Sayt test holatida ishlamoqda!
07 Fevral, 2025   |   8 Sha`bon, 1446

Toshkent shahri
Tong
06:08
Quyosh
07:28
Peshin
12:42
Asr
16:05
Shom
17:50
Xufton
19:05
Bismillah
07 Fevral, 2025, 8 Sha`bon, 1446

Noshukrlik – ne’mat zavoli (1-qism)

17.07.2020   2902   7 min.
Noshukrlik  –  ne’mat  zavoli (1-qism)

Alloh taoloning biz bandalarga ato etgan ne’matlari juda ham ko‘p bo‘lib, eng buyuk ne’mati – iymon, ya’ni Allohni tanish va U Zotning O‘zigagina ibodat qilishdir. 

Iymon Alloh taologa shukr qilish bilan mukammal bo‘ladi.  

Abu Dardo roziyallohu anhu aytadi: «Kimda kim Allohning unga bergan ne’matlarini tanimay, bilmay, faqatgina yeydigan va ichadigan narsalarnigina ne’mat deb biladigan bo‘lsa, haqiqatda ilmi juda ham kam bo‘lib, azobini hozir qilibdi. Kimda kim dunyodan behojat bo‘lmasa, unga biron bir dunyo yo‘qdir».   

Ushbu maqolada shukrning haqiqati, shukrli bo‘lish naqadar ulug‘ ne’matligi va noshukr bo‘lish ne’matlar zavoli ekani haqida so‘z yuritiladi.   

Shukr haqida ta’rif  

Shukr arab tilida aslida oz yem bilan semiradigan hayvonga nisbatan ishlatiladi. Ne’mat beruvchiga maqtov so‘zlarini aytishga shukr so‘zini ishlatish mashhur bo‘lgan. 

Shukrli inson – Robbiga berilgan ne’matlar uchun ko‘p shukr aytuvchi, o‘ziga buyurilgan vazifalarni sidqidildan va tirishqoqlik ila ado etuvchidir. 

Ulamolarimiz shukrning istilohida bir necha tariflarni aytganlar. 

Rog‘ib: «Shukr – ne’mat tasavvuri va izhoridir. Kufr esa – ne’matni unutish va yashirishdir», degan. 

Kafaviy: «Shukr urfda ne’mat uchun berilgan har bir mukofotdir. Shukrning asli - ne’matni tasavvur va izhor qilishdir. Shukr bandadan bo‘lganda, ehsonga nisbatan bo‘lgan irfondir. Alloh taolodan bo‘lganda esa, savob hamda go‘zal maqtovdir», deb aytgan. 

Munoviy: «Shukr ikki xil bo‘ladi: Birinchisi til shukri bo‘lib, u ne’mat beruvchiga maqtov aytish bilan ado bo‘ladi. Ikkinchisi esa a’zolarning shukri bo‘lib, ne’matga yarasha mukofot taqdim qilish bilan ado etiladi», degan.  

Ibnul Qayyim: «Shukr – Alloh ne’matining banda tilida maqtov va e’tirof, qalbida shuhud va muhabbat, a’zolarida esa bo‘ysunish va toat tarzida zohir bo‘lishidir», deb aytgan. 

Alloh taolo Qur’oni karimda: «Qasamki, agar shukr qilsangiz, albatta, sizga ziyoda qilurman. Agar kufr keltirsangiz, albatta, azobim shiddatlidir», deya marhamat qiladi. (Ibrohim, 7).  

Ushbu oyat haqida marhum alloma Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf o‘zlarining «Tafsiri hilol»  kitobida quyidagicha yozadi: «Shukr ne’mat beruvchi Zotga maqtov so‘zlarni aytish va u ne’matni Allohning roziligi yo‘lida sarflashdan iboratdir. Berilgan ne’matga shukr etish insonning to‘g‘ri yo‘lda mustaqim ekanini ko‘rsatadi. Shukr qiluvchi inson Alloh taolo o‘zini doim kuzatib turishini his etadi va ne’mat yetganda zohir bo‘ladigan manmanlik, isrof va shunga o‘xshash salbiy holatlardan xoli bo‘ladi.  Natijada o‘ziga berilgan ne’matlardan foydalanib, yaxshi amallarni ko‘paytiradi».  

Shukr haqida oyatlar 

Qur’oni karimda shukr haqida  oyatlar juda ko‘p bo‘lib, bu o‘rinda ulardan ba’zilarini keltiramiz: 

Alloh subhonahu va taolo:  

«Agar shukr qilsangiz va iymon keltirsangiz, Alloh sizni azoblab nima qiladi?! Alloh shukr qiluvchi va biluvchi zotdir», deb marhamat qilgan. (Niso, 147). 

Alloh taoloning ushbu oyatdagi shukr qiluvchilik sifati - bandaning ozgina qilgan amaliga ham ko‘plab savoblar berish ila uni mukofotlaydi, degani bo‘ladi. 

Ibn Jarir Tabariy bu oyat tafsirida bunday deydi: «Ey munofiqlar, Alloh taolo agar unga itoat etsangiz va buyruqlariga ijobat etib, qaytariqlaridan tiyiladigan bo‘lsangiz, sizlarni do‘zaxning eng tubiga solishiga hojati yo‘q. Zotan, sizlarni azoblashdan U zotga biron bir manfaat yo‘q. Kim ne qilsa, o‘z tanlovi ila qilur". 

Qatoda ushbu oyat haqida: «Darhaqiqat, Alloh jalla sanouhu shukrli va mo‘min bandani azoblamaydi», deb aytgan. 

Demak, shukr va iymon bir-biriga yaqin bo‘lib, iymonli inson shukrli bo‘lishi ham lozim ekan. Shuningdek, doimo Haq taologa shukr ila yuruvchi insonni U Zot azoblamas ham ekan. 

Alloh taolo «Baqara»  surasining 152-oyatida: «Bas, Meni eslangiz, sizni eslayman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz», deb marhamat qilgan.

Imom Abu Lays Samarqandiy ushbu oyat haqida bunday deydi: «Alloh taoloning ushbu oyati ma’nosi  «Ey bandalar, Meni toat ila eslang, shunda sizlarni mag‘firat ila eslayman», yoki  «Meni insonlar ichida zikr qiling, sizlarni farishtalar ichida zikr etarman», yoki bo‘lmasa, «Meni xursandchilik onlarida zikr etsangiz, sizlarni qiyinchilik onlaringizda eslarman», deya marhamat qilingani bo‘ladi.  

Haqiqiy ne’mat ilmdir. Zotan, ilmdan boshqa barcha ne’matlar rohatdan boshqa narsaga o‘zgaradi. Taom yeyilgach, bir muddatdan so‘ng tashqariga  chiqishni talab etadi. Kiyim ham kiyilavergach, issiq va sovuq ta’sirida eskirib, holati o‘zgaradi. Ilmdan esa sohibi sira ham malollanmaydi. Balki ko‘pincha ziyodasini talab qilaveradi». 

Shukr qilish ne’mat beruvchi Zotga maqtov so‘zlarini aytish va ne’matni uni bergan Zotning roziligi uchun ishlatish bilan bo‘ladi. Ammo tili bilan shukr desa-yu, amali bilan Allohning aytganidan boshqani qilsa, kufroni ne’mat qilgan bo‘ladi.  

Alloh subhonahu va taolo «Nahl»  surasining 114-oyatida: «Bas, Alloh sizga rizq qilib bergan narsalardan halol-pok holida yeng. Va agar unga ibodat qiladigan bo‘lsangiz, Allohning ne’matiga shukr qiling», deb marhamat qilgan. 

Ushbu oyat tafsirida alloma Shayx Muhammad Ali Sobuniy bunday yozadi: «Sizlarga Alloh taolo muboh qilgan halol pokiza ne’matlarni yenglar. Alloh sizlarga ato etgan ulug‘ ne’matga, agar U Zotga iymonu ixlos ila ibodat etadigan bo‘lsangiz, Undan boshqa hech kimga ibodat qilmaslik ila shukr qilinglar».  

Haqiqiy shukr ~ ne’mat beruvchi Zotni tanish va Ungagina ibodat qilishdir. 
 
Alloh azza va jalla:  

«Ey Oli Dovud, shukr qilinglar! Bandalarimdan shukr qilguvchilari ozdir», deya marhamat qilgan(Saba’, 13). 
 
Ibn Abi Hotim aytadi: «Sobit Bunoniy rahimahulloh: «Dovud alayhissalom oila a’zolari, farzandlari va ayollariga kunning vaqtlarini ibodat uchun taqsim qilib bergan edi. Kunning va tunning biron biron vaqti yo‘qki, unda Dovud alayhissalomning oila a’zolaridan biri namoz o‘qimagan bo‘lsa».

Bu oyat haqida Ibn Kasir rahimahulloh shunday deydi: «Ey Oli Dovud, shukr qilinglar!», ya’ni ey Dovud alayhissalom ahllari, sizlarga din va dunyoingiz borasida berilgan ne’matlar uchun shukrli bo‘lingiz. 

Muhammad ibn Ka’b Quraziy: «Shukr – Allohga taqvo va solih amal etmoqdir. Bu so‘z, fe’l va amalda shukrda qoim bo‘lganlarga aytilib, Dovud alayhissalom ahllari shunday bo‘lgan edilar», deb aytgan. 

Fuzayldan rivoyat qilinadi: «Dovud alayhissalom: Ey Robbim! Senga qanday shukr etamanki, shukr Sen ato etadigan ne’matdir», dedi. Shunda Alloh taolo unga: «Ey Dovud, buni ne’mat ekanini anglagan oningda shukr qila olding», deya vahiy qildi. 

Ibn Abi Hotim rivoyatlari. 

Abu Abdurahmon Hubuliy: «Namoz – shukr. Ro‘za ham – shukr. Alloh rizosini ko‘zlab qilingan har bir amal – shukrdir. Shukrning eng afzali esa – hamddir», degan. 

Ibn Jarir rivoyati.

(davomi bor).

Sunnatulloh Abdulbosit

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Farosat sohiblari saodatlidir

7.02.2025   2069   5 min.
Farosat sohiblari saodatlidir

Kishining ma’rifati yuksalgani sari undagi farosat nuri ham kuchayib boraveradi. Farosat – kishida tez va to‘g‘ri fahmlay olish qobiliyati, zakovat, diddir.


Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam: Mo‘minning farosatidan qo‘rqinglar. Chunki u Allohning nuri ila qaraydi”, deya marhamat qilganlar (Imom Termiziy rivoyati).


Ulamolarimiz ushbu hadisni sharhlab: “Mo‘minning farosatidan qo‘rqing” ya’ni ma’siyatlarning oshkorasidan ham, maxfiysidan ham saqlaninglar. Ehtimol, mo‘min kishi qilayotgan gunohlaringizni basirat ko‘zi ila ko‘rib turar, natijada uning oldida izza bo‘lasizlar. Chunki komil mo‘min sizlar yashirayotgan narsaga Alloh taolo ato etgan qalb ko‘zi bilan nazar soladi va haqiqatni his etadi”, deyishgan.


“Tuhfatul oliy” kitobida farosat uch xil – iymoniy, riyoziy va xalqiy bo‘lishi ta’kidlangan.


Iymoniy farosat – banda qalbiga Alloh taolo solgan nuridir. Ushbu farosat iymon quvvatiga ko‘ra turlicha bo‘lib, iymon qanchalik kuchli bo‘lsa, farosat ham shuncha o‘tkir bo‘ladi. Ulamolar bunga misol qilib, Usmon roziyallohu anhuning hayotida sodir bo‘lgan voqeani keltiradilar.


Bir kishi hazrat Usmon roziyallohu anhuning huzuriga kelayotib, yo‘lda bir nomahram ayolga qarab qo‘ydi. Hazrat Usmon:

– Biringiz ko‘zlaridagi gunoh asorati bilan kirib kelmoqda, – dedi. Haligi kishi hayrat-la:

– Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan keyin ham vahiy bormi?! – deya g‘alati ahvolga tushib qoldi. Usmon roziyallohu anhu:

– Yo‘q, lekin sodiq farosat bor, – dedilar.


Riyoziy farosat – to‘yib taom yemaslik, bedorlik va aqliy mashg‘ulotlar bilan ko‘p shug‘ullanish orqali hosil bo‘lib, narsalarning haqiqatini anglash to‘g‘risidagi ma’lum bir tushuncha yuzaga keladi. Ushbu farosat faqat mo‘min kishiga xos emas, balki mazkur riyozatlarni chekkan boshqa insonlarda ham bo‘lishi mumkin. Chunki bu farosat iymonga ham, valiylikka ham dalolat qilmaydi. Shuningdek, faqat xaqiqatni ham, to‘g‘ri yo‘lni ham ko‘rsatib bermaydi.


Xalqiy farosat – Alloh taoloning hikmati taqozo qilgan narsalardan xulosa chiqarish iste’dodi.


Abdulxoliq G‘ijduvoniy hazratlari shogirdlariga dars berib turganida majlisga bir yigit kirib keladi-da, iltifotsizlik bilan: Mo‘minning farosatidan qo‘rqing. Chunki u Allohning nuri bilan qaraydi”, degan hadisning mazmunini so‘raydi. Abdulxoliq G‘ijduvoniy hazratlari unga: “Bu hadisning ma’nosi shuki, bo‘yningdagi xochni yechgaysan”, deydi. U xochi borligini inkor qildi. Shunda ustozning ishorasi bilan shogirdlar uning to‘nini yechishganda, xochi ko‘rinib qoladi va siri fosh bo‘ladi. U mazkur hadisning isbotini ko‘rgani bois iymonga kelib, Islomni qabul qiladi.


Imom Shofe’iy va Imom Muhammad ibn Hasan rahimahumalloh Masjidi Haramda o‘tirishsa, bir notanish kishi masjidga kirib keldi. Shunda Imom Muhammad uning yurishi va o‘zini tutishiga qarab: “Bu odam duradgor bo‘lsa kerak”, dedi. Imom Shofe’iy esa: “Menimcha, bu odam temirchi-yov”, dedi. Shunda o‘sha odamni o‘zidan so‘ralgan edi: “Men avval temirchi edim, ayni paytda duradgorlik qilmoqdaman”, deb javob beradi (“Risolatul Qushayriya”). Ya’ni, har ikki olim ham farosatlarining o‘tkirligidan notanish kishining kasbini aniq topa olishgan.


Shuningdek, ulug‘larning maqomi va ehtiromini o‘z o‘rniga qo‘ya olish ham kishining farosatidan sanaladi. Masalan, bir kishi Abbos ibn Abdulmuttalib roziyallohu anhudan: “Siz kattamisiz yoki Rasulullohmi?” deb so‘radi. Shunda u zot: “U zot mendan kattalar, lekin men u zotdan avvalroq tug‘ilganman”, – deb javob bergan.


Kishi suhbatdoshiga malol kelmaydigan tarzda ta’lim berishi ham farosatdir. Masalan, bir kishi Abdulloh ibn Muborak rahimahullohning oldida aksa urdi va sunnatga muvofiq hamd aytmadi. Shunda Abdulloh ibn Muborak odob bilan o‘sha odamdan savol so‘rovchi talabadek: “Taqsir, kishi aksa urganda sunnatga ko‘ra nima deydi?” deb so‘radi. Haligi odam: “Alhamdulillah”, dedi. Shunda u zot: “Yarhamukalloh” deya javob qaytardi.


Farosatni ziyoda qilish uchun har ishda dinimizga amal qilish zarur. Ibn Shujo’ Kirmoniy rahimahulloh bunday deydi: “Kim zohirini sunnatga ergashish bilan, botinini Allohning muroqabasi (nazoratini yodda saqlashi) bilan obod qilsa, ko‘zini haromdan to‘ssa, nafsini ortiqcha istaklaridan tiysa, halol luqmaga odatlansa, farosati o‘tkirlashadi” (“Hilyatul avliyo”).


Bugungi kunda farzandlarimizning ta’lim-tarbiyasiga, ularning yuksak farosat sohiblari bo‘lib kamol topishlariga har qachongidan ko‘ra ko‘proq e’tibor qaratishimiz darkor. Buning uchun, avvalo, o‘zimiz ham, farzandlarimiz ham kitob mutolaasiga odatlanishimiz, ilm-ma’rifat egallash harakatida bo‘lishimiz lozim. Zero, Imom Abu Homid G‘azzoliy: “Ilmning ko‘payishi, ma’rifatning kengayishi – tafakkur mevasidir”, degan.

G‘ulomiddin XOLBOYEV,

O‘zMI Fatvo markazi direktor o‘rinbosari

Maqolalar