va yaqinlariga ham ta’sir qiladi. Giyohvandlik ana shunday illatlardan biri bo‘lib, u insonni jismonan va ma’nan yemirib, jamiyat taraqqiyotiga jiddiy xavf soladi.
Bugun dunyo miqyosida giyohvandlikka qarshi kurash dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki bu illat sabab minglab insonlar o‘z sog‘lig‘ini yo‘qotmoqda, oilalar parokanda bo‘lmoqda, yoshlarning orzu va maqsadlari barbod bo‘lmoqda. Bir qarashda shaxsiy muammodek ko‘ringan giyohvandlik aslida butun jamiyatning dardi hisoblanadi.
Dinimiz Islom inson hayoti, sog‘lig‘i va aqlini muhofaza qilishga alohida ahamiyat qaratadi. Alloh taolo Qur’oni karimda insonni halokatga olib boruvchi ishlardan qaytargan. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom esa har qanday mast qiluvchi narsa man etilganini ta’kidlaganlar. Zero, aql insonga berilgan eng buyuk ne’matlardan biri bo‘lib, uni zaiflashtiruvchi yoki yo‘q qiluvchi har qanday vosita insonning o‘ziga ham, jamiyatga ham zarar keltiradi.
Giyohvandlikning eng og‘ir zarbasi inson salomatligiga tushadi. Bu illat asab tizimini izdan chiqaradi, ichki a’zolar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ruhiy muammolarni keltirib chiqaradi. Vaqt o‘tishi bilan inson mehnat qilish qobiliyatini yo‘qotadi, hayotga bo‘lgan qiziqishi so‘nadi, o‘zining oilaviy va ijtimoiy mas’uliyatini anglashdan uzoqlasha boshlaydi.
Biroq masalaning yanada xavotirli tomoni shundaki, giyohvandlik faqat bir insonning emas, butun oilaning fojiasiga aylanadi. Ota-onalar farzand dog‘ida qolishi, turmush o‘rtoqlari orasida mehr-oqibat so‘nishi, farzandlar e’tibor va tarbiyadan mahrum bo‘lishi mumkin. Bunday muhitda voyaga yetayotgan bolalarning kelajagi ham xavf ostida qoladi.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, giyohvand moddalar inson nasli va sog‘lig‘iga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa kelajak avlodning jismoniy va ruhiy kamolotiga salbiy ta’sir o‘tkazishi mumkin. Shu ma’noda giyohvandlik nafaqat inson hayotini, balki millat kelajagini ham tahdid ostiga qo‘yadi. Zero, sog‘lom avlod har qanday mamlakatning eng katta boyligi hisoblanadi.
Bugungi kunda yoshlarni bu illatdan asrash har birimizning burchimizdir. Avvalo, oilada farzand tarbiyasiga jiddiy e’tibor qaratish lozim. Ota-ona farzandining do‘stlari, qiziqishlari va bo‘sh vaqtini qanday o‘tkazayotganidan doimo xabardor bo‘lishi kerak. Shuningdek, ta’lim muassasalari, mahalla va keng jamoatchilik ham yoshlar tarbiyasida faol ishtirok etishi muhim ahamiyatga ega.
Yoshlar qalbida ezgulik, Vatanga muhabbat, halol mehnatga hurmat va ma’naviy qadriyatlarga sadoqat tuyg‘usini shakllantirish giyohvandlikka qarshi eng samarali choralardan biridir. Chunki ma’naviy bo‘shliq paydo bo‘lgan joyda turli yot g‘oyalar va zararli odatlar ildiz otishi oson kechadi.
Xulosa o‘rnida aytish joizki, giyohvandlik inson hayoti, oila farovonligi va jamiyat taraqqiyoti uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi og‘ir ijtimoiy illatdir. Uning oqibatlari bir inson taqdiri bilan cheklanib qolmaydi, balki butun millat kelajagiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois har birimiz bu baloga qarshi murosasiz munosabatda bo‘lishimiz, farzandlarimizni ogohlik va sog‘lom turmush tarzi ruhida tarbiyalashimiz zarur. Zero, sog‘lom avlod yurtning tayanchi, millatning kelajagi va Vatan taraqqiyotining mustahkam poydevoridir.
Nurulloh MAHKAMOV,
Chust tumani bosh imom-xatibi.
