O`zbekiston musulmonlari idorasi

Qur'ondagi Islom qonunchiligi asoslari

20.10.2020 2725 26 min.

Islom qonunchiligi uchta asosga barpo qilingan:

A- mashaqqatning yo'qligi,

B-majburiyatlarning ozligi,

V- qonunchilikni bosqichma-bosqich joriy qilish.

A) Mashaqqatning yo'qligi:

Islomiy majburiyatlarda hech qanday mashaqqat va og'irlik yo'q. Qur'on ahkomlarida insonlarga qiyin bo'lgan va ularning ko'ngillariga og'ir botadigan hech qanday narsa yo'q. Biz islomda qiyinchilik yo'q deganda, unda umuman mashaqqat yo'q degan fikrdan yiroqmiz. Darvoqe, mashaqqat ikki hil bo'ladi:

Birinchi, odatiy mashaqqat bo'lib, urfda bundaylar mashaqqat deb sanalmaydi. Bu kabi mashaqqatlarni shariatdan olib tashlashning imkoni yo'q. Chunki, hayotdagi har bir amal qisman bo'lsa ham mashaqqatdan holi emas. Hattoki, inson uchun zarur bo'lgan eyish, ichish, kiyish kabi ishlar ham o'ziga yarasha mashaqqat va taklif talab etadi. Demak, bunday odatiy mashaqqatlarning shar'iy majburiyatlarda mavjud bo'lishiga mone'lik yo'q, balki bo'lmasligining iloji ham yo'q.

Ikkinchi, ortiqcha mashaqqat bo'lib, bundan qalblar ezilar, toqatlar toq bo'lar, kishining jismiga va moliga salbiy ta'sir qilib, natijada ko'pgina foydali amallarni qilishdan bezdirib qo'yadi. Aynan mana shu xildagi mashaqqatlarni Alloh taolo o'z fazli va marhamati bilan bandalardan ko'tardi va ularga engil qilib berdi. Bunga ushbu oyatlar dalildir:

يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ

ya'ni: “Alloh sizlarga engillikni istaydi, og'irlikni xohlamaydi” (Baqara surasi, 185-oyat).

يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ

ya'ni: “Alloh sizlarga (shariat ahkomlarini) engillatishni xohlaydi” (Niso surasi, 28-oyat).

مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ

ya'ni: “Alloh sizlarga biror qiyinchilik (paydo) qilishni ravo ko'rmaydi” (Moida surasi, 6-oyat).

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

ya'ni: “(Alloh) dinda sizlarga biror haraj (qiyinchilik) qilmadi” (Haj surasi, 78-oyat).

وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ

ya'ni: “U (payg'ambar) ularning yuklarini va ustilaridagi kishan (qiyinchilik)larini olib tashlaydi” (A'rof surasi, 157-oyat).

Shu jumladan, Rasululloh sallallohu alayhi vasallam ham:

بُعثتُ بالحنيفيةِ السمحةِ

ya'ni: “Men oliyjanob (bag'rikeng) din bilan yuborilganman”, deganlar (Imom Buxoriy rivoyati). Rivoyatlarga ko'ra Payg'ambar alayhissalom agar ikkita ishga to'g'ri kelib qolsalar ularning engilrog'ini tanlar ekanlar, modomiki u gunoh ish bo'lmasa.

Darhaqiqat, agar siz islom shariati ahkomlarini birma-bir ko'zdan kechirib chiqsangiz unda mashaqqatlarning yo'qligiga amin bo'lasiz, barcha majburiyatlarning boshidan oxirigacha bandalarga engil va qulay bo'lishligiga rioya qilinganligini ko'rasiz. Masalan, Alloh taolo namozni mukallafga bir kunda besh mahal o'qishni farz qildi. Namozni tik turib o'qishga buyurdi. Bunda hech qanday mashaqqat yo'q aslida. Lekin shunga qaramay, agar tik turishga qodir bo'lmasa uni o'tirib yoki qanday imkoni bo'lsa shunday o'qishga ruxsat berdi.

Huddi shuningdek, ro'za ham yilda bir oy farz qilindi. Bundagi mavjud mashaqqat insonning toqati etmaydigan darajada emas. Shundoq bo'lsa ham, Alloh taolo mashaqqat ortishi mumkin bo'lgan holatlarda ro'zani ochib yuborishlikka yoki tutmaslikka izn berdi. Masalan, musofirga, kasalga, homilador va emizikli ayolga.

Alloh taolo o'limtik hayvon go'shtini eyishni harom qilgan bo'lsa ham, ocharchilik vaqtida majbur holatda omon qolish uchun eyishni muboh qildi.

Tahoratga suv topilmaganda tayammum qilishni, safarda namozni qasr qilib o'qishni joriy qilgan bo'lsa, kafforatlarni gunohlarni o'chirish uchun joriy qildi. Bularning barchasi insonlarning o'z zimmalaridagi vazifalarini ado etishda qiynalmasliklari hamda shariat ahkomlariga nisbatan hurmat va e'tiborlari susaymasligi uchun ko'zlangan maqsaddir.

Fuqaholar shariatda engillik kiritilgan o'rinlarni etti xil deb belgilashgan. Ular:

Uzr holatida ibodatning soqit bo'lishi. Masalan, eminlik bo'lmaganda hajning soqit bo'lishi.
Farz ibodatlarni qisqartirilishi. Masalan, safarda namozni qasr qilib o'qish.
Ibodatlarning o'rnini almashtirish. Masalan, tahoratni tayammum bilan almashtirish.
Ibodatning vaqtini oldinga surish. Masalan, Arafot vodiysida peshin bilan asr namozini peshin vaqtida jam qilib o'qish.
Ibodatning vaqtini kechiktirish. Masalan, Muzdalifada shom bilan xufton namozini xufton vaqtida jam qilib o'qish.
Ibodatning tartibini o'zgartirish. Masalan, namoz o'qish tartibini xavf (qo'rquv) vaqtida o'zgartirish.
Man qilingan narsaga ruxsat berish. Masalan, ocharchilik vaqtida o'limtik go'shtini eyish, tomoqqa narsa tiqilganda yutib yuborish uchun suv topilmaganda aroq ichib yuborish.

B) Majburiyatlarning ozligi.

Islom shariati o'zidan oldingi o'tgan shariatlardan undagi majburiyatlarning ozligi bilan ajralib turadi. Islom kishilarining elkasi undagi amr (buyruq) va nahiy (qaytariq)larning og'irligini sezgan emas. Balki, Islom ularga o'rta (mo'tadil) yo'lni ko'rsatib bergan. Qur'oni karimda bayon qilingan vojib amallarga bir nazar tashlasangiz, ularning ozligini ko'rasiz. Shunchalik oz ekanligidan ularning hammasini bir zumda bilib olish ham mumkin, ularga amal qilish ham engil. Bunga quyidagi oyat ham dalildir:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآَنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ. قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ

ya'ni: “Ey, imon keltirganlar! Sizlarga (javobi) ayon qilinsa, sizlarga xush kelmaydigan narsalar haqida (savol) so'ramangiz! Qur'on (oyatlari) nozil bo'lib turgan kezlarda ular haqida so'rasangiz, (javobi) albatta, ayon qilinadi. Ularni (oldingi so'raganlaringizni) Alloh kechirdi. Alloh kechirimli va halimdir.U narsalar haqida sizlardan oldingi qavm ham so'ragan edi. So'ngra o'sha narsalarga (nisbatan) kofir bo'lib qolgan edilar” (Moida surasi, 101-102-oyatlar). Ko'rib turibsizki, Alloh taolo zimmamizga yangi-yangi ahkomlar farz bo'lib qolmasligi, uni ado qilaolmay halokatga uchrab qolmasligimiz uchun bizlarni masalaga chuqur kirishishdan qaytarmoqda. Oyatning ta'biriga qaraganda bizlarga amal qilish oson bo'lishligi hamda mashaqqat va tang holatga tushib qolmasligimiz uchun Alloh taolo majburiyatlarning oz bo'lishligiga rioya qilgan.

Bunga sunnatdan dalil Payg'ambar alayhissalomning Aqra' ibn Hobis raziyallohu anhuga aytgan gaplaridir. Hadisning matni quyidagicha:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَكُلَّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَسَكَتَ حَتَّى قَالَهَا ثَلاَثًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَمَا اسْتَطَعْتُمْ - ثُمَّ قَالَ - ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَىْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَىْءٍ فَدَعُوهُ ‏

ya'ni: Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qilib aytadilar: Rasululloh sallallohu alayhi vasallam bizlarga xutba qilib: “Ey insonlar! Alloh taolo sizlarga hajni farz qildi, haj qilinglar” dedilar. Shunda bir kishi - Aqra' ibn Hobis raziyallohu anhu -: Yo Rasululloh! Hajni har yili qilishimiz farzmi? – deb so'radi. Rasululloh sallallohu alayhi vasallam javob bermadilar. U savolni yana qaytardi. Rasululloh sallallohu alayhi vasallam yana indamadilar. Uchinchi marta yana so'raganida: “Agar “ha” deb javob bersam har yili haj qilishingiz farz bo'lib qolar edi va sizlarning bunga toqatingiz etmas edi. Shuning uchun sizlar men aytgan narsanigini qilinglar. Darhaqiqat, sizlardan oldin o'tgan qavmlar ko'p savol berganlari va payg'ambarlari aytganiga xilof qilganlari uchungina halok qilingan edilar. Shunday ekan, qachon sizlarni bir amalga buyursam toqatingiz etganicha qiling. Agar biror ishdan qaytarsam, uni tark eting”, dedilar (Imom Muslim rivoyati). Quyidagi hadis ham bunga dalil bo'ladi: “Musulmonlarning ichida eng gunohi ko'p kishi – musulmonlarga harom qilinmagan narsa haqida savol so'rab, shuning savoli tufayli o'sha narsa musulmonlarga harom qilib qo'yilgan kishidir”. Bundan tashqari Rasululloh alayhissalomdan shunday hadis vorid bo'lgan:

عن أبي ثعلبة الخشني جرثوم بن ناشرٍ رضي الله عنه، عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: ((إن الله تعالى فرض فرائض فلا تضيعوها، وحد حدودًا فلا تعتدوها، وحرم أشياء فلا تنتهكوها، وسكت عن أشياء - رحمةً لكم غير نسيانٍ - فلا تبحثوا عنها))؛ حديث حسن،

رواه الدارقطني

ya'ni: Abu Sa'laba al-Hushaniy Jarsum ibn Noshiz raziyallohudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sallallohu alayhi vasallam dedilar: “Albatta, Alloh taolo bir qancha farz amallarga buyurdi, ularni zoye qilmanglar. Hadlarni belgilarb berdi, ularni buzmanglar. Bir qancha narsalarni harom qildi, ulardan saqlaninglar. Yana bir qancha narsalarning hukmini esdan chiqarmagan holda, sizlarga rahm-shafqat qilganligi uchun zikr qilmay sukut saqladi. Sizlar ham u narsalar ustida bahs yuritmanglar” (Imom Dora Qutniy rivoyati).

Ushbu mavzuga tegishli bunga o'xshagan yana ko'plab oyat va hadislar mavjud.

V) Shariat qonunlarini bosqichma-bosqich joriy qilinishi.

Islom dini yangi kelgan vaqtda arablar haddan tashqari xohish istaklariga erk bergan, ularning erkinliklarini chegaralaydigan ishlarni, shahvoniy tuyg'ularini to'sadigan narsalarni yoqtirmaydigan xalq edilar. Turli odamlar, hilma hil tabiatlar ularning qon-qonlarigacha singib ketgan ediki, hatto ular bundan birdaniga qutula olmas edilar. Shuning uchun ham, ularga shariat ahkomlari birdaniga nozil qilinishi mumkin emas edi. Chunki, ular bu ahkomlardan gangib qolib, natijada og'irlik qilib, ulardan bezib qolar edilar. Shu sababdan Qur'on bo'lak-bo'lak bo'lib nozil bo'ldi. Ahkomlar sekin astalik bilan, oldingi kelgan hukm keyingi keladiganiga sharoit yaratib beradigan, insonlarning ko'ngliga o'rnashadigan tarzda vorid bo'ldi. Bu hukmlarning aksari ma'lum bir voqealar sababli nozil bo'lar edi. Bu esa, odamlarning ko'ngliga mos kelishi va unga amal qilish oson bo'lishini ta'minlar edi.

Mana shunday hukmlardan biri aroqning harom qilinishi haqidagi hukmdir. Aroq ichishlik arablar orasida juda ham keng tarqalgan, ularning hayotlarining ajralmas bir qismidek edi. Ilohiy hikmat ila buning haromligi haqidagi hukm bosqichma-bosqich nozil qilindi. Avval boshda uning haromligi ochiqdan ochiq aytilmadi, balki:

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا

ya'ni: Sizdan may (mast qiluvchi ichimlik) va qimor haqida so'ramoqdalar. Ayting: “U ikkisida katta gunoh va odamlar uchun (ayrim) foydalar ham bor. Ikkisining gunohi foydasidan kattaroqdir”, degan (Baqara surasi, 219-oyat).

Ushbu oyatdan aroqdan tiyilish talab qilinayotganligini faqatgina shariatning sir asrorlaridan xabardor kishigina fahmlashi mumkin. Chunki, oyatda aroqning haromligi ochiq oydin aytilayotgani yo'q. Albatta, gunohi katta bo'lgan narsani tark qilish lozim. Odatda, ko'pincha amallar faqat yomonlikdan iborat bo'lmaydi. Lekin o'sha amalning halol yoki haromligi undagi foyda yoki ziyonning ko'p yoki ozligiga qarab aniqlanadi.

Aroq ichishda gunohning ko'pligi tufayli uni tark qilish lozimligiga ishora qilinganidan so'ng, mast holatda namoz o'qishdan qaytarildi:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ

ya'ni: “Ey, imon keltirganlar! Toki gapirayotgan gapingizni (o'zingiz) biladigan bo'lguningizgacha, mast hollaringizda namozga yaqinlashmangiz!” (Niso surasi, 43-oyat).

Shundan so'nggina aroq ichishdan qat'iy tarzda ochiq oydin qaytardi:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ

ya'ni: “Ey, imon keltirganlar! Albatta, may (mast qiluvchi ichimliklar), qimor, but-sanamlar va (fol ochadigan) cho'plar shaytonning ishidan iborat ifloslikdirki, undan chetlaningiz! Shoyad (shunda) najot topsangiz. Shayton may bilan qimor (yordami)da o'rtalaringizga adovat va nafrat solishni va sizlarni Allohning zikri hamda namozdan qaytarishni xohlaydi. Bas, endi, sizlar (may ichishdan) tiyiluvchimisiz?” (Moida surasi, 90-91-oyatlar).

Islom avvalida zinokorga beriladigan jazo uni uyga qamab qo'yish, gap so'z bilan aziyat berishdan nariga o'tmas edi:

وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا

ya'ni: “Hotinlaringizdan fohishalik qilganlariga o'zlaringizdan (erkaklardan) to'rt kishini guvoh qilingiz. Agar ular guvohlik bersalar (va zino qilganlari o'z isbotini topsa), to ularga (xotinlarga) o'lim kelgunga qadar yoki Alloh biror yo'l qilguncha, ularni (o'zlari yashayotgan) uylarda saqlab turingiz” (Niso surasi, 15-oyat).

Keyinchalik, Alloh oila qurgan zinokorni toshbo'ron (rajm)ga, turmush ko'rmagan zinokorni darra urishga hukm qildi:

الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِئَةَ جَلْدَةٍ

ya'ni: “Zinokor ayol va zinokor erkakning har biriga yuz darra uringiz!” (Nur surasi, 2-oyat). Rajm qilish haqida ham oyat nozil qilingan bo'lib, keyinchalik bu oyatning Qur'on oyatlari qatori tilovat qilinishi bekor (mansux) qilingan, ammo uning hukmi boqiydir.

Islom avvalida namoz ham odamlarga mehribonchilik yuzasidan ertalab ikki rak'at, kechqurun ikki rak'at qilib o'qish joriy qilingan. Chunki, u davrdagi kishilar Islom diniga endigina kirgan, namoz o'qishlik halovatini hali totib ulgurmagan, Allohga munojot qilishning lazzatini yaxshi anglamagan edilar. Vaqti kelib, musulmonlarning qalbi imon va ibodatdan taskin topa boshlagandan keyingina namozga qo'shimcha qilishga imkon tug'ildi.

Avval boshda musulmonlarning soni ozchilik, zaifhol, mushriklarga qarshi bosh ko'tarishga, ular bilan jang qilishga quvvatlari etarli bo'lmagani uchun, dushmanlarning aziyatlariga sabr qilishga, kechirimli bo'lishga, ulardan yuz o'girishga, ularga qarshi urush qilmaslikka buyurildilar:

اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ

ya'ni: “Rabbingizdan Sizga vahiy etilgan narsa (oyat)larga ergashing. Undan o'zga iloh yo'q. Mushriklardan (esa) chetlaning!” (An'om surasi, 106-oyat).

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

ya'ni: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o'giring!” (A'rof surasi, 199-oyat).

وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآَتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ

ya'ni: “Qiyomat ham, shaksiz, keluvchidir. Bas, (shunday ekan, johillarning aziyatlariga sabr qiling va ularni) chiroyli yuz o'girish bilan tark eting!” (Hijr surasi, 85-oyat).

Musulmonlarning quvvati ortib, Allohning diniga odamlar guruh-guruh bo'lib kira boshlaganidan so'ng, o'zlarini himoya qilishlari uchun jang qilishga izn berildi:

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ

ya'ni: “(Mushriklar tomonidan) hujumga uchrayotgan (musulmon)larga, mazlum bo'lganlari sababli (jang qilishga) izn berildi. Albatta, Alloh ularga yordam berishga qodirdir” (Haj surasi, 39-oyat).

Payg'ambar alayhissalom Madinaga hijrat qilib borganlarida Alloh taolo u kishini Madinadagi ahli kitob qavmlari Bani Isroil payg'ambarlaridan ta'lim olgan narsalari asosida qilayotgan amallariga xilof ish tutishga buyurmadi. Masalan, Madina ahli kitoblari namozlarida Baytul Maqdis tomonga yuzlanar edilar. Alloh taolo avval boshda Rasululloh sallallohu alayhi vasallamga ham namozda o'sha tomonga yuzlanishga buyurdi. Chunki, u erdagi qavmlarning hurmatini qozonish, bu kishining ham haqiqiy payg'ambar ekanliklariga ularni ishontirish lozim edi. Bu zot o'tgan payg'ambarlarning keltirgan dinlarini tasdiqlovchi, ular da'vat qilgan dinga da'vat qiluvchi, ularning yo'llariga chaqiruvchi kishi ekanliklarini bayon qilish uchun shunday qilindi. Bu holat toki ularning qalblariga imon o'rnashguncha va kelajakda qibla Baytul Maqdisdan Masjidul Harom tomonga o'zgartirilganda hech qanday ikkilanish yoki shubhalanish sodir bo'lmaydigan vaqt kelguncha davom etdi. Shundan so'ng Alloh taolo quyidagi oyatni nozil qildi:

وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ

ya'ni: “Siz yuzlangan oldingi qiblani Biz faqat orqaga qaytib ketayotganlar ichida kim payg'ambarga ergashar ekan, deb qildik (qayta tikladik). Albatta, bu (o'z qiblasini o'zgartirish) Alloh hidoyat etgan kishilardan o'zgalar uchun og'ir ishdir. Alloh imonlaringizni (Baytul-Maqdisga qarab o'qigan oldingi namozlaringiz ajrini) zoye ketkizmas. Albatta, Alloh odamlarga nisbatan mehribon va rahmlidir. Goho yuzingizni (vahiy kutib) osmon bo'ylab o'girib turishingizni ko'rayapmiz. (Hotirjam bo'ling) Sizni o'zingiz rozi bo'ladigan qiblaga (Ka'baga) yuzingizni o'girtiramiz. Yuzingizni Masjidi Harom (Ka'ba) tomonga buring! (Ey, mo'minlar, sizlar ham) qayerda bo'lsangiz, yuzlaringizni o'sha tarafga buringiz!” (Baqara surasi, 143-144-oyatlar).

Shularga o'xshash hukmlar juda ham ko'p. Darhaqiqat, Islom shariati insonlarning manfaatlariga asoslangan. Shunga ko'ra ahkomlar avval mujmal, so'ngra mufassal tartibda kelgan. Bu asosan Makkadagi qonunchilik bilan Madinadagi qonunchilikni solishtirganda yaqqolroq namoyon bo'ladi. Makkiy oyatlar mujmal, undagi hukmlarga kamdan-kam hollarda tafsilot beriladi. Madaniy oyatlarda esa, Qur'on ko'plab tafsilotlarga o'rin beradi. Hususan, muomalot masalalariga taalluqli ishlarda. Shuning uchun ham aksar ahkom oyatlari Madinada nozil bo'lgandir. Makkiy oyatlarda esa faqat aqidaning sofligini asrashga taalluqli bo'lgan hukmlargina keltirilgan, masalan, Allohdan o'zganing nomi aytib so'yilgan hayvonning go'shtining haromligi va hokazo.

O'zbekiston musulmonlari idorasi

raisining birinchi o'rinbosari

Homidjon Ishmatbekov

https://t.me/tuhur

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Movarounnahr muhaddisi Haysam ibn Kulayb Shoshiy “Musnad” asarining mintaqalarga tarqalish tahlili

30.01.2026 7084 33 min.

Annotatsiya. Maqolada ilk hadis to‘plami – musnadning lug’aviy va istilohiy ma’nolari, uning hadis ilmida tutgan o‘rni hamda ahamiyati bayon etilgan. Xususan, Movarounnahr hududidan yetishib chiqqan yetuk muhaddislardan biri – Haysam ibn Kulayb Shoshiyning yagona ilmiy merosi – “Musnadul kabir” asarining hadis ilmidagi oʻrni hamda tarqalish tarixi tahlil etilgan.

Asardagi hadislar roviylari, ularning ishonchlilik darajalari (siqa, hofiz, hujjat, saduq kabi) va hadis rivoyat qilishda qoʻllanilgan istilohlar (“axbarana”, “haddasana”, “qola”, “qara’tu aʼla” va boshqalar) ilmiy jihatdan oʻrganilgan.

Tadqiqotda “Musnadul kabir” asarining Balx, Hirot, Bagʻdod va Damashq kabi ilmiy markazlar orqali tarqalgani, Xaliliy, Gʻaznaviy, Samʼoniy, Maqdisiy, Mizziy va Ibn Hajar Asqaloniy kabi buyuk muhaddislar orqali keyingi avlodlarga yetib kelgani dalillar asosida yoritilgan.

VII-VIII asrlarda yashagan muhaddislar orasida saqlanib, hadis ilmida ishonchli manba sifatida oʻqitilgani taʼkidlangan.

Abstract. The article describes the lexical and terminological meanings of the first hadith collection – musnad and analyzes its significance in the science of hadith. The analysis focuses on particular literature namely “Musnad al-Kabir” which is considered as the only scientific legacy of one of the outstanding muhaddith from Movarounnahr, Haytham ibn Kulayb Shashi.

The source was scientifically examined by studying the narrators of the hadiths, their levels of reliability (such as siqa, hafiz, hujjat, saduq) and the terms used in narrating hadith (“akhbarana”, “haddasana”, “qala”, “qara'tu a'la”, etc.).

The research found evidences verifying that the literature of “Musnad al-Kabir” was spread through scientific centers such as Balkh, Herat, Baghdad, and Damascus, and reached subsequent generations through great hadith scholars such as Khalili, Ghaznavi, Samani, Maqdisi, Mizzi, and Ibn Hajar Asqalani. Furthermore, research highlights that the literature was preserved among hadith scholars of the 7th-8th centuries who used it as a reliable source in the education of hadith.

Kalit soʻzlar: Haysam ibn Kulayb Shoshiy, Musnad, hadis, roviy, isnod, siqa, hofiz, hujjat, saduq, ijoza.

Keywords: Haytham ibn Kulaib Shashi, Musnad, hadith, narrator, isnad, siqa, hafiz, hujja, saduq, ijaza.

KIRISH

Hadis ilmi manbalarining koʻp sonliligi, xilma-xilligi, mavzularining kengligi bilan boshqa sohalardan ajralib turadigan keng tarmoqli yoʻnalish hisoblanadi. Rivoyat ilmi boʻyicha yozilgan asarlar qatorida musnad uslubida taʼlif etilganlari oʻziga xos oʻringa ega. Ular muhaddislarning roviylarga asoslangan toʻplamlari boʻlib, hadis rivoyat qilgan roviy rivoyatining sonini aniqlashda, yashagan davridagi mavqeini hamda islom tarixida tutgan oʻrnini koʻrsatib berishda xizmat qiladigan katta hajmdagi kitoblar sirasiga kiradi. Shu bilan birga hadis toʻplamlarini aniqlashda katta yordamchi vazifani oʻtaydi. Natijada keyingi davrlarda tasnif etilgan hadis kitoblari sahih, sunan, jomeʼ kabi hadis yoʻnalishidagi asarlarning asosiy manbasini musnadlar tashkil etdi.

ASOSIY QISM

Hadislarning ishonchlilik (sahihlik) darajasini aniqlashning asosiy talablaridan biri – uning “isnod” (sanad) deb ataluvchi roviylar zanjirini aks ettirgan qismiga eʼtibor berish sanaladi. Chunki sanaddagi roviylarni tadqiq etish orqali hadisning sahih yoki zaifligi, qabul qilish mumkinligi yoki rad etilishi maʼlum boʻladi.

Isnod (tayanch, dalil, asos) hadisning tarkibiy qismi boʻlib, u hadis matnini Paygʻambar alayhissalomdan muhaddisga bir-biriga ketma-ket yetkazuvchi roviylar zanjir hisoblanadi. Hadisning asosiy qismi yaʼni matnni Paygʻambar alayhissalomdan musannifga yetib kelish yoʻlini “isnod” koʻrsatadi. Agar sanad (zanjir) qanchalik ishonchli kishilardan tarkib topgan boʻlsa, hadis shunchalik sahih sanaladi.

Isnodi muttasil boʻlgan, yaʼni sanadi bilan rivoyat qilingan hadislar “Musnad” deb ataladi (Nuriddin Itr, 1997: 223).

Bundan tashqari “musnad” soʻzi “isnod” maʼnosida ham kelishi mumkin. Shuningdek, hadislarni isnodlariga koʻra, yaʼni roviylariga koʻra tartiblab jamlangan ilk hadis toʻplamlari ham “Musnad” deyiladi.

Ahmad ibn Foris (vaf. 395/1005): “Sanadning maʼnosi bir narsani boshqa bir narsaga qoʻshilishini ifoda etadi. Shuning uchun, zamon ham musnad deb nomlanadi, chunki ular ham bir-biriga yopishgandir” (Ibn Foris, 1979:105), deb taʼriflagan.

Arab lugʻatshunosi, filolog Abu Mansur Azhariy (vaf. 393/1003) “Tahzib al-lugʻa” asarida: “Togʻ yoki adirlik tomondagi yerdan koʻtarilgan tepalik sanad deb ataladi. Unga biror narsani suyantirgan har bir narsang – musnad”, deb yozadi (Abu Mansur Azhariy, 1964: 365).

Doktor Mahmud Tahhon (1935-2022) “Taysir mustalah al-hadis” nomli asarida musnad soʻzi hadis istilohida uch xil maʼnoda ishlatilishini yozadi (Mahmud Tahhon, 1994:17):

Birinchi maʼno – sanadi muttasil, yaʼni uzluksiz holda rivoyat qilingan hadis. Bunday hadis sanadining avvalidan to oxirigacha Rasululloh alayhissalomga marfuʼ (koʻtarilgan) qilingan.

Muhaddis Hokim Naysoburiy (321-405): “U Rasululloh alayhissalomgacha isnodi muttasil boʻlgan hadisdir”, degan. Mashhur tarixchi va muhaddis Xatib Bagʻdodiy (1002-1071) aytadi: “U oxirigacha muttasil boʻlgan hadisdir”.

Muarrix Ibn Abdulbarr (368-463): “U Rasululloh alayhissalomdan rivoyat qilingan hadis boʻlib, muttasil yoki munqoteʼ boʻlishi barobardir”, degan.

Ushbu taʼriflardan kelib chiqib, sahoba va tobeʼinlardan sanadi muttasil holda rivoyat qilingan mavquf yoki maqtuʼ hadislar ham musnad hisoblanadi. Ammo buyuk ikki muhaddis Naysoburiy va Ibn Abdulbarrning taʼrifiga koʻra, bunday hadislar musnad sanalmaydi.

Muhaddis Ibn Abdulbarrga koʻra, munqoteʼ (Qanday uzilish boʻlishidan qatʼi nazar, isnodi muttasil boʻlmagan hadisga aytiladi. Yaʼni, isnodi muttasil boʻlmagan muaʼllaq, mursal, moʻzal shartlari topilmagan rivoyatdir. Bu uch sifatdan boshqa koʻrinishda uzilish paydo boʻlib kelgan rivoyatga “munqoteʼ”, deyiladi), mo‘zallar (Lugʻatda “juda qiyin qilingan” degan maʼnoni anglatadi. Istilohda esa, isnoddan ikki yo undan koʻp roviylarning ketma-ket tushib qolishiga aytiladi) va sanadi jihatidan uzilgan boshqa hadislar ham musnad deyilaveradi.

Muhaddis imom Hokimning taʼrifiga koʻra, musnad deyilmaydi. Ibn Hajar Asqaloniy aytadi: “Nabiy alayhissalomgacha marfuʼ holatda sanadi ulangan hadis – musnad deyiladi” (Mahmud Tahhon, 1994:170).

Ikkinchi maʼno – har bir sahobiyning rivoyati alohida jamlangan asar. Xatib Abu Bakr Bagʻdodiy hadis asarlari mualliflari haqida soʻz ochganda: “Ular orasida hadislarni musnad shaklida rivoyat qilishni ixtiyor etganlari ham bor” (Xatib Bagʻdodiy, 1983:284) deydi.

Muhaddis Zarkashiy ham shu fikrga qoʻshilgan holda: “Baʼzi muhaddislar har bir sahobаni rivoyat qilgan hadislarini alohida toʻplab, ularni alifbo harflari boʻyicha tartiblaydilar. Baʼzilari esa sahobalarning darajalariga qarab, masalan, asharai mubashshara (jannat bashorati berilgan oʻnta sahoba), soʻng Badrda ishtirok etganlarning rivoyatini avval keltiradilar” (Zarkashiy, 1998:348) degan.

Uchinchi maʼno – sanad maʼnosida, yaʼni musnad soʻzi ishlatilib undan sanad – roviylar silsilasi tushuniladi.

Muhaddislar boblarga ajratib yozilgan asarlarni ham “musnad” deb nomlashgan. Ushbu nom bilan atalgan asar mualliflari undan “uzluksiz sanad bilan rivoyat qilingan hadislar” degan maʼnoni iroda qilganlar. Imom Buxoriy (vaf. 256/870)ning “Al-Jomeʼ al-musnad as-sahih al-muxtasar min umuri Rasulillah va sunanihi va ayyamihi” (Rasululloh alayhissalomning sunnatlari va u kishining hayotlari haqida qisqa, sahih, sanadi uzluksiz, barcha islom ahkomlarini jamlovchi) asari, Imom Muslim (vaf. 261/875)ning “Al-musnad as-sahih al-muxtasar min as-sunan bi naql al-adl an al-adl an Rasulillah” asari hamda Imom Dorimiyning “Musnad ad-Dorimiy” asari va boshqa shu kabi hadis toʻplamlarining musnad deb nomlanishi ham aynan shu maʼnoda ishlatilgan.

Musnadlar hadis toʻplamini aniqlashda birlamchi manba vazifasini oʻtaydi. Chunki musnad asarlarining yozilishi hadis ilmi taraqqiyoti va hadislarni turlarga ajratish, ularning sanad (isnod)larini va hadis toʻplamlarini aniqlashda asosiy manba boʻlib xizmat qildi (Irshodi Soriy, 2000:6-7). Zero, musnad toʻplamlaridagi hadislar sahih, hasan, zaif, noqis, marfuʼ, mavquf, shozz kabilarga ajratib oʻrganilgan va zavoid, majma, zayl, atrof kabi turdagi hadis toʻplamlari yozishda foydalanilgan.

Maʼlumki, sahih hadis toʻplamlarida hadisning matnidan oldin Rasululloh alayhissalomdan boshlab, muhaddisgacha boʻlgan roviylar birma-bir zikr qilingan isnodlari keltiriladi. Roviylarni va ularning ishonchlilik darajasini aniqlash muhaddislarning asosiy vazifalaridan biri sanaladi.

Hadisning roviysi toʻliq va aniq oʻrganilmagunicha rivoyat muhaddislar tomonidan ishonchli deb qabul qilinmagan. Shu bilan birga, hadis ilmida roviylarning hadisi maqbul boʻlishi uchun maʼlum shartlar qoʻyilgan. Ulardan biri roviylarning adolatli (musulmon, balogʻatga yetgan, aqlli, fosiqlik alomatlardan xoli) va zabtli (ishonchli, xotirasi kuchli, masʼuliyatli) boʻlishidir.

Hadis rivoyat qilgan roviylarning ishonchlilik darajalariga koʻra muhaddis ulamolar turli darajalarni belgilaganlar. Ularning bilim darajasi, hadis ilmidagi mavqei, yodlagan hadislari miqdori, roviylarga oid maʼlumotlarni bilishiga qarab alohida nomlar bilan atashgan.

Baʼzi muhaddislarga bir emas, bir nechta laqablar ham berilgan. Xususan, Kulayb Shoshiyning “Musnadul kabir” asarida kelgan hadislarning aksariyati ishonchli va oʻta rostgoʻy roviylar tomonidan rivoyat qilingan. Buni “Musnad”da kelgan hadislar isnodini tahlil etish orqali, roviylarga jarh va taʼdil ulamolarining bergan xulosalaridan bilish mumkin.

Ilmiy izlanish tahlillariga koʻra, “Musnadi Shoshiy”dagi roviylar quyidagi darajalarga ajratiladi:

Siqa sabt [ثِقَةٌ ثَبْت] – “ishonchli, mustahkam”. Baʼzan roviylarning martabalari shu kabi bir yoki undan ortiq tavsifiy soʻzlar bilan taʼkidlanadi. Xususan, “Musnadul kabir” roviylaridan Muhammad ibn Isʼhoq ibn Jaʼfar va Saʼid ibn Masʼud ibn Abdurahmon “siqa sabt” darajasidagi muhaddislar sanaladi. Saʼid ibn Masʼud hadislarni isnodi bilan rivoyat qilgani uchun “musnid” deb ham atashgan.

Siqa [ثقة] – Lugʻatda “ishonchli” degan maʼnoni bildiradi. Hadis istilohida esa, rivoyat qilgan hadisiga ishonch bildirsa boʻladigan roviyga “siqa” deyiladi. “Musnadul kabir”dagi Humayd ibn Masʼud ibn Muborak, Shuʼayb ibn Lays ibn Saʼd ibn Abdurahmon, Ali ibn Ibrohim ibn Abdulmajid, Ali ibn Dovud ibn Yazid, Ahmad ibn Ali ibn Fuzayl, Abdulloh ibn Hasan ibn Ahmad ibn Abdulloh kabi 20dan ortiq muhaddislar siqa roviylar sanaladi.

Siqa ma`mun [ثِقَةٌ مَأْمُون] – “Musnadul kabir”dagi roviylar silsilasidagi birgina Abdukarim ibn Haysam ibn Ziyod ibn Imron shu daraja bilan sifatlangan.

Siqa hofiz [ثِقَةٌ حَافِظ] – “yodlovchi, yoddan biluvchi, xotirasida saqlovchi”. Muhaddislikning yuqori darajalaridan biri hisoblanadi. Uning talablari boʻyicha ulamolar turlicha fikr bildirishgan. Muhaddis Abdulloh ibn Muhammad Afifuddin Hanafiy Buxoriy (870-941/1466-1535): “Hofiz deb yuz ming hadis matni va sanadini, uning roviylari jarhi, taʼdili va tarixini bilgan kishidir”, degan. “Muhaddis” va “Hofiz” bir xil maʼnoda ishlatiladi, degan fikrlar ham mavjud.

“Musnadul kabir”dagi hadislar isnodida bunday muhaddislar koʻp uchraydi. Jumladan, Abbos ibn Muhammad ibn Hotim ibn Voqid, Muhammad ibn Bashar ibn Usmon ibn Dovud ibn Kayson, Ahmad ibn Hozim ibn Muhammad ibn Yunus ibn Qays, Ahmad ibn Zuhayr ibn Harb ibn Shaddod, Ahmad ibn Mulaʼib ibn Hayyon, Ibrohim ibn Abdulloh ibn Muslim ibn Moʼiz, Ismoil ibn Isʼhoq ibn Ismoil ibn Holid, Husayn ibn Muhammad ibn Mavdud ibn Hammod, Muhammad ibn Husayn ibn Muso ibn Abu Hunayn, Muhammad ibn Solih ibn Abdurahmon, Muhammad ibn Abdulloh ibn Sulaymon, Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn Zahhok, Ibrohim ibn Isʼhoq ibn Ibrohim ibn Bashir kabi muhaddislar ana shunday eng baland va maqomi yuksak darajadagi roviylar sanaladi.

Saduq [صدوق] – lugʻatda “oʻta rostgoʻy, adolatli” degan maʼnolarni anglatadi. Istilohda rostgoʻyligi bilan tanilgan roviyga nisbatan ishlatilgan. Ibn Abu Hotim va Ibn Saloh kabi muhaddislar ushbu atamani “taʼdil”ning ikkinchi darajasi sifatida baholab, “saduq” kishilarning rivoyati yozib olinishini aytishgan. Muhaddislardan Zahabiy va Iroqiy esa, uni “taʼdil”ning uchinchi darajasida zikr etishgan. Agar Zahabiy va Iroqiylarning “siqa” soʻziga “sabt”ni qoʻshib, uni ikkita darajaga boʻlishgani inobatga olinsa, Ibn Abu Hotim va Ibn Salohlarning bahosi bilan ularning bahosi roviyga nisbatan bir hukmni bildirishi anglashiladi.

Nuriddin Itr ushbu atama “laa ba`sa bihi” [لا بأس به] (uning yomon sifati yoʻq), “xiyor” (yaxshilar), “ma`mun” (ishonilgan) kabi “taʼdil” atamalari bilan bir darajada turishini aytib, bunday tavsiflangan roviyning “adolatli” ekanini bilib olish mumkinligini taʼkidlaydi.

Shu bilan birgalikda, ushbu atama roviyning “zabt”i (yaʼni, uning hadisi qabul qilinishidagi asosiy shartlardan biri) kuchli yoki kuchsizligi toʻgʻrisida maʼlumot bermasligini ham taʼkidlaydi. Uningcha, ushbu atama bilan vasf qilingan roviyning rivoyatini qabul qilishda uning zabtiga ishora qiluvchi boshqa maʼlumotlar borligi aniqlanib, shundan soʻng unga amal qilinishi yoki rad etilishi mumkin boʻladi (Sayyid Abdulmajid Gʻovriy, 2007:355-356).

Kulayb Shoshiyning “Musnad” asaridagi Muhammad ibn Abdulloh ibn Quraysh, Muhammad ibn Ahmad ibn Yazid ibn Dinor, Zakariyo ibn Yahyo ibn Asad, Muhammad ibn Najih ibn Abdurahmon, Abdumalik ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Muhammad, Solih ibn Muhammad ibn Yahyo ibn Saʼid, Hasan ibn Ali ibn Affon kabi roviylar shunday sifat bilan taʼriflangan.

Hujjat [حجة] – “hujjat, dalil”. Hadis matni va sanadi haqidagi ilmlarni puxta egallashi bilan, ulardan foydalangan holda zaruriy masalalarni hal qilishda hujjat keltira oladigan kishiga berilgan.

Muhaddislar “hujjatga” bunday taʼrif beradilar: “Uch yuz ming hadis matni va sanadini yoddan biladigan, roviylarining jarhi, taʼdili va tarixini bilgan kishi boʻlib, hadislarning umumiy hamda xos jihatlarini ajratib bera oladi”. Imom Shoshiyning “Musnadul kabir” asari roviylaridan Solih ibn Muhammad ibn Amr ibn Habib ibn Hasson (Solih Jazra) hofiz, sabt, hujjat darajasidagi muhaddis sanaladi.

Shuningdek, hadislarning sanad zanjiridan joy olgan roviylarning hadis shayxlaridan qanday shaklda hadis olganlarini belgilashlari (yaʼni sama’ va ’ada kabi lafzlarni qoʻllashlari) hadis ilmining eng muhim mavzularidan birini tashkil etadi.

Muhaddislar “tahammul hadis” deb nom bergan bu rivoyat shakllarini alohida ifodalar qoʻllab belgilaydilar. Chunki hadis sahih boʻlishining beshta shartlaridan eng avvali – sanadning muttasil boʻlishi sanaladi.

Hadis ulamolarining nazdida sanadning muttasilligidan murod “Sanad roviy undan tushib qolishidan salomat boʻlishidir”.

Bunda roviylardan har biri oʻzining ustozidan rivoyat qilishda سمعتُ, حدثني, أخبرني (axbaroniy, haddasaniy, samiʼtu) – “menga xabar berdi”, “menga hadis aytdi”, “eshitdim” kabi eshitishlikka ochiq dalolat qiladigan siygʻalarni keltiradi yoki zohiridan qaraganda eshitganini bildirib turuvchi عن فلان (ʼan fulonin) – “falonchidan” va أنَّ فلانا قال (anna fulonan qola) – “albatta falonchi aytdi” kabi siygʻalar bilan bayon qiladi.

Haysam ibn Kulayb Shoshiy “Musnadul kabir”dagi hadislarni ustozlaridan qay tartib va shaklda olganini, hadisning sanadini belgilashda quyidagi ifodalarni qoʻllagan:

Axbarana [أخبرنا] – [qisqartirilgan shakli ﺎﻧ] – lugʻatda “bizga xabar qildi (yetkazdi)” degan maʼnoni anglatadi. Bu Movarounnahr va Xuroson ulamolarining istilohidir. Hadisni ustozidan eshitish yoʻli bilan olishga ishlatiladigan lafzlardan sanaladi. Yaʼni, uni (toʻgʻri yod olganini) ustozi tasdiqladi, maʼnosida boʻladi. Roviyning hadisni qaysi rivoyat yoʻli bilan eshitganini koʻrsatadi. U hadis shayxiga nisbatan qoʻllaniladi (Uğur, Mücteba, 1996:114-117). Agar shogird ustoziga hadis oʻqib berayotganida oʻzidan boshqa shogirdlar ham darsda qatnashgan boʻlsa, أخْبَرَنا “Bizga xabar yetkazdi”, أنْبَأَنا“Bizga eʼlon (maʼlum) qildi” kabi koʻplik iboralari bilan hadis naql qilinadi.

Ushbu ikki iborani bir-biridan farqlashni taklif etgan olimlar ham mavjud. Agar shogirdlar jamoasida rivoyat qiluvchi shogirdning oʻzi hadislarni oʻqigan boʻlsa, أخْبَرَنا iborasini aytadi. Agar shogirdlar xalqasida rivoyat qiluvchi shogirddan boshqa shogird hadislarni oʻqigan, uning oʻzi ham ustozi kabi eshitib oʻtirgan boʻlsa, u holda أنْبَأَنا iborasini aytadi. Bu holda أنْبَأَنا iborasining oʻrnigaقرات عليه “Unga oʻqib berdim” va أنا أسمع “Eshitib turgandim” iboralarini qoʻllagan maʼqul (Abu Iso at-Termiziy, 2021:228-229).

lafzi hadis rivoyati yoʻllarining eng ishonarlisi hisoblanadi. Shayx bilan oʻquvchining bir toʻxtamga kelishi bilan rivoyatni ifoda etgan eshitish (samʼa) yoʻli bilan rivoyatda qoʻllaniladigan uchinchi lafzdir. Shuningdek, bu istiloh zamon oʻtishi bilan sama’ yoʻli bilan rivoyatda qoʻllanilishi bilangina qolib ketmagan, boshqa hadis rivoyat uslublarining barchasi bilan ham qoʻllanilgan.

Imom Shoshiy “Musnadul kabir” asarining rivoyatlar zanjirida 22 ta hadisdan 20 tasini siqa muhaddis Ali ibn Abdulazizdan, qolgan ikkitasini esa siqa hofiz Ahmad ibn Zuhayrdan keltirgan.

Haddasana – (qisqartma shakli [ثنا] sana) – roviyning shayxdan olgan hadislarini rivoyat qilish istilohlaridan biri boʻlib, lugʻatda “bizga naql qildi, rivoyat qildi, hadis aytdi” maʼnosini anglatadi. Istilohda hadisni ustozidan koʻpchilik bilan birga yodlagan holda olishda qoʻllanilgan ibora. Bu lafz faqatgina eshitish (sama’) yoʻli bilan olingan hadislarning ketma-ketligi davomida qoʻllaniladi (Uğur, Mücteba, 1996:107).

Yahyo ibn Saʼid Qatton: ““Haddasana” va “Axbarana” bir maʼnoni anglatadi”, degan (Abu Iso Muhammad Termiziy, 2017:51) boʻlsa, Imom Ahmad: “Istiloh ilmida “axbarona” iborasi quvvatda “haddasana”dan yengilroq” deb yozgan (Sayid Abdulmajid Gʻoviy, 2007:49).

Haysam ibn Kulayb 1492 ta hadisni aynan shu lafzda keltirgan. Imom Shoshiy sanadda bu oʻtimli feʼlni oʻziga hadis aytgan va hadis ilmida ishonchli boʻlgan ustozlari (Ahmad Asqaloniy, Abbos Duriy kabi)ga nisbatan qoʻllagan. Oʻnta hadisning rivoyatida bu istiloh qisqartma ﺎﻧ va ﺎﻨﺛ shaklda ishlatilgan.

3. Haddasaniy (حدثني) – lugʻatda “menga soʻzlab berdi” degan maʼnoni anglatib, haddasana istilohining birlik shaklidir. Imom Shoshiy musnadida rivoyat zanjirida 17 ta hadisda ushbu istiloh ishlatilgan.

Eshitish uslubi bilan shayxga oʻqib berish uslubidan qaysi biri afzalroq ekani borasida ikki xil qarash mavjud boʻlib, Imom Molik va Imom Shofeʼiy eshitish uslubini afzal deganlar. Imom Aʼzam Abu Hanifa esa, shayxga oʻqib berish uslubini afzal sanagan. Chunki bu holatda hadis ibora va soʻzlarida ehtiyotkorlik va mustahkamlik hosil boʻladi. Shogird xato oʻqisa, ustoz darhol uni tuzatadi. Tuzatish va toʻgʻrilash eshitish uslubidan koʻra ustozga oʻqib berish uslubida koʻproqligi oʻz-oʻzidan yaxshi maʼlum.

Muhaddis hofiz Saxoviy ikki holatda ham xato va yanglishuvning oldini olish va unga imkon qoldirmaslik maqsad qilinganini taʼkidlagan (Abu Iso at-Termiziy, 2021:230).

Demak, shogirdlarning zehni, oʻtkir xotirasi, ehtiyotkorligi, ustozning eʼtiborli boʻlishiga bogʻliq. Kimda bu holat qaysi uslubda hosil boʻlsa, uning uchun oʻsha uslub afzal hisoblanadi. Kimdir eshituv yoʻli bilan hadislarni xotirasida mustahkam saqlay oladi. Boshqa birov esa oʻqish bilan hadislarni qalbida asray oladi.

4. Qola (قال) – “aytdi”, “dedi” degan maʼnoni bildiruvchi, birlik shaxs siygʻasidir. Odatda bu istiloh hadis oʻrganuvchining ustozi bilan muloqotga kirishib, undan eshitgan hadisiga nisbatan ishlatiladi. Ammo ayrim muhaddislar samʼa (eshitish) yoʻli bilan eshitgan hadislariga ham ushbu istilohni qoʻllaganlar. Shu sabab, baʼzi muhaddislar bu istilohni “haddasana” lafzi bilan teng deb hisoblaydilar.

Imom Shoshiy ustozidan eshitgan faqatgina bitta hadisni ushbu istiloh bilan keltirgan.

5. Qara`tu aʼla (قرأت على) – bu istiloh “qaratu aʼla ash-shayx (shayxga oʻqib berish)” shaklida ham qoʻllaniladi. Hadis rivoyat qilish usullaridan biri. Bunda shogird ustoziga hadislarni oʻqib beradi, ustoz esa ularni bevosita eshitib, toʻgʻrilaydi. Bu holatda ustoz oʻzi rivoyat qilayotgan hadislarni eshitib, haqiqatdan ham oʻzi rivoyat qilganini tasdiqlaydi. Imom Shoshiy bitta hadisni shu ibora bilan keltirgan. Ushbu hadisni ustozi Ali ibn Dovud Qantoriy (vaf. 272/885. Bagʻdodlik siqa (ishonchli), hofiz muhaddis. Ibn Moja va yana koʻplab mashhur muhaddislar undan hadis rivoyat qilishgan)ga oʻqib berganini va shayxi uni tasdiqlaganini yozgan (Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy, 1990:97).

Shuningdek, Haysam ibn Kulayb Shoshiy hadislarni rivoyat qilishda (حدثنا إملاءً) “haddasana imla`an” iborasini qoʻllashi muhaddisning imlo majlislarida qatnashib, hadis yozganini koʻrsatadi (Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy, 1990:341).

Imom Shoshiy “Musnad”dagi 1452-raqam ostidagi hadisni “imom”, “hujjat” tabaqasidagi mashhur muhaddis, Abu Hasan kunyasi bilan tanilgan Ali bin Sahl (vaf. 261)dan aynan ushbu uslubda keltirgan.

MUHOKAMA

Imom Shoshiy “Musnadul kabir” asarining ayrim oʻrinlarida qaysi sana va shaharlarda hadis tinglagani, rivoyat qilgani haqida maʼlumotlar uchraydi. Xususan, qoʻlyozmaning turli sahifalarida 487/1094, 488/1095 va 490/1097-yillarda “Musnadul kabir” asarining roviylar zanjirining ikkinchi xalqasi boʻlgan Xaliliy “Musnadul kabir”dan dars bergani, hadis majlislarida “Musnadul kabir”ni talabalar oʻqib berishgani, baʼzan Xaliliydan hadis tinglashgani keltirilgan. Ilm majlislarida Abu Shijoʼ Bistomiy, Abu Hafs Balxiy, Abu Bakr Asbahoniy, Abul Qosim Tamimiy, Abu Abdulloh Hasaniy, Abu Abdulloh Manadiliy, Abu Nasr Yunoritiy, Ibrohim ibn Muborak Vahshiy va Abul Hasan Tusiy muntazam qatnashishgan. Ulardan Yunoritiy, Manadiliy, Bistomiy, Vahshiy va Tusiy koʻpincha “Musnadul kabir”ning maʼlum qismlarini Xaliliy huzurida ovoz chiqarib oʻqiganlar.

Maʼlumotlarga koʻra, Haysam ibn Kulayb Shoshiyning “Musnadul kabir” asarini Xaliliydan oʻrgangan boshqa bir olim Abu Saʼid Gʻaznaviy (vaf. 536/1141) boʻlib, Xaliliy bilan Balxda uchrashib, hadis tinglagan va unga “Musnad”ni oʻqib bergan (Abu Saʼd Abdulkarim ibn Muhammad Samʼoniy, 1988:548).

Yana bir muhaddis Abu Maoliy Marvarruziy (vaf. 545/1150) Balxda Xaliliydan “Musnad”ni tinglagan. Asli hirotlik muhaddis Abu Mahosin Gʻanimiy (vaf. 553/1158) Balxda Xaliliydan hadis keltirgan. Xaliliydan taʼlim olgan kitoblari orasida imom Shoshiyning “Musnad”idan tashqari, imom Termiziyning “Shamoil” asari ham bor edi.

Haysam ibn Kulayb Shoshiyning “Musnadul kabir” asari Xaliliy va uning shogirdlari orqali samʼa hamda ijoza usuli bilan turli mintaqalarga keng tarqaldi. Jumladan, ilm oʻrganish uchun butun Islom olamini kezgan, yetti ming ustozdan hadis tinglagan ulugʻ muhaddis Abu Saʼid Abdulkarim Samʼoniy (vaf. 562/1166) “Musnadul kabir” asarini tahammul (shayxlardan hadisni qabul qilib olish yoʻllari) qilgan shogirdlaridan sanaladi. Muhaddis Samʼoniy Abu Mahosin Gʻanimiy va Abu Said Gʻaznaviydan rivoyat qilgan hamda shu ikki silsila orqali sanadga bogʻlangan.

Shuningdek, “Musnadul kabir” qoʻlyozmasidagi samʼa (hadis tinglash) yozuvlari kitobning Hirotda 558/1163-yilda Xaliliydan ijoza olgan Abu Hasan Musaviy tomonidan oʻqitilganini koʻrsatadi (Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy, 1990:35-36).

597/1201 va 598/1202-yillardagi majlislarda hirotlik muhaddis Abdulboqiy ibn Abdujabbor Hurdiy Xaliliyning shogirdlari Abu Shijoʼ Bistomiy va Abu Hasan Musaviydan “Musnad”ning baʼzi qismlarini tinglagan (Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy, 1990:36-38).

600/1204-yili Bagʻdodda vafot etgan Hurdiyning maʼruza majlislariga oid samʼa yozuvlaridan birida joy maʼlumoti sifatida “Madina as-salom” (Tinchlik shahri) yaʼni Bagʻdod nomi tilga olingan (Zekiyyüddîn Abdülazîm b. Abdülkavî el-Münzirî, 1984:45). Bu imom Shoshiyning “Musnad” asari Bagʻdod ilmiy muhitida ham muomalada boʻlganini koʻrsatadi.

Movarounnahr hududidan tashqarida, turli ilm markazlariga yetib borgan va muhaddislar orasida shuhrat qozongan imom Shoshiyning “Musnadul kabir” asari madrasalarda ham oʻqitilgan. Masalan, Damashqdagi Qosiyun togʻi etagida qurilgan Ziyoiya madrasasi hijriy VII asrda Haysam ibn Kulayb Shoshiyning “Musnadul kabir” asari oʻqitilgan muassasa sifatida eʼtiborni tortadi. “Musnad”ning ijozasini Abdulboqiy ibn Abdujabbor Hurdiydan olgan Ibn Buxoriy kunyali Faxriddin Ali ibn Ahmad Maqdisiy (vaf. 690/1291) 679-yilda “Ziyoiyya” madrasasida hadis majlislarini oʻtkazgan, maʼruzaga kelganlar “Musnadul kabir”ni tinglashgan (Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy, 1990:38-45).

“Muhaddis Shom”, “Shayx as-sunna” deya e’tirof etilgan damashqlik muhaddis Ziyouddin Muhammad ibn Abdulvohid Maqdisiy (vaf. 643/1245) tomonidan 620-1223-yilda qurilgan “Dor al-hadis” (Hadis uyi) sifatida tanilgan “Ziyoiyya” madrasasida “Musnadul kabir” oʻqitilgan va ijoza berilgan (Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy, 1990:38-45).

Qolaversa, yuqorida zikr etilgan madrasa asoschisi Ziyouddin Maqdisiy ham Abdulboqiy ibn Abduljabbor Hurdiydan “Musnadul kabir”dan tahsil olgan va asarning keyingi avlodlarga oʻtishini taʼminlagan (Ibn Hajar, 1998:139).

TAHLIL

Yuqoridagi maʼlumotlar imom Shoshiyning “Musnadul kabir” asari hijriy VII-VIII asrlarda yashagan muhaddislar orasida muomalada boʻlganini koʻrsatadi. Bu davrda hadis ilmiga oid asarlarni tadqiq qilgan, oʻz asrining mashhur muhaddisi, zamonasining hofizi, Shom muhaddislarining imomi sifatida tanilgan olimlardan biri Abul Hajjoj Jamoliddin Yusuf ibn Abdurahmon Mizziy (vaf. 742/1341. Jamoliddin Mizziy hijriy VIII asr ulamolari orasida Hadis va unga tegishli ilmlar boʻyicha oʻz oʻrniga ega boʻldi. Hadis ilmida “Tuhfatul ashrof” va “Tahzibul kamol” asarlarini taʼlif qilgan. Mizziy haqida muhaddis Yaʼmariy bunday degan: “Damashqda avvalgilar va oxirgilar ilmini toʻplagan, hadis ilmining dengizi, roviylar va tarjimalar bilimdoni Abul Hajjoj Mizziyni topdim”. Muhaddis haqida Zahabiy, Safadiy, Shamsiddin Husayniy, Abdulvahhob Subkiy kabi allomalar maqtov gaplar aytishgan. Xususan, Subkiy bunday degan: “Shayximiz, ustozimiz Jamoliddin Mizziy zamonamiz hofizi, ahli sunnat bayrogʻini koʻtaruvchisi, bil ijmoʼ oʻz asrining yagonasi, dunyo muhaddislari raisligi unda nihoyalanadi”) hadis ilmiga oid “Tuhfatul ashrof” va “Tahzibul kamol” kitoblariga Faxriddin Ali ibn Ahmad Maqdisiy va Ahmad ibn Shaybon Tagʻlib Shayboniydan (vaf. 685/1286) tinglagan hadislarini kiritgan.

Qirq yildan ortiq hadis rivoyat qilgan muhaddislardan Ahmad ibn Shaybon (597-685) Damashqning Solihiyya mahallasida joylashgan “Jomeʼ al-Muzaffariy” madrasasida hadis ilmidan dars bergan olimdir. Muhaddis Mizziy esa ana shu “Jomeʼ al-Muzaffariy”dagi maʼruzalarda qatnashgan va hadis tinglagan. Muhaddislardan Ahmad ibn Shaybondan ushbu madrasada “Musnadul kabir” asarini eshitgan. Bu Haysam ibn Kulayb Shoshiyning “Musnad” asari Damashqdagi hadis taʼlimi muassasalarida ham oʻqitilgan ishonchli asar ekanidan dalolat beradi.

Muhaddis Mizziy “Musnadul kabir” asarini rivoyat qilish ijozasi orqali asar hijriy IX asrda Ibn Hajar Asqaloniyga ham yetib kelgan (Ibn Hajar, 1998:139). Bu haqda Ibn Hajar bunday degan: “Musnadul kabir” asaridagi hadislarni ushbu sanad orqali rivoyat etganman: Abdulboqiy ibn Abdujabbor Haroziy Sufiy, Umar ibn Muhammad Bistomiy, Abu Qosim Ahmad ibn Muhammad Xaliliy, Abu Qosim Ali ibn Ahmad Xuzoiy. Shuningdek, “Musnad”ning toʻliq birinchi juzini Ahmad ibn Ali ibn Abdulhaqdan ogʻzaki tarzda, hofiz Abu Hajjoj Mizziydan ijoza orqali, Faxr Ali ibn Ahmad ibn Abdulvohid, Ahmad ibn Shaybon, Umar bin Muhammad ibn Tobarzid, Abu Bakr Muhammad ibn Qosim Shahrazaviy, Abu Qosim Xaliliydan tinglaganman (Hamid Abdulloh Mahallaviy, 2012:14).

Demak, Ibn Hajar Asqaloniy “Musnadul kabir” asarini rivoyat qilish ijozasini bir necha xil uslub va ustozlar orqali olgani maʼlum boʻladi. Masalan, Mizziydan ijoza olgan Kamol Ahmad ibn Ali ibn Abdulhaqdan (vaf. 802/1400) ogʻzaki ijoza olganini koʻrish mumkin.

Boshqa tomondan, Ummul Hasan binti Munajja (vaf. 803/1400) nomi bilan tanilgan (asli damashqlik ayol roviy Fotima binti Muhammad Tanuhiyya) ustoziga “Musnadul kabir”ning koʻp qismini oʻqib bergan va asarning qolgan qismlariga ijoza olgan. Ummul Hasan binti Munajjaning “Musnad”dagi silsilasi Sulaymon ibn Hamza orqali Ziyouddin Maqdisiyga bogʻlanadi. Maqdisiy esa bu asarni Abdulboqiy ibn Abduljabbor Hurdiydan eshitgan (Ibn Hajar, 1998:139).

XULOSA

Movarounnahr hadis ilmi rivojiga katta hissa qoʻshgan muhaddis Haysam ibn Kulayb Shoshiyning “Musnadul kabir” asari hijriy IX asrga qadar asar sama’, qiroat va ijoza usuli bilan naql qilinib, keng tarqalgani, Ablulkarim Samʼoniy, Ziyouddin Maqdisiy, Mizziy, Ibn Hajar kabi mashhur muhaddislar tomonidan oʻrganilgani va oʻrgatilgani, Balx, Hirot, Bagʻdod va Damashq kabi yirik ilm markazlarida ham rivoyat qilingani, ilmiy majlis hamda madrasalarda oʻqitilgani, hijriy VII asrda hadis ilmining bir boʻlagiga aylangani asarning muhaddislar nazdida qanchalik ishonchli ekanini koʻrsatadi.

Davron NURMUHAMMAD

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Uğur, Mücteba. (1996). Hadis İlimleri Edebiyatı. Ankara: T.D.V.Y.
Abu Iso at-Termiziy. (2001). “Sunani Termiziy” sharhi. Muqaddima. (J.1). Toshkent: “Irfon Nashr”.
Abu Iso Muhammad Termiziy (Tarjimon: J. Choʻtmatov; Masʼul muharrir: J. Hamroqulov). (2017). Kitobul ilal. – Toshkent: Movarounnahr.
Abu Saʼid Haysam ibn Kulayb Shoshiy. (1990). Al-Musnad. (J.1). Madinai munavvara. Maktabat al-ulum va al-hikam.
Ibn Hajar. (1998). Al-Muʼjam al-mufahris. Bayrut: Muassasa ar-risala.
Sayid Abdulmajid Gʻoviy. (2007). Muʼjamul mustalahotil hadis. Damashq: Dor Ibn Kasir.
Sayyid Abdulmajid Gʻovriy. (2007). Mavsuaʼ ulum al-hadis va fununih. (J. 2). Dimashq: Dor Ibn Kasir.
Hamid Abdulloh Mahallaviy. (2012). Musnad ash-Shoshiy.. Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiya.
Nuriddin Itr. (1997). Manhaj an-naqd fiy ulum al-hadis. Bayrut: Dor al-fikr.
Ibn Foris. (1979). Muʼjam maqoyis al-lugʻa. Bayrut: Dor al-fikr.
Mahmud Tahhon. (1994). Taysir mustalah al-hadis. Iskandariya: Markaz al-huda lid-dirasat.
Xatib Bagʻdodiy. (1983). Al-Jomiʼ liaxlaq ar-roviy. (J. 2). Riyoz: Maktaba al-maʼorif.
Zarkashiy. (1998). An-Nukat ʼala muqaddima ibn Saloh. Riyoz: Maktaba azvo as-salaf.
Irshodi Soriy. (2000). As-Sunna qobla tadvin. (J. 1). Bayrut.