Sayt test holatida ishlamoqda!
10 Yanvar, 2025   |   10 Rajab, 1446

Toshkent shahri
Tong
06:24
Quyosh
07:48
Peshin
12:36
Asr
15:32
Shom
17:16
Xufton
18:35
Bismillah
10 Yanvar, 2025, 10 Rajab, 1446

Ehson hamda sadaqaning foyda va fazilatlari (2-maqola)

12.05.2020   3179   4 min.
Ehson hamda sadaqaning foyda va fazilatlari  (2-maqola)

 

 

  1. Sadaqa shunday narsaki, u mol sohibidan qoladigan yaxshilikdir. Ya’ni mol-dunyo egasi o‘zi bilan olib ketadigan narsasi bu molidan qilgan sadaqasining savobidir. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Nafaqa qilgan yaxshiliklaringiz o‘z foydangizga”, deb marhamat qilgan (Baqara surasi, 272-oyat).
  2. Sevikli Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Oisha onamiz roziyallohu anhodan: So‘yilgan qo‘ydan nima qoldi?” deb so‘radilar. Onamiz: Undan bir yelkasi qoldi dedilar. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Bir yelkasidan boshqasi qoldi”, dedilar. Ya’ni qilingan ehson aslida qolgani dedilar.
  3. Alloh taolo sadaqa beruvchining savobini ko‘paytirib beradi. Qur’onda: “Albatta, sadaqa qiluvchi erkagu ayol hamda Allohga qarzi hasana beruvchilarga (savob) ko‘paytirib berilur. Ularga karamli ajr ham bor” (Hadid surasi 18-oyat), deyilgan bo‘lsa, boshqa bir oyatda esa: “Allohga yaxshi qarz beradigan kim bor?! Bas, toki U zot unga berganini ko‘p marta ko‘paytirib bersa”, deyilgan (Baqara surasi 245-oyat).
  4. Sadaqa qiluvchi jannatning xos bo‘lgan sadaqa eshigidan chaqiriladi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “... Kimki namoz ahlidan bo‘lsa. Namoz eshigidan chaqiriladi. Kimki jihod ahlidan bo‘lsa, jihod eshigidan chaqiriladi. Kimki sadaqa beruvchi ahlidan bo‘lsa, sadaqa eshigidan chaqiriladi. Kimki ro‘za ahlidan bo‘lsa, Rayyon eshigidan chaqiriladi”, dedilar. Hazrat Abu Bakr roziyallohu anhu: Bu eshiklarning barchasidan chaqiriladigan biror- bir kishi bormi? degan edilar, Nabay alayhissalom: “Ha, sen ulardan biri bo‘lishingga umid qilaman”, dedilar.
  5. Sadaqa hadisda aytilgandek ya’ni ro‘zador, janozada qatnashish va kasalni borib ko‘rish bilan bir kunda qilinsa jannat vojib bo‘ladi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bugun ro‘za tutgan holda kunni boshladi? dedilar. Hazrat Abu Bakr roziyallohu anhu: Men”, dedilar. Kim bugun janazaga qatnashdi? dedilar. Abu Bakr roziyallohu anhu: Men”, dedilar. “Kim bugun kasalni borib ko‘rdi?” dedilar. Abu Bakr roziyallohu anhu: “Men”, dedilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qaysi bir kishida ushbu ishshlar jam bo‘lsa, u jannatga kiradi”, dedilar.
  6. Sadaqa berish bilan qalbda rohat va taskinlik paydo bo‘ladi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hadislarida baxil va infoq qiluvchi kishini zarbul masal qildilar: “Go‘yoki u ikkisida jangda kiyiladigan temirdan bo‘lgan kiyim bor. Infoq qiluvchi kishi infoq qilsa go‘yoki o‘sha kiyimi unga mos kelib, hamma a’zosini yopib turganday kengayib ketadi. Ammo bahil kishi esa infoq qilishni istamaydi. Go‘yoki qo‘lini bo‘yniga bog‘lab olganday. Infoq qilay desa qo‘li bog‘langan. Huddi shunday unga kiyim sig‘may tor bo‘lib qoladi”, degan mazmunda aytganlar.
  7. Agar infoq qiluvchi ulamolardan bo‘lsa, Allohning huzuridagi eng go‘zal maqomda bo‘ladi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Dunyo to‘rt nafar kishi uchundir. Birinchisi shunday kishiki, unga dunyo ham, ilm ham beriladi. U ilmi bilan Allohdan qo‘rqadi va dunyosini silai rahm qilishga sarf qiladi. Bu eng buyuk maqomdir”, dedilar.
  8. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam infoq qiluvchi boy kishini Qur’on bilan vaqtini o‘tkazuvchi kishining maqomiga tenglashtirdilar. Hadisda: “Ikki kishiga hasad qilsa bo‘ladi. Bir kishiki Alloh unga Qur’onni bergan bo‘lsayu, u kechayu kunduz uni qoim qilsa. Yana bir kishiki, Alloh unga mol-dunyo bergan bo‘lsayu, u kechayu kunduz uni infoq qilsa”, deyilgan. Qani endi Alloh muvaffaq qilsayu, bu ikkisini ham jam qilinsa. Allohdan bu borada o‘z fazlini so‘raymiz.
  9. Sadaqa bandaning ishonchi va iymoniga dalildir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Sadaqa hujjatdir”, deganlar.
  10. Sadaqa molni poklovchidir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Ey tijorat ahli, albatta tijoratda bekorchi gaplar va qasam aralashib qoladi. Uni sadaqa berish bilan alishtiringlar (paydo bo‘lgan gunohlarni sadaqa berish bilan yo‘q qilinglar)”, dedilar.

Yahyo UBAYDULLOH o‘g‘li,

“Shayx Zayniddin” masjidi imom-xatibi.

 

Maqolalar
Boshqa maqolalar

Duolarning ta’sirlari bayoni

10.01.2025   2173   10 min.
Duolarning ta’sirlari bayoni

 - 58وَلِلدَّعَوَاتِ تَأْثِيرٌ بَلِيغٌ وَقَدْ يَنْفِيهِ أَصْحَابُ الضَّلاَلِ

 

Ma’nolar tarjimasi: Duolarning yetuk ta’siri bordir, gohida adashganlar uni inkor qiladilar.


Nazmiy bayoni:

Duolarning yetuk ta’sirlari bor,
Adashganlargina qilarlar inkor.


Lug‘atlar izohi:

لِ – jor harfi فِي ma’nosida kelgan.

دَعَوَاتِ – kalimasi دَعْوَةٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, lug‘atda “iltijolar” ma’nosini anglatadi. Jor va majrur mubtadosidan oldin keltirilgan xabardir.

تَأْثِيرٌ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado.

بَلِيغٌ – sifat. Ushbu kalimada duoning ta’sirga sabab ekaniga ishora bor. Chunki ta’sir, aslida, Alloh taoloning yaratishi bilan vujudga keladi.

وَ – “holiya” ma’nosida kelgan.

قَدْ – “taqliliya” (cheklash) ma’nosida kelgan.

يَنْفِيهِ – fe’l va maf’ul. نَفِي kalimasi lug‘atda “bir chetga surib qo‘yish” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

اَصْحَابُ – foil. Bu kalima صَاحِب ning ko‘plik shakli bo‘lib, “lozim tutuvchilar” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

الضَّلاَلِ – muzofun ilayh. Ushbu izofada لِ jor harfi muqaddar bo‘lgan[1]. “Zalolat” kalimasi “to‘g‘ri yo‘ldan adashish” ma’nosida ishlatiladi.

 

Matn sharhi:

Duo lug‘atda “iltijo”, “o‘tinch” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “banda o‘zining faqirligini, hojatmandligini va muteligini hamma narsaga qodir bo‘lgan Alloh taologa izhor qilib, manfaatlarni jalb qilishni va zararlarni daf qilishni so‘rashi, duo deb ataladi”[2].

Mo‘min bandalarning qilgan duolarida o‘zlariga ham, agar marhumlar haqlariga duo qilayotgan bo‘lsalar, ularga ham manfaatlar yetadi. Duolarning ta’siri borligini adashgan kimsalargina inkor qiladilar. Matndagi “zalolatdagilar” degan so‘zdan mo‘taziliy toifasi ko‘zda tutilgan. Chunki mo‘taziliy toifasi bu masalada ham Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga zid da’volarni qilgan.

Duolarning ta’sirini inkor etadiganlar bir qancha dalillarni keltirishgan. Masalan, oyati karimalarda har bir insonga o‘zi qilgandan boshqa narsa yo‘qligi bayon qilingan:

“Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur”[3].

Boshqa bir oyatda esa kishi o‘zining qilgan yaxshi ishlari tufayli mukofotga erishsa, yomon qilmishlari sababli jazolanishi bayon etilgan:

“Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir”[4].

Ushbu oyati karimalarda har bir kishining ko‘radigan manfaatlari boshqalarning qilgan duo va xayrli ishlaridan emas, faqat o‘zining qilgan ishlaridan bo‘lishi bayon qilingan, bu esa duolarning ta’siri yo‘qligiga dalolat qiladi, – deyishgan.


Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilarga raddiyalar

Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilar keltirishgan yuqoridagi va undan boshqa dalillariga batafsil javoblar berilgan. “Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy” kitobida quyidagicha javob kelgan: "Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur" ma’nosidagi oyatda bayon qilinganidek, haqiqatda inson o‘z sayi-harakati va yaxshi fe’l-atvori bilan do‘stlar orttiradi, uylanib bola-chaqali bo‘ladi, insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va ko‘plab yaxshi ishlarni amalga oshiradi. Shunga ko‘ra insonlar uni yaxshilik bilan eslab, unga Alloh taolodan rahmat so‘rab duo qilsalar, toat-ibodatlarning savoblarini unga hadya qilsalar, bularning barchasi birovning emas, aslida, o‘z sayi-harakatining natijasi bo‘ladi.

Ikkinchi dalil bo‘lgan "Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir", ma’nosidagi oyat ham yuqoridagi kabi oyat bo‘lib, har bir kishi o‘zining qilgan yaxshi ishining samarasini ko‘radi, qilgan ma’siyatiga ko‘ra jazolanadi, kabi ma’nolarni ifodalaydi. (Ya’ni “har kim ekkanini o‘radi”, deyilgani kabi)”[5].

Shuningdek, duo qilishning foydasi bo‘lmaganida mag‘firat so‘rashga buyruq ham bo‘lmasdi. Qur’oni karimda esa mag‘firat so‘rashga buyurilgan:

“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang!”[6].

Shuningdek, vafot etib ketgan kishilar haqiga qilingan duolarda manfaat bo‘lmaganida, ularni eslab duo qilganlar Qur’oni karimda madh etilmasdi:

“Ulardan keyin (dunyoga) kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, iymon keltirganlarga (nisbatan) qalbimizda nafrat (paydo) qilmagin. Ey, Robbimiz, albatta, Sen shafqatli mehribonsan”, – derlar”[7].

Shuningdek, vafot etganlarga janoza namozini o‘qish tiriklar zimmasiga vojib qilingan. Janoza namozida esa sano va salovot aytish bilan birgalikda “Ey Allohim, bizlarning tiriklarimizni ham, o‘liklarimizni ham mag‘firat qilgin”, ma’nosidagi duo o‘qiladi.

Mazkur dalillarning barchasida duolarning ta’siri borligi ko‘rinib turibdi. Shuning uchun inson vafotidan keyin ham o‘z haqiga xayrli duolar qilinishiga sabab bo‘ladigan yaxshi amallarni qilishi lozim.

Duo qilish bandaga foyda keltiradigan va undan zararlarni daf qiladigan eng kuchli sabablardan ekani Qur’oni karimda ham, hadisi shariflarda ham bayon qilingan:

“Parvardigoringiz: “Menga duo qilingiz, Men sizlar uchun (duolaringizni) ijobat qilay!” – dedi. Albatta, Menga ibodat qilishdan kibr qilgan kimsalar yaqinda tuban holatda jahannamga kirurlar”[8].

Ibn Kasir rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Alloh taolo bandalarini O‘ziga duo qilishga da’vat etgan va O‘z fazlu marhamati bilan qilgan duolarini albatta ijobat etishga kafolat bergan”, – degan. Oyati karimaning davomidagi “ibodatdan kibr qilganlar” esa Alloh taologa duo qilishdan takabburlik qilgan kimsalar deya tafsir qilingan. Hadisi shariflarda duoning qazoni qaytarishga sabab qilib qo‘yilgani bayon etilgan:

عَنْ سَلْمَانَ الْفَارْسِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال لَا يَرُدُّ القَضاءَ إلا الدُّعاءُ وَ لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ

Salmon Forsiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qazoni faqatgina duo qaytaradi, umrni faqatgina yaxshilik ziyoda qiladi”, – dedilar (Termiziy rivoyat qilgan).

Sharh: Ushbu hadisda duoning bajariladigan ishlarga bog‘lab qo‘yilgan qazoni qaytarish sabablaridan ekani bayon qilingan. Zero, Alloh taolo amalga oshadigan barcha narsalarga azaliy sabablarni tayin qilib qo‘ygan. Solih amallar saodatga erishish uchun azaliy sabablar bo‘lsa, yomon amallar badbaxt bo‘lish uchun azaliy sabablardir. Shuningdek, yaxshilik, go‘zal xulqli bo‘lish, qarindoshlik aloqalarini uzmaslik kabi amallar ham azaliy sabablar qatoriga kiradi. Ana shunday azaliy sabablar yuzaga chiqarilgan paytda o‘sha sababga bog‘langan ishlar ham yuzaga chiqadi.

Imom Tahoviy[9] rahmatullohi alayh “Aqidatut Tahoviya” asarida quyidagilarni yozgan: “Tiriklarning duo va sadaqalarida o‘liklar uchun manfaatlar bordir. Alloh taolo duolarni qabul qiladi va xojatlarni ravo qiladi (deb e’tiqod qilamiz)”.


Keyingi mavzu:
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni.

 


[1] Bu haqidagi ma’lumot 53-baytning izohida bayon qilindi.

[2] Doktor Ahmad Farid. Bahrur-Roiq. – Iskandariya: “Dorul Majd”, 2009. – B. 105.

[3] Najm surasi, 39-oyat.

[4] Baqara surasi, 286-oyat.

[5] Muhammad Anvar Badaxshoniy. Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy. – Karachi: “Zamzam babilsharz”, 1415h. – B. 192.

[6] Muhammad surasi, 19-oyat.

[7] Hashr surasi, 10-oyat.

[8] G‘ofir surasi, 60-oyat.

[9] Abu Ja’far Ahmad ibn Muhamad ibn Salama Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 239 yilda Misrning “Toha” shaharchasida tug‘ilgan.

Imom Tahoviy hanafiy mazhabidagi mo‘tabar olimlardan bo‘lib, “Sihohi sitta” mualliflari bilan bir asrda yashab faoliyat yuritgan. Bu zot haqida ulamolar ko‘plab maqtovli so‘zlarni aytganlar. Jumladan Suyutiy “Tobaqotul Huffoz” asarida: “Imom Tahoviy alloma, hofiz, go‘zal tasnifotlar sohibidir”, – degan. Zahabiy: “Kimki ushbu imomning yozgan asarlariga nazar solsa, bu zotning ilm  darajasi yuqori, ma’rifati keng ekaniga amin bo‘ladi”, – degan.

Imom Tahoviy tafsir, hadis, aqida, fiqh va siyratga oid ko‘plab asarlar yozib qoldirgan. Ularning ayrimlari quyidagilardir:

1. Ahkamul Qur’an (Qur’on hukmlari);

2. Sharhu ma’onil osor ( Asarlarning ma’nolari sharhi);

3. Aqidatut Tahoviya (Tahoviy aqidasi);

4. Bayonu mushkilil osor (Asarlarning mushkilotlari bayoni);

5. Sharhu jomeis sag‘ir (Jomeus sag‘ir sharhi);

Imom Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 321 yilda Misrda vafot etgan.