Men Muhammadman...
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Ominaning homilasi oddiy homila emas edi. Bu homila xayr-baraka homilasi edi. Alloh taolo ana shu homilaning barakasidan Ka’bani buzib tashlash niyatida Makkaga bostirib kelgan Abraha boshliq fil egalarini halok etdi.
Omina esa o‘zida homilador ayollarda bo‘ladigan mashaqqatlarni mutlaqo sezmas edi. Tushida g‘oyibdan kelgan ovoz unga «Albatta, sen ushbu ummatning ulug‘iga homilador bo‘lding», der edi.
Alloh taolo fil egalarini halok etganidan ellik kun o‘tib, Ominani to‘lg‘oq tutdi. Bu to‘lg‘oq oddiy to‘lg‘oq emas edi. Ominaning homilasi odatdagi holatlardan tamoman o‘zgacha bir holatda yorug‘ dunyoga keldi. Uning qornidan go‘yo bir nur – go‘dak xuddi sajda qilayotgandek holda yerga tushdi.
Dunyoni nurga to‘ldirgan, butun mavjudotni baxtga cho‘mdirgan bu ulug‘ kun Robi’ul avval oyining o‘n ikkinchi kuni, dushanba kuni (milodiy 570 yil, 20 aprel) edi.
U Zot sollallohu alayhi vasallamning tug‘ilishlariga bog‘liq ajoyibotlar
O‘sha kuni odamlar ko‘pgina odatdan tashqari hodisalarning shohidi bo‘ldilar:
1. Butlar larzaga tushib, qimirlab ketdi. Ba’zilari yuztuban yerga yiqildi. Chunki ularni yo‘q qiluvchi zot dunyoga kelgan edi.
2. Makkadan bir nur zohir bo‘lib, Shomdagi qasrlarni yoritib yubordi. Chunki butun dunyoga iymon nurini eltuvchi zot dunyoga kelgan edi.
3. Hishom ibn Urvaning ta’kidlashicha, o‘sha kuni Makkada tojirlik qiluvchi bir yahudiy qurayshliklar to‘planib o‘tirgan joyga kelib:
«Ey qurayshliklar jamoasi, bugun sizlarda biror bola tug‘ildimi?», degan. Ular:
«Bilmadik», deyishgan. Shunda haligi yahudiy:
«Allohu Akbar! Ammo bilmagan bo‘lsangiz, biling! Sizga aytadigan gapimni yaxshilab yodlab oling! Bugun ushbu oxirgi ummatning nabiysi tug‘ildi. Uning ikki kuragi orasida alomat bor. Alomatning ustida tuklar bor», dedi.
4. Hasson ibn Sobit roziyallohu anhu quyidagilarni aytadilar:
«Yetti-sakkiz yoshdagi bola edim. Ko‘rgan-eshitgan narsamga aqlim yetar edi. Bir kuni ertalab Yasribda bir yahudiy:
«Ey yahudiylar jamoasi!» deb baqirib qoldi. Uning oldiga to‘planishdi. Men eshitib turibman. Ular:
«Sho‘ring qurg‘ur, senga nima bo‘ldi?» dedilar.
«Batahqiq, bu kecha tug‘iladigan Ahmadning yulduzi chiqdi!» dedi».
5. Maxzum ibn Hone’ al-Maxzumiyning aytishicha, o‘sha kuni Fors podshohi Kisroning ayvoni larzaga kelib, o‘n ikkita bolaxonasi qulab tushgan. Majusiylarning ming yildan buyon o‘chmay turgan olovlari o‘chib qolgan.
Ba’zi bir kishilarga bu gaplar g‘alatiroq tuyulishi mumkin. Lekin bor haqiqat shu. Bu hodisalar turli tarixchilar tomonidan, jumladan, musulmon emaslari tomonidan ham o‘rganib chiqilgan. Ularning barchasi mazkur hodisalar mubolag‘a emasligini tasdiqlaganlar.
Bularning hammasi Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallamning kelajakda kim bo‘lishlariga ishorat edi.
Omina yangi tug‘ilgan go‘dakning suyunchilik xabarini berish uchun Abdulmuttolibga odam yuborib, «Sizga bir g‘ulom tug‘ildi, kelib, unga bir nazar soling», dedi.
Ehtimol, u kishi bu bilan yangi kuyovlik chog‘idayoq vafot etgan o‘g‘lining ko‘yida o‘rtanib yurgan keksa otaning ko‘ngliga bir oz quvonch kirishini istagandirlar.
Abdulmuttolib quvonchga to‘lgan holida shoshib, yetib keldi. Murg‘ak nabirasini qo‘liga olib, o‘pdi. Uni avaylab ko‘tarib, Ka’bai Muazzamaning ichiga olib kirdi. Alloh taologa hamd aytib, duoi xayrlar qildi. So‘ngra nabirasiga Muhammad degan ism qo‘ydi. Arablar ichida bu ism hali tarqalmagan edi. Odamlar hayron qolishdi...
Jubayr ibn Mut’im roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Mening beshta ismim bor. Men Muhammadman. Men Ahmadman. Men Mohiyman, Alloh men ila kufrni mahv etur. Men Hoshirman, Alloh mening ikki qadamim oldiga odamlarni hashr etur. Men Oqibman», dedilar».
Ikki shayx va Termiziy rivoyat qilganlar.
Sharh: Ushbu hadisi sharifda Payg‘ambarimiz alayhissalom o‘zlarining asosiy ismlariga qo‘shib, yana to‘rtta sifatlaridan kelib chiqadigan ismlarini ham tilga olmoqdalar:
1. Muhammad.
Bu muborak ismning lug‘aviy ma’nosi «hamd-maqtov aytilgan»dir. Arab tilining xususiyatlaridan kelib chiqib, tilshunos ulamolar «Ayni shu siyg‘adan, ya’ni Muhammad siyg‘asidan «Maqtovi tinmay yangilanib turuvchi» degan ma’no chiqadi», deydilar.
Tarixchilarning rivoyat qilishlaricha, Omina onamiz Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallamga homiladorlik vaqtlarida ko‘rgan tushlarida bolalari tug‘ilganda uni Muhammad deb nomlashlari kerakligi aytilgan ekan.
Shuningdek, Abdulmuttolib ham tushida o‘z sulbidan odatdagidan boshqa ulug‘ maqomga sazovor bo‘ladigan farzand tug‘ilishiga ishora qiluvchi holatni ko‘rgan ekan. Ikki tushning ta’sirida va kelinning gapiga binoan, Abdulmuttolib nabirasini Muhammad deb atagan.
Tarixchilarning ta’kidlashlaricha, o‘sha vaqtgacha arablarning ichida faqat uch kishiga Muhammad ismi qo‘yilgan ekan.
Bir guruh kishilar bir podshohning huzurida bo‘lishibdi. U avvalgi kitoblardan xabardor ekan. Podshoh suhbat davomida Hijoz tomondan Muhammad nomli payg‘ambar chiqishining xabarini aytibdi.
Mehmonlar ichidan uch kishining xotinlari homilador ekan. Uchovlari ham «Xotinim o‘g‘il tug‘sa, ismini Muhammad qo‘yaman», deb niyat qilibdilar. Ularning xotinlari o‘g‘il tug‘ibdi. Farzandlarni yaxshi niyat bilan Muhammad deb nomlabdilar.
Ular quyidagi kishilar ekanlar: Muhammad ibn Sulaymon ibn Mujoshe’, Muhammad ibn Uhayha ibn al-Julaah va Muhammad ibn Himron ibn Robiy’alar.
2. Ahmad.
Bu muborak ismning ma’nosi «Ko‘p hamd aytuvchi» bo‘lib, bu Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning Alloh taologa ko‘p hamd aytishlariga ishoradir. Avvalgi samoviy kitoblardagi bashoratlarda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning faqat Ahmad ismlari kelgan.
3. Mohiy.
Bu ismning ma’nosini Payg‘ambarimiz alayhissalomning o‘zlari «Men Mohiyman, Alloh men ila kufrni mahv etur» deb bayon qilib bermoqdalar.
Biz mahv etishning hozirgi paytdagi ko‘proq ishlatiladigan ma’nosini oladigan bo‘lsak, «o‘chirib tashlash» ma’nosi to‘g‘riroq kelsa kerak. Ya’ni Alloh taolo Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallam ila kufrni o‘chirib tashlaydi.
4. «Men Hoshirman, Alloh mening ikki qadamim oldiga odamlarni hashr etur».
Ya’ni Alloh taolo qiyomat kuni Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning qadamlari oldiga hashr maydonida xaloyiqni to‘playdi.
5. Oqib.
Bu muborak ismning ma’nosi «ortdan keluvchi» deganidir. Chunki Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallam hamma payg‘ambarlarning ortidan oxirgi payg‘ambar bo‘lib kelganlar, u kishidan keyin boshqa payg‘ambar kelmaydi.
«Abu Muso al-Ash’ariy roziyallohu anhu aytadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bizga o‘zlarini bir necha ismlar ila nomlar edilar: Men Muhammadman, Ahmadman, Muqaffiyman, Hoshirman, Nabiyyuttavbaman, Nabiyyurrohmaman», der edilar».
Muslim rivoyat qilgan.
Sharh: Bu rivoyatda avval zikr qilinmagan uchta ism zikr qilinmoqda:
1. Muqaffiy.
Bu muborak ismning ma’nosi ham «orqadan keluvchi» bo‘lib, Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallamning so‘nggi payg‘ambar ekanliklarini anglatadi.
2. Nabiyyuttavba.
Bu muborak ismning ma’nosi «tavba payg‘ambari» deganidir.
3. Nabiyyurrohma.
Bu muborak ismning ma’nosi «rahmat payg‘ambari» degani.
"Hadis va hayot" kitobidan
65 metrlik gumbaz ostida saqlanayotgan Usmon Mus'hafi bizgacha qanday yetib kelgan?
Muhtaram Prezidentimiz tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’oni karim zali markazida VII asrga mansub qadimiy Qur’on qo‘lyozmasi — Usmon Mus'hafi namoyish etilmoqda. Ammo bu nodir qo‘lyozmaning bugungi manziliga yetib kelguniga qadar bosib o‘tgan yo‘li qariyb o‘n to‘rt asrlik Qur’on kitobati tarixi, Samarqand, Sankt-Peterburg, Ufa va Toshkent bilan bog‘liq murakkab tarixiy jarayonlarni qamrab oladi. Bu tarixni anglash uchun avvalo Qur’oni karimning ilk bor Mus'haf shaklida jamlanish jarayoniga nazar tashlash, xabar bermoqda iccu.uz.
VII asr: Qur’onning Mus'haf shaklida jamlanishi
Qur’oni karimning Mus'haf shaklida jamlanishi ikki muhim bosqichda amalga oshgan. Payg‘ambar Muhammad sollallohu alayhi vasallam hayotlik davrlarida Qur’on oyatlari sahobalar tomonidan yod olinib, vahiy kotiblari tomonidan turli yozuv materiallariga qayd etilgan. Biroq ular hali yagona Mus'haf holida jamlanmagan edi.
Payg‘ambar vafotlaridan keyin Abu Bakr Siddiq xalifaligi davrida yuz bergan Yamoma jangida ko‘plab Qur’on qorilarining shahid bo‘lishi Qur’on matnini bir joyga jamlash zaruratini kuchaytirdi. Imom Buxoriy Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilgan hadisga ko‘ra, Umar ibn Xattob Abu Bakrga Qur’onni jamlashni taklif qilgan. Bu vazifa Zayd ibn Sobitga topshirilgan. Zayd Qur’on oyatlarini yozma manbalar hamda sahobalarning yodidagi qiroatlar bilan solishtirib jamlagan. Natijada Qur’on suhuf — sahifalar majmuasi holiga keltirilgan. Bu sahifalar dastlab Abu Bakrda, keyinchalik Umar ibn Xattobda, undan so‘ng esa Hafsa binti Umar huzurida saqlangan.
Usmon ibn Affon davri: rasmiy Mus'haf nusxalari
Usmon ibn Affon xalifaligi davrida islom davlati hududi kengayib, turli o‘lkalardagi musulmonlar orasida Qur’on qiroatiga oid tafovutlar sezila boshladi. Imom Buxoriy Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan hadisga ko‘ra, Huzayfa ibn Yamon Armaniya va manbalarda 'Azarbayjon' deb atalgan tarixiy hududlarga yurishlarida Shom va Iroq askarlari orasidagi qiroat farqlarini ko‘rib, Usmon ibn Affonni bundan ogohlantirgan.
Shundan so‘ng xalifa Hafsa binti Umar huzuridagi sahifalarni olib kelishni buyurib, Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Sa’id ibn Os va Abdurahmon ibn Horis ibn Hishomdan iborat hay’atga rasmiy Mus'haf nusxalarini tayyorlashni topshirgan. Tayyorlangan Mus'haflar musulmon dunyosining yirik markazlariga yuborilgan. Shu tariqa Abu Bakr davrida Qur’on bir joyga jamlangan bo‘lsa, Usmon ibn Affon davrida mazkur matn asosida rasmiy Mus'haf nusxalari tayyorlanib, musulmon o‘lkalariga tarqatilgan.
Mus'hafning Markaziy Osiyoga kelish tarixi
Mus'hafning Markaziy Osiyoga aynan qachon va qanday yo‘l bilan kelgani masalasi hanuz ilmiy tadqiqotlar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Keng tarqalgan ma’lumotlarga ko‘ra, “Usmon Mus'hafi” XIV asrda buyuk bobomiz Amir Temur tomonidan Iroqdan Samarqandga olib kelingan. Shundan so‘ng ushbu nodir qo‘lyozma uzoq yillar davomida Samarqanddagi Nodir Devonbegi madrasasida e’zoz bilan saqlangan.
1868-yil: Samarqanddan Sankt-Peterburgga
Usmon Mus'hafi tarixining hujjatlar bilan aniqroq kuzatiladigan davri XIX asrdan boshlanadi. Mus'haf 1868-yilda (ayrim manbalarda 1869-yilda) Samarqanddan Sankt-Peterburgga olib ketilgan va avval Rossiya xalq maorifi vazirligiga, keyinchalik esa Saltikov-Shchedrin kutubxonasiga topshirilgan.
1905-yil: Mus'hafning faksimile nusxalari
Sankt-Peterburgda Mus'haf nafaqat saqlangan, balki ilmiy va nashriy jihatdan o‘rganilgan. 1905-yilda uning 50 dona faksimile nusxasi tayyorlangan. Bu nashr qadimiy qo‘lyozmani bevosita ko‘rish imkoniga ega bo‘lmagan tadqiqotchilar uchun uning matni va yozuv xususiyatlarini o‘rganishda muhim manbaga aylangan.
1917-yildan keyin: Mus'hafni qaytarish talabi
Siyosiy o‘zgarishlardan so‘ng musulmon jamoatchiligi qadimiy Mus'hafni o‘z tasarrufiga qaytarish masalasini ko‘tardi. Natijada qo‘lyozma Sankt-Peterburgdan chiqarilib, dastlab Ufaga olib borildi. Shundan keyin uning yo‘li yana Turkiston tomon burildi.
1924-yil: Toshkentga qaytish
1924-yilda Usmon Mus'hafi Toshkentga qaytarilgan. Qo‘lyozma O‘zbekiston davlat tarixi muzeyida saqlana boshlagan. Shu tariqa Mus'hafning qariyb yarim asr davom etgan Samarqand — Sankt-Peterburg — Ufa — Toshkent tarixiy yo‘li yakunlangan.
1989-yil: diniy idora tasarrufiga topshirilishi
Mus'haf bir necha o‘n yil davomida muzey fondida saqlandi. 1989-yilda O‘zbekiston hukumati qarori asosida qo‘lyozma O‘zbekiston musulmonlari idorasiga topshirildi. 1989-yil 14-mart kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan musulmonlarning to‘rtinchi qurultoyida Mus'haf musulmonlar tasarrufiga qaytarilgani e’lon qilindi. Keyingi yillarda u Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi Muborak madrasasida saqlandi.
1996–2000-yillar: YUNЕSKO e’tirofi
Usmon Mus'hafining xalqaro miqyosdagi tarixida 1990-yillar alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston qo‘lyozmani YUNЕSKOning “Memory of the World” — “Jahon xotirasi” xalqaro reyestriga kiritish uchun 1996-yilda taqdim etdi. 1997-yilda Usmon Mus'hafi ushbu xalqaro reyestrga kiritildi. 2000-yil 28-avgustda esa mazkur e’tirofni tasdiqlovchi maxsus sertifikat taqdim etildi. Shu tariqa qo‘lyozma xalqaro darajada muhim yozma tarixiy meros sifatida e’tirof etildi.
2007-yil: maxsus saqlash tizimi
Qadimiy qo‘lyozmani zamonaviy talablar asosida saqlash maqsadida 2007-yil 8-iyunda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 115-son qarori qabul qilindi. Germaniyada ishlab chiqarilgan maxsus himoya qurilmasi olib kelinib, Mus'hafni muayyan harorat va namlik sharoitida saqlash tizimi yaratildi. Bu qo‘lyozmaning uzoq muddat saqlanishini ta’minlash yo‘lidagi muhim bosqichlardan biri bo‘ldi.
2025-yil 13-noyabr: yangi manzil
Usmon Mus'hafi tarixidagi navbatdagi muhim sana — 2025-yil 13-noyabr. Shu kuni qo‘lyozma Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi Muborak madrasasidan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga olib kelinib, Qur’oni karim zalidagi maxsus himoyalangan vitrinaga joylashtirildi. Shu kundan buyon qariyb o‘n to‘rt asrlik tarix bilan bog‘liq ushbu nodir yodgorlik Markazning Qur’on zalida namoyish etilmoqda.
338 varaqdan iborat Mus'haf
Bugungi kunda ushbu Mus'haf 338 varaqdan iborat bo‘lib, har bir varaqning o‘lchami 53 × 68 santimetrni tashkil etadi. Qur’on matni kiyik terisiga Hijoz xatida bitilgan. Qo‘lyozma yozuvida harakat va nuqtalar qo‘llanmagan, har bir sahifada esa 12 qator matn joylashtirilgan. Qur’oni karimdagi 114 suradan 89 tasi ushbu Mus'hafda saqlanib qolmagan. Qolgan 23 ta suraning ayrim qismlari bizgacha yetib kelgan. Faqat ikkita sura — An’om va Toha suralari to‘liq holatda saqlangan.
Bugun: 65 metrlik gumbaz ostidagi Mus'haf
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’oni karim zaliga kirgan mehmon avvalo uning ko‘lamini his qiladi. Sakkiz qirrali zalning diametri 45 metr, umumiy maydoni 1 638 kvadrat metrni tashkil etadi. Nigoh yuqoriga ko‘tarilganda 65 metr balandlikdagi ulkan gumbaz ko‘rinadi. Uning bezaklarida 1 million 600 mingdan ortiq Svarovsiy kristallari foydalanilgan. Zalda zamonaviy multimedia texnologiyalari asosida maxsus Qur’oni karim mapping-shousi ham namoyish etiladi. Unda Qur’oni karimning nozil bo‘lish jarayoni yorug‘lik, tasvir va ovoz uyg‘unligi vositasida ta’sirchan va badiiy shaklda gavdalantiriladi. Ana shu mahobatli va ramziy makonning markazida esa VII asrga mansub Usmon Mus'hafi joylashgan.
Bir Mus'haf atrofida 114 Qur’on qo‘lyozmasi
Qur’on zalining ekspozitsiyasi faqat Usmon Mus'hafi bilan cheklanmaydi. Markaziy eksponat atrofida jami 114 ta Qur’on qo‘lyozmasi jamlangan. Bu son ramziy jihatdan ham muhim: Qur’oni karim 114 suradan iborat. Ekspozitsiyada Somoniylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, G‘aznaviylar, Temuriylar va Shayboniylar davriga oid Qur’on nusxalarini ko‘rish mumkin. Shu tariqa zalga tashrif buyurgan kishi faqat bitta qadimiy qo‘lyozmani emas, balki Markaziy Osiyoda asrlar davomida shakllangan Qur’on kitobati, xattotlik va qo‘lyozmachilik madaniyatini bir makonda ko‘radi.
8 ta ipak gilam va 8 ta shams
Qur’on zalining yana bir muhim badiiy qismi — Qur’on oyatlari tushirilgan yirik ipak gilamlardir. Zalning 4 ravoq qismida jami 8 ta yirik ipak gilam joylashtirilgan. Ularga Qur’oni karimning turli suralaridan tanlangan oyatlar bitilgan. Shu tariqa me’morchilik, xattotlik, qo‘lyozma merosi va zamonaviy muzey texnologiyalari yagona makonda uyg‘unlashtirilgan. Bundan tashqari, gilamlar ustiga doira shaklidagi 8 ta shams joylashtirilgan bo‘lib, ularning har biriga maxsus duolar bitilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »