Odamlarga xitob qilayotganingizda eng chiroyli so'zlardan foydalanib, chiroyli tarzda gapiring. Zero, Alloh taolo marhamat qiladi: “Odamlarga yaxshi gaplar aytingiz”(Baqara surasi, 83-oyat).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Yarimta xurma bilan bo'lsa ham o'zingizni do'zaxdan saqlang. Agar kimki buni topolmasa, shirin so'z bilan!”.
Gapingiz orasida to'xtab-to'xtab, shoshmasdan gapiring, toki eshitayotgan odam maqsadingizni tushunsin, uning mag'zini chaqsin!
Oisha roziyallohu anhodan bunday deganlari rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam xuddi sizlardek gapirardilar, lekin gap orasida to'xtalish(pauza) qilib gapirardilar va shu orqali o'tirganlar u zotning gaplarini yodlab qolishardi”.
Oisha onamiz yana shunday degan ekanlar: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday ohista gapirar edilarki, gaplarini sanashga ham imkon bo'lardi”.
Sizni tinglayotgan odamning fahmiga loyiq tarzda xitob qiling. U tushunadigan so'zlarni ishlatib gapiring. Yo'qsa yomon gumonga borib qoladi, ya'ni agar siz uning ilmiy saviyasidan yuqoriroq saviyada gapirib qo'ysangiz, u buni istehzo qilish, pastga urish deb o'ylab qoladi.
Kamgap bo'lishga harakat qiling. Iloji bo'lsa, savolga javob berish, nasihat qilish, amri ma'ruf, nahyi munkar qilish yoxud Allohga chaqirishdan tashqari holatlarda gapirmang. Zotan Alloh taolo marhamat qilib aytdiki: “Ularning ko'pgina maxfiy suhbatlarida yaxshilik yo'q, magar kim sadaqaga, yaxshilikka va odamlar orasida islohga amr qilsagina, yaxshilik bor. Kim o'sha ishni Allohning roziligi uchun qilsa, albatta, unga ulug' ajr berurmiz” (Niso surasi, 114-oyat).
Ko'p gapirib, Allohning zikridan g'aflatda qolmangiz! Nabiy sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Allohning zikri bo'lmagan gaplarni ko'paytirmangiz. Chunki Allohni yod etmagan holda ko'p gapirish qalbni qoraytiradi. Allohdan eng uzoq banda qalbi qotgan (qoraygan) bandadir”.
Sergaplikdan, bekorchi va maqsadsiz gaplardan chetlaning! Zero Robbimiz taolo Mo'minun surasining 1-3-oyatlarida aytadi: “Batahqiq, mo'minlar najot topdilar. Ular namozlarida xushu' qiluvchilardir. Ular behuda narsalardan yuz o'giruvchilardir”.
Gapirishdan oldin gapingizni, uning oqibatini o'ylab olib, keyin gapiring. Maqsadingizni yaxshi qamrab olmasdan, aniqlik kiritib olmasdan turib gapirmang!
Bu haqida Alloh taolo aytadi: “Biror so'z aytmas, magar huzurida hoziru nozir borlar”(Qof surasi, 18-oyat).
Gapirayotgan odamingizning yuziga qarab gapiringki, unga bo'lgan e'tiboringizni his qilsin! Telefoningizni titib yoki o'ngga-chapga qarab gapirsangiz, bu uning parvosini ham kamaytiradi.
Doktor Hasson Shamsi Poshoning "Metin qoyalar" kitobidan
G'iyosiddin Habibulloh, Ne'matulloh Isomov tarjimasi.
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Mo‘min uchun eng katta ne’matlardan biri uning vaqti, umridir. Agar oldiga aniq, qat’iy maqsad qo‘ymasa, hayotda o‘z o‘rnini topa olmaydi.
Mo‘min kishi kunlik, haftalik, oylik, yillik, xullas butun umrini rejalab olib, shu asosda harakat qilsa, vaqtiga baraka, mazmun kiradi.
Ayrimlarda mutlaqo reja bo‘lmaydi va nima qilishini bilmay, boshqalar rejasi asosida yashab, ularning rejalariga xizmat qiladi.
Aslida hammaning o‘ziga yarasha kelajakda bajarishi lozim bo‘lgan yumushlari, erishishni ko‘zlagan orzu-maqsadlari bor. Lekin ko‘pchilik ularni tartiblab, muhimlarini qaydlab yozib chiqmagan. Shuning uchun ham, atrofidagilarga qattiq bog‘lanib qolgan va ular ta’siridan tashqariga chiqolmaydi.
Rejani qanday tuzish kerak? Avvalo kishi jismoniy, ruhiy, iqtisodiy, oilaviy va ijtimoiy imkoniyatlarini chamalab, qilishi mumkin bo‘lgan ishlarni belgilaydi. Bu borada ustozlar, ota-onasi va ilmli, hayotiy katta tajribaga ega muvaffaqiyatli kishilarning kun tartiblarini o‘rganish, imkon bo‘lsa, ular bilan fikr almashib, maslahatlarini olish va shulardan kelib chiqib qiladigan har bir ishni vaqtlar kesimida yozib chiqish kerak.
Aytilganidek, «Orzular yozish bilan maqsadga aylanadi». Yozilgan maqsad esa kishini ogohlantirib, dangasalik qilmay va bo‘shashmay olg‘a intilishga undaydi.
Maqsadlarni ma’lum vaqt bilan chegaralab olish ishlarni «ertaga qilaman», «indinga bajaraman» deb ortga surmay, o‘z o‘rnida bajarish lozimligini eslatib turadi.
Doimiy reja asosida qilib boriladigan ish vaqt o‘tishi bilan o‘z samarasini beradi.
Bu haqda ko‘p yozib o‘tirmay, ulamolarimiz rejalaridan birgina namuna keltirsak kifoya:
Shayx Yorqinjon domla rahimahulloh har kuni yaqin sheriklar bilan kamida 100 bet kitob o‘qishni, bir yilda 1000 ta, o‘n yilda esa 10000 ta kitob o‘qishni reja qilgan va shunda bardavom bo‘lgan ekanlar. Bu miqdor mustaqil kitob o‘qishlari va ta’liflaridan tashqari.
Shu kabi ilmda, kasb-hunarda va boshqa har qanday sohada muvaffaqiyatga erishgan kishilar hayotiga nazar tashlasangiz ular o‘z oldiga yuksak maqsad qo‘yib, qadriyatlarini belgilab, mana shu asosda harakat qilganlarini ko‘rasiz.
Albatta, hammasi Alloh taolo bitib qo‘yganidek bo‘ladi. Bizdan sabablarni qilish va harakat talab etiladi. Natija esa Allohdandir. Maqsadlarni yozib, bor kuchimizni sarflab unga erisholmasak yoki umrimiz yetmay qolgan taqdirda ham qilgan yaxshi niyatimiz va harakatimiz uchun ajr olamiz, inshaAlloh.
Muhammad Zarif Muhammad Olim tayyorladi.