Ramazon g‘animatdir
Ramazon – jannat eshiklari ochiladigan, do‘zax eshiklari yopiladigan, shaytonlar zanjirlanadigan, Alloh solih bandalarini o‘tdan ozod etadigan ulug‘ oy. Bu oy ibodatsiz, toatsiz, kunu soatlari havoda to‘zg‘igan zarradek zoye bo‘lib kirib-chiqib ketmasin. Bu oyda ibodatni tavbadan boshlash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Tavbadan boshlashga maslahat berish bilan biror kishini aybdorsiz demaymiz. Chunki yo‘lning avvali ham, nihoyasi ham tavbadir. Tavba – Alloh subhanahu va taolo tomonga intilayotgan kishining birinchi o‘rindagi amalidir. Demak, tavba ko‘pchilik o‘ylaganidek, faqat osiy va xato qiluvchilarning iltijo qilishidan iborat emas. Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
“Ey odamlar! Allohga tavba qilinglar. Chunki men Unga bir kunda yuz bor tavba qilaman”[1], dedilar. Alloh bandalarini tavbaga buyurganda ularga iymon nomi bilan nido qilib dedi:
“Barchalaringiz Allohga tavba qilinglar, ey mo‘minlar! Shoyadki (shunda) najot topsangizlar”[2].
Barchamiz gunohkor bandalarmiz. Alloh subhanahu taolo gunohlarni ko‘p kechiruvchi zot. Kunduzda gunoh qilgan tavba qilsin deb kechasi qo‘lini uzatadi, kechada gunoh qilgan tavba etsin uchun kunduzi qo‘lini cho‘zadi. Tavba qiluvchilarning tavbasidan, osiy va gunohkorlarning pushaymonidan mamnun bo‘ladi. Shuning uchun Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytganlaridek, “Alloh subhanahu tavba qilmoq uchun Mag‘rib tomondan eni yetmish yillik bo‘lgan eshik qilib qo‘ydi. Uni to quyosh Mag‘ribdan chiqqungacha bekitmaydi”[3]. Tavba oson va yengil ishdir. Unda mashaqqat va harakat ko‘rsatish yo‘q. Tavba tiyilish va pushaymondan iborat. Gunoh ishlardan tiyilish, bularning o‘tmishda qilganiga pushaymon, kelgusida ularga qaytmaslikka qaror qilish bo‘ladi.
O‘tgan gunohlarga pushaymon bo‘lish, kelgusida gunohlarni tark qilish, siz uchun umringizni qadrlash va o‘tmish bilan kelgusi vaqt o‘rtasida hozir turgan vaqtingizni isloh qilishni vojib qiladi. Chunki vaqtni zoye qilib qo‘yish najotni bekor qilgandek bo‘ladi. Agar uni yuqorida zikr qilingan narsalar bilan saqlab qolinsa najot topiladi, rohat, ne’mat va lazzatga erishiladi. Inson o‘zining vujudligini fahmlay olishi zarur. Safar ozig‘ini tayyorlash va yurish uchun hozirlik ko‘rish bilan band bo‘lishi lozim. Amal mavsumi bo‘lgan ramazon oyida savobga erishish uchun harakat qilish, vaqtni boy bermaslik kerak. Har bir kishi o‘z zamoni va vaqtining qadru qiymatini bilmog‘i zarurdir. Undan birgina lahzasini ham bekorga o‘tkazmasin.
Allohga ibodat qilishda ulug‘larimizning ahvollaridan xabardor bo‘lib qo‘yishimiz zarar qilmaydi. Ularni yodga olsak, shoyadki, bizda oliyhimmatlik va ibodatga moyillik paydo bo‘lsa:
Mug‘iyra roziyallohu anhu bunday deydilar: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam kechasi namozda shunchalik uzoq turardilarki, hatto oyoqlari shishib ketar edi. Odamlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: Alloh taolo sizning o‘tgan va kelgusi xatolaringizni mag‘firat qilgan-ku, nega o‘zingizni bunchalar qiynaysiz?” deyishganida, u zot: “Alloh taoloning shu mehribonchiligiga shukr qiluvchi banda bo‘lmaymanmi?» derdilar»[4].
Abu Bakr roziyallohu anhu, xossatan namozda va Qur’on qiroat qilganda ko‘p yig‘laguvchi kishi edilar.
Umar roziyallohu anhuning yuzida yig‘ining ko‘pligidan ikki qora chiziq paydo bo‘lgan edi.
Usmon roziyallohu anhu Qur’onni namozda uzoq o‘qirdi.
Ali roziyallohu anhu mehrobida yig‘lar, hatto soqoli ko‘z yoshlar bilan ho‘l bo‘lib ketardi. U: “Ey dunyo! Mendan boshqani alda, seni qaytishi yo‘q bo‘lgan uch taloq qo‘ydim”[5], der edi.
Qatoda Qur’onni doimo har haftada, Ramazonda har uch kunda xatm qilardi.
Sufyon Savriy qo‘rqqanidan yig‘lardi.
Said ibn Musayyib masjidni lozim tutgan kishi edi. Qirq yil muddat davomida jamoat bilan bir namoz ham u kishidan o‘tib ketmagan.
Ramazon oyi fursatdir. Alloh bilan savdo qiladigan oydir. Shunday ekan, solih amallarga, yaxshiliklarga, toatga shoshilaylik, Alloh tomonidan ko‘p foyda va ulkan savoblarga erishamiz.
Ramazon ish boshlovchilar yeng shimarib kirishadigan, taqvodorlar o‘z tayyorgarligini ko‘radigan, hushyor insonlar qo‘lga kiritadigan eng ulug‘ fursatdir. U qalbi salomat, a’zolari to‘g‘ri, vaqtini zararli va foydasiz ishlarda zoye qilmaydigan kishi uchun gunohlar kechirilish oyidir. Quyida bu oy fursatlarini g‘animat bilishga, ularni solih amallar bilan obod etishga yordam beradigan ba’zi ishlarni havola qilamiz:
Ro‘za odat emas, ibodatdir. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kimki ramazonda iymon va ehtisob bilan ro‘za tutsa o‘tgan gunohi kechirilur”[6], dedilar. “Iymon bilan”ning ma’nosi – Allohga va U ro‘za tutgan kishilarga tayyorlab qo‘ygan narsalarga ishonib, degani, “ehtisob bilan”ning ma’nosi – Allohning savobini izlab demakdir. Ya’ni, uni ro‘za tutishga riyo, ovoza qilish, molu obro‘ talabi undamagan.
Ramazon shukri vojib bo‘lgan ne’mat. Alloh umringizni uzaytirib bu ulug‘ oyga yetib keldingiz va Alloh sizni bu ajru savoblarni kasb etishga muyassar qilib qo‘ydi. Bu shukr qilish lozim bo‘lgan eng katta ne’mat va buni berganiga Allohga hamdu sano aytish vojib.
Uyqu va uyqusizlik. Ramazon sanoqli kunlar va kuzatiladigan kechalardir. Kirib keladi, qarabsizki ketishga shay turibdi. Shuning uchun bu oyda toat-ibodatga jiddu jahd qiling. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Ramazon kirib, gunohlari kechirilmasdan chiqib ketgan kishining burni yerga ishqalansin”, dedilar[7].
Qur’on tilovati. Ramazon Qur’on oyidir. Bu oyda Qur’on tilovatiga g‘ayrat qiling. Shoshmasdan tartil, tadabbur va xushu’ bilan o‘qing. Imkoningiz boricha tilovat hukmlariga rioya eting.
Qiyomul-layl (kechani qoim qilish). Qiyomul-layl asosan taroveh namozi bilan bo‘ladi. Bu namozga rag‘bat qilib, imom bilan to‘liq o‘qimoq lozim. Chunki Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kimki imomi bilan u ketguniga qadar tursa, unga kechani qoim qilgani yoziladi”[8], deganlar.
Sadaqa. Ramazon oyidagi sadaqa boshqa oylardagidan ko‘ra fazilatlidir. Nabiy sollallohu alayhi vasallam ramazon kirsa saxovatlari oshib ketar edi. Shunday ekan, bu oyda o‘zingizda ehsonu sadaqaga shoshiling.
Ro‘zadorlarni iftorlantirish. Ro‘zadorlarni iftor qildirishga, miskin va kambag‘allarni taomlantirishga qiziqish kerak. Chunki Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kimki ro‘zadorga iftor qilib bersa, unga ro‘zadorning ajridek savob bo‘ladi. Bu bilan ro‘zadorning ajridan hech bir narsa kam bo‘lmas”[9], deganlar.
Shuningdek, g‘animat bo‘lgan amallar sirasiga masjidni lozim tutish, iloji bo‘lsa ramazonda umra qilish, ramazonning oxirgi o‘n kunida g‘ayratni yanada oshirish, Qadr kechasidagi ibodatlar, zikr, duo va boshqa toat-ibodatlarni qoim qilish kiradi.
Bu g‘animat damlardan foydalanib qolshimizga Parvardigorimiz ko‘mak berishini so‘rab qolamiz!
Rashidbek ERNAZAROV,
Xorazm viloyati Bog‘ot tumani bosh imom-xatibi
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi