Nega insonlarda mehrdan ko‘ra qahr, sokinlikdan ko‘ra jahl va g‘azab tez shakllanadi? Nega insonlarda o‘zgalarga (ayniqsa o‘zidan zaifroqlarga) nisbatan zulmkorlik kayfiyati tez rivojlanadi? Amerikalik olimlar ana shu masalaga oydinlik kiritish uchun mohiyatan anchagina shafqatsiz ijtimoiy tajriba o‘tkazishdi. Bu tajriba mutlaqo kutilmagan natija keltirdi...
Stenford universitetining ruhshunoslik bo‘limi yerto‘lasida o‘ziga xos qamoqxona jihozlandi. Tajribada ilgari sudlanmagan, xushmuomala, anchayin uyatchang, tartib-intizomli odamlar ko‘ngillilar sifatida qatnashdilar. Ular ikki guruhga bo‘linib, yarmi mahbus, qolganlari esa turma nazoratchilari “roli”ga kirishdilar.
Tajriba shartiga binoan, “turma”dagi ijtimoiy-maishiy sharoitlar muntazam og‘irlashtirib borilishi kerak edi. Birinchi kechadayoq “mahbus”lar isyon ko‘tarishdi. Bu norozilik “nazoratchilar” tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi. Har ikki guruh a’zolarining fe’l-atvorida “rol”ga mos salbiy xususiyatlar paydo bo‘la boshladi. Nazoratchilar mahbuslarni qiynashning yangi-yangi usullarini o‘ylab topishga kirishdilar: ovqatdan mahrum qilish, hojatxonadan foydalanishni ta’qiqlash va hokazo.
Atigi bir haftadan so‘ng, ko‘ngilchan, xushmuomala odamlar, xo‘mraygan va qahrli “zek”lar hamda murosasiz nazoratchilarga aylanishdi.
Shartlari va muhitining o‘ta shafqatsizligi bois, tajribani muddatidan oldin to‘xtatishdi. “Mahbuslar” bundan behad shodlangan bo‘lsalar, “nazoratchilar” hammasi bunchalik tez tugaganidan afsuslanishdi...
Bundan qanday xulosa chiqarish mumkin? Bir-biriga zulm o‘tkazishga moyillik inson ruhiyatining tub-tubida “mudrab” yotadimi?
Yuqoridagi tajriba shundan darak bermayaptimi? Zahiriddin Muhammad Bobur ta’biri bilan aytganda :
Kim ko‘ribdur, ey ko‘ngul, ahli jahondin yaxshilig‘?
Kimki, ondin yaxshi yo‘q, ko‘z tutma ondin yaxshilig‘!
Insonni tuproqdan yasab jon kiritgan Alloh taolo biz bandalarini o‘zimizdan ming chandon ziyodroq yaxshi biladi. Bu haqda Alloh taolo O‘z kalomi Qur’oni karimda shunday marhamat qiladi:
“O‘z ahdlarini buzganlari sababli ularni la’natladik va qalblarini beshafqat (mehrsiz) qilib qo‘ydik”. (Moida surasi, 13)
Oyatdagi ahddan murod A’rof surasining 172-173 oyatlarida zikr qilingan “Al-Miysoq” voqeasidir. Xo‘sh, unda nima bo‘lgan edi?
Alloh taolo O‘z kalomida shunday marhamat qiladi:
“Rabbingiz Odam o‘g‘illarining bellaridan (pushti kamarlaridan) zurriyotlarini (ruhlarini) chiqarib olib, ularni o‘zlariga guvoh qilib turib: «Men Rabbingiz emasmanmi?» (dedi). (Ular): «Yo‘g‘-ye! (Rabbimizsan!) Guvohlik berdik», – dedilar. Qiyomat kuni: «Biz bundan g‘ofil (bexabar) edik yoki ota-bobolarimiz oldindan mushrik bo‘lganlar. Biz ulardan keyin kelgan zurriyot edik. (O‘sha) nohaq kishilarning fe’llari sababli bizni halok qilasanmi?» – deyishlarini (bilganimiz uchun shunday qildik)”.
(A’rof surasi, 172-173)
Endi ushbu oyatlardan kelib chiqib yuqorida tilga olgan zulmkorlik sindromining nima uchun insonlarda tez shakllanishi haqida xulosa chiqaramiz. Ma’lumki Alloh taolo insonlarni zarra shaklida Odam alayhissalom sulblaridan chiqarib ularga savol bilan murojaat qiladi: “Men Rabbingiz emasmanmi?” Bandalar bu savolga: “Rabbimizsan! Guvohlik berdik” dedilar. Mana shu javob ularning Alloh bilan ahdlashganliklarini bildiradi. Bu ahd Alloh va uning buyruqlariga to‘la bo‘ysunish uchun berilgan ahddir. Ammo, yer yuzida odamlar tarqalib nafsi va shaytonnning nayranglariga uchgandan so‘ng, ular isyonkorga aylandi va Alloh ularni to‘g‘ri yo‘lga qaytarish uchun O‘z elchilari payg‘ambarlarni yubordi. Afsuski, odamlarning aksari to bugunga qadar Alloh taolo va uning payg‘ambarlariga bergan ahdlarini buzishib, to‘g‘ri yo‘ldan yuz o‘girdilar. Natijada oyatda keltirilganidek o‘z ahdlarini buzganliklari sababli ular Allohning la’natiga uchradi va qalblari beshafqat (mehrsiz) qilib qo‘yildi. Demak, insondagi bu nuqson yani zulm, beshafqatlik, g‘azab va qahrlarning bosh sababi Alloh taolo va payg‘ambariga itoat etmaslikdan kelib chiqar ekan.
Payg‘ambar alayhissalom hadisi qudsiyda shunday marhamat qilganlar: “Alloh taolo shunday dedi: “Ey bandalarim! Albatta men O‘zimga zulmni harom qildim va sizlarning oralaringizda ham zulmni harom qildim. Bas, bir-birlaringizga zulm qilmang”.
Umri Islomda, taqvoda, hidoyatda va Allohning roziligi talabida o‘tgan insonning qalbida hech qachon nohaq zulm, qahr, jahl va g‘azabga joy qolmaydi.
Saidabror Umarov
Muborak kunlar ostonasida turibmiz. Oylarning sultoni, ezgulik va xayr mavsumi, toatu ibodat fasli, saxovatu duo, tarovehu Qur’on oyi bo‘lmish muborak Ramazon oyi o‘zining tarovati va barakoti bilan boshimiz uzra rahmat soyaboni tutib turibdi.
Alloh taolo “Baqara” surasining 183-oyatida bunday marhamat qiladi: “Ey imon keltirganlar, oldin o‘tganlarga kabi sizlarga ham ro‘za tutish farz qilindi, shunda taqvodor bo‘lursizlar”.
Ramazon oyida faqatgina ro‘za tutish bilan cheklanilmaydi. Bu muborak oy ichida inson o‘zining nafsini tarbiya qiladi, ruhiy poklanishga erishadi va jamiyatda yaxshilik, saxovat hamda bag‘rikenglikni qaror toptirishga harakat qiladi.
Har yili Ramazon oyini munosib to‘tkazish to‘g‘risida Prezidentning maxsus qarori e’lon qilinadi. 2026 yil Ramazon oyini munosib o‘tkazish haqida Prezident qarori 16 fevral kuni qabul qilindi. Qaror bilan “Ramazon – mehr-muruvvat, ahillik va shukronalik oyi” degan ezgu g‘oya asosida kam ta’minlangan, ehtiyojmand, ijtimoiy himoyaga muhtoj insonlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, mahallalarni o‘zaro hurmat, hamjihatlik, adolat va tarbiya maskaniga aylantirish, yer, suv, havo va tabiiy muhitni asrash, muqaddas qadamjolar, ziyoratgoh va qabristonlarni obod etish, Ramazon oyi bilan bog‘liq tadbirlarni isrofgarchilikka yo‘l qo‘ymasdan, ixcham, mazmunli va tejamkorlik asosida o‘tkazishga alohida e’tibor beriladi.
Shuningdek, Prezident Shavkat Mirziyoyev 16 fevral kuni Ramazon oyida ehtiyojmand aholining ijtimoiy himoyasini yanada kuchaytirish masalalariga bag‘ishlangan yig‘ilish o‘tkazdi.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda inson qadrini ulug‘lash, aholini ijtimoiy himoya qilish va adolatli jamiyat barpo etishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar izchil amalga oshirilmoqda. Yurtimizda aholi farovonligini ta’minlash, ehtiyojmand qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash va jamiyatda mehr-oqibat muhitini kuchaytirish ustuvor vazifa deb beligilangan bo‘lib, mazkur tamoyillar, ayniqsa, Ramazon oyida yanada yorqin namoyon bo‘ladi, saxovat va hamjihatlik qadriyatlari amaliy ishlar bilan mustahkamlanib kelmoqda.
Davlatimiz rahbari muborak oyda nuroniylar, yolg‘iz va ehtiyojmand fuqarolar holidan xabar olish, og‘ir ahvolga tushib qolgan oilalarga amaliy ko‘mak berish ezgu qadriyat ekanini ta’kidladi.
“Ramazon – mehr-muruvvat, ahillik va shukronalik oyi” shiori ostidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun “Vaqf” xayriya jamoat fondiga 750 milliard so‘m hamda Ijtimoiy himoya milliy agentligi orqali 300 milliard so‘m ajratilishi belgilandi.
Ajratiladigan mablag‘lar hisobidan ehtiyojmand oilalarga bir martalik moddiy yordam ko‘rsatish, nogironligi bor shaxslarning davolanish va jarrohlik amaliyotlari xarajatlarini qoplab berish ko‘zda tutilgan.
Preziyentimiz Shavkat Mirziyoyev Din ishlar bo‘yicha qo‘mita raisi Sodiqjon Toshboyev, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Nuriddin Xoliqnazar hazratlari va Ijtimoiy himoya milliy agentligi rahbarlarini qabul qilib, Ramazon oyi davomida xalqimizga xatmu Qur’on va taroveh namozlarini ado etilishi hamda mazmunli pandu nasihatlar, muhtoj oilalarga moddiy-ma’naviy ko‘mak berishda faol xizmat ko‘rsatib kelayotgan Respublikamizdagi barcha masjidlarning imom-xatiblariga, masjidlarning xodimlariga, masjidlarda Qur’on xatm qilib beradigan qorilarga, diniy bilim yurtlarining ustoz-murabbiylariga va ko‘p yillar diniy sohada xizmat qilgan nuroniylarga jami 1 trillion so‘mdan ziyod mablag‘ bir martalik moddiy yordam sifatida taqsimlab berilishini aytib o‘tdi.
Bu tarixda zarhal xatlar bilan bitiladigan xayriya bo‘ldi desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Muborak dinimizda saxiylik eng yaxshi insoniy xulqlardan ekanligi ta’kidlanadi. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom yaxshilik qilishda, saxiylikda, infoq-ehson qilishda saxovatlilarning saxovatlisi edilar. Saxovat ishlari Ramazon oyida amalga oshirilsa, uning ajr-savobi ko‘paytirib beriladi. Yurtboshimizning Ramazon oyiga bo‘lgan ijobiy munosabati, diniy soha vakillariga qaratgan e’tiborlari mujassamlashib, ushbu xayriya amalga oshadigan bo‘ldi. Alloh taolo mo‘min bandalarini yaxshilik ishlarida bir-birlari bilan musobaqalashishga chaqirgan:
“… Yaxshilik va taqvo yo‘lida hamkorlik qiling. Gunoh va dushmanlik yo‘lida hamkorlik qilmang. Allohga taqvo qiling. Albatta, Alloh iqobi shiddatli zotdir (Moida surasi, 2-oyat).
Bunday xayrli musobaqa esa jamiyatda o‘zaro ishonch va hamjihatlikni qaror toptirish xizmat qiladi, inshaalloh.
Bu ajratilayotgan xayriya mablag‘larini o‘rnini topib, uni ezgulikka yo‘naltirish o‘z-o‘zidan bo‘lmaydi, albatta. Qiyinchilik bilan qilingan xayrli ishning mukofoti ham ulkan bo‘ladi, inshaalloh. Alloh taolo muhsin bandalarini sevishini bayon etib, “Oli Imron” surasining 134-oyatida:
“Ular (taqvodorlar) farovonlik va tanglik kunlarida ham xayr-cadaqa qiladigan, g‘azablarini yutadigan, odamlarni (xato va kamchiliklarini) kechiradiganlardir. Alloh ezgulik qiluvchilarni sevar”, deb marhamat qilgan.
Alloh taolo yurtimizni tinch, obod qilsin. Xalqimizning farovonligi yo‘lida mehnat qilayotgan Yurtboshimizni sog‘-salomat aylab, Ramazon oyini barcha fazilatlaridan elimizni bahramand qilsin!
Zayniddin domla Eshonqulov,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi o‘rinbosari