Chanqaganda suv iching,

Charchaganda choy iching.

Choyning tarixidan. Choy – tea ko‘p yillik,  doim yashil, tropik o‘simlik. Ba’zi mamlakatlarda choy daraxtining balandligi 3-4 metrgacha  va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Choy daraxti Xitoyda IV asrdan, Yaponiya, Koreyada IX asrdan, Indoneziyada XIX asrdan, Hindiston va Shri Lankada 1830 yillardan, Gruziyada 1840 yillardan, Rossiyada (Krasnodar o‘lkasida) 1901 yildan, Ozarbayjonda 1910 yillardan boshlab o‘stiriladi. Hindiston, Xitoy, Yaponiyada sariq va qizil choy tayyorlanadi.

Choy daraxti avgust oyidan boshlab kech kuzgacha gullaydi, mevasi oktyabr-dekabrda yetiladi.

Geografik tarqalishi. Choyning vatani Xitoy va Hindi Xitoy. Gruziya, Ozarbayjon, Qrim va Krasnodar o‘lkasining nam subtropik zonalarida 1 metrli buta holida o‘stiriladi. Qo‘llaniladigan qismi, asosan, bargi. Choy bargi yiliga bir necha marta yig‘iladi va maxsus texnologiya bo‘yicha ishlab tayyorlanadi. Kofein va boshqa alkaloidlar hamda katexinlar choyni ishlash jarayonida ajralgan chiqindisidan olinadi.

Kimyoviy tarkibi va ishlatilishi. Choy bargi tarkibida 2-5 foiz kofein, teofillin va teobromin alkaloidlar, 20-28 foizgacha oshlovchi moddalar, flavonoidlar (kemp-ferol, kversetin, giperin, kversimeritrin va boshqalar), 156-233 mg. foiz S, B₁, V₆  vitaminlari, nikotin va pantoten kislotalar, efir moyi va boshqa birikmalar bor. Choy ishlab chiqarish sanoati chiqindisidan kofein va oshlovchi moddalar — choy tanini olinadi. Kofein markaziy nerv sistemasini qo‘zg‘atuvchi ta’sirga ega. U tabletka va eritma holida hamda turli kompleks preparatlar tarkibida chiqariladi. Yuqumli va boshqa og‘ir kasalliklardan so‘ng yurak, nafas olish faoliyati susayishida, qon aylanishining chuqur buzilishlarida (qon tomirlar kasallanganda), nerv sistemasi charchaganda, bosh og‘riganda, narkotiklar bilan zaharlanganda va boshqa kasalliklarda organizmning umumiy tonusini ko‘taruvchi vosita sifatida qo‘llaniladi. Choy tarkibidagi oshlovchi moddalar vitamin R ta’siriga ega bo‘lib, gemorragik diatezda, organizm shishgan vaqtda, ko‘zga qon quyilganda va boshqa kasalliklarda ishlatiladi. Choy bargidan (chiqindisidan) olinadigan teofillin yurak va buyrak kasalliklarida siydik haydovchi, uning preparati eufillin — spazmolitik dori sifatida hamda bronxial astmani davolash uchun qo‘llaniladi.

Choyni «achchiq» qilib damlab ichaverish qabziyatga olib keladi. Turib qolgan damlangan qora choyni ichmaslik kerak, lekin ko‘k choyni ichish mumkin. Uning ijobiy tomoni siydik haydash xususiyatiga ega bo‘lishi bilan birga  — bakteritsid     ta’siriga ham ega.  Ko‘k choyning shu xususiyati borligi uchun ham, og‘iz yallig‘lanishida, ichburug‘da, quyuqroq damlab ichish, yoki og‘izni chayish foydalidir.

Dunyo miqyosida Angliya aholisi choyni eng ko‘p iste’mol qiladi. Biz, o‘zbeklar ham choy ichishda inglizlardan qolishmaymiz. “Ertalab choy, peshinda choy, kechqurun shirchoy”, degan hazilomuz ibora bor. Qishning sovug‘i-yu, yozning jaziramasida eng ko‘p ichiladigan ichimlik ham choy hisoblanadi. Ha, choy bizga har doim kerak,  lekin unutmang, choy – shifobaxsh ichimlik, u suv emas.

Endi o‘ylab ko‘ring, o‘sha ichimlikni chanqaganimizda ham, ovqat mahalida ham, yotishdan oldin ham ichaversak zarar qilmaydimi?

Bu savol hammaga erish tuyulishi mumkin. Ammo choy to‘g‘ri ichilgandagina davo, foydali bo‘lishini ham unutmasligimiz lozim.

Ovqatlanayotganda ko‘pchilik choy ichadi. Choyning tarkibidagi kofein, tanin moddasi esa oziq mahsulotlarda mavjud bo‘lgan foydali moddalarni parchalab yuboradi, natijada organizmda vitaminlarning, mikroelementlarning yetishmasligi yuzaga keladi. Choy bilan birga iste’mol qilinganda go‘shtning 30-70 foizi, mevalarning esa 30 foizdan ko‘pi so‘rilmaydi. Umumiy ovqatlardan ko‘radigan bo‘lsak, choy bilan iste’mol qilingan mahsulot tarkibidagi vitaminlar va temir moddasining kamida 50 foizi so‘rilmay qoladi. Bu esa inson salomatligi uchun salbiy ta’sir ko‘rsatadi, kamqonlik paydo bo‘ladi. Hozir dunyoda ko‘pchilik aholi kamqonlik bilan kasallangan.    

Yurtimizda ko‘p sonli aholi, ayniqsa, ayollar va bolalar temir tanqisligidan kelib chiqadigan kasalliklarga chalinayotgani tufayli, kundalik iste’mol qiladigan nonimizga temir moddasini qo‘shish, ya’ni unni boyitish yo‘lga qo‘yilgan. Bu kamqonlikka qarshi kurashlardan biridir. Siz nonni qanday istemol qilasiz? Albatta, choy bilan.  Bu esa yuqorida ta’kidlaganimizdek, temir moddasi mavjud bo‘lmagan nonni yeyish bilan barobar.

Yana ko‘pchilik yosh bolaga choy berib xatolikka yo‘l qo‘yadi. Uch yoshgacha bolalarga choy ichirish tibbiyot nuqtayi nazaridan man etilgan. Bolakayning choyiga yoki sutiga shakar qo‘shib berish ham noto‘g‘ri. Bolalarni yoshligidan to‘g‘ri ovqatlanish tartibiga e’tibor berish lozim. Agar uning organizmida temir yetishmovchiligi yuz bersa, bu keyinchalik aqliy rivojlanishdan orqada qolish xavfini ham tug‘diradi.

Salomatlik uchun kurashish yo‘lida choy ichish an’analarini o‘zgartirishimizga to‘g‘ri keladi. Ovqatlanayotganda yoki ovqatdan so‘ng 30 minutgacha choy ichmang. Choy o‘rnida boshqa ichimliklar, masalan, qaynagan yoki ma’danli suv va sharbatlar ichish maslahat beriladi. Bu malumotlar choy sog‘ligimiz kushandasi, degani emas.

Mo‘’jizaviy ko‘k choy. Ko‘k choyning organizmdagi ahamiyati katta. U ko‘plab kasalliklar uchun davo bo‘ladi. Choyga shifobaxsh ichimlik sifatida qarab, me’yorga va vaqtiga ko‘ra ichsak, salomatligimiz uchun foydadan holi emas. Ovqatlangandan 30 daqiqa keyin ichilgan choy bezarar va foydalidir.  Keling, hozirgi daqiqadan e’tiboran har kungi choyimizga nisbatan yangicha munosabatni shakllantiraylik.

Inson organizmi uchun ko‘k choyning ahamiyati juda katta. Ko‘k choyning afzalligini ko‘p olimlar, xususan, yapon olimlari isbotlagan. Qora choyga nisbatan tarkibi mikroelementlarga, vitaminlarga va boshqa foydali moddalarga boy hisoblanadi. Ko‘k choy muayyan tabiiy texnologiya asosida tayyorlanib uning tarkibida kofein, tanin moddalari kam. U modda almashinuvini, jigar, buyrak va boshqa muhim organlarning ish faoliyatini yaxshilaydi, ateroskleroz kasalligining oldini oladi va davolaydi, qonni tozalaydi, qon tomirlarini kengaytiradi, qon bosimini, xolesterinni pasaytiradi, xotirani kuchaytiradi, eng yaxshi chanqovbosdi ichimliklardan biri hisoblanadi.

Ko‘k choyning shifobaxsh xususiyatlari hakida ko‘p gapirilgan. Uning ming dardga davo ekani ham ayni hakiqat. Ovqatni oson parchalaydi, hazm bo‘lishini tezlashtiradi, asabni tinchlantirishi bilan bir qatorda, kayfiyatni chehrani ochadi. Xotirani yaxshilaydi, fikrlashni ravonlashtiradi. Uning yana bir foydali xususiyati - qonni suyultiradi, tomirlarni kengaytirib, qon yurishini yaxshilaydi va eng muhimi, qondagi xiltlarni tozalaydi.

Mutaxassislar uni salomatlik va hayotiy faollik bag‘ishlovchi mo‘jizaviy ichimlik deb hisoblaydilar. Xushbo‘y ko‘k choyning vatani Xitoy bo‘lib, undan bir necha ming yillar davomida ko‘plab kasalliklarni davolovchi darmon sifatida foydalanishgan. Ko‘k choy tarkibidagi darmondorilar va mineral moddalar tufayli (R, S, V₁, V₃,K karotin, nikotin kislota, kalsiy, magniy, temir) kuchli antioksidant hisoblanadi, U kayfiyatni ko‘taradi, kislorod, suv va tuz almashinish jarayonini yaxshilaydi, kalillyar-qon tomirlarini mustahkamlaydi, qondagi xolesterin mikdorini kamaytiradi, organizmdagm toksin-chiqindilarni chiqaradi.

Muntazam ko‘k choy ichadigan odamlar erta qarimaydi, degan naql mavjud. Tabiiyki, ushbu ichimlikning bu kabi mo‘jizaviy xususiyatlari kosmetalogiyada ham keng qo‘llaniladi. Ko‘k choy ekstrakti ajinlar paydo bo‘lishining oldini oladi, terini namlantirib. tomir devorlarini mustahkamlaydi. U, albatta. yuz va teri kremlari, yuvinish gellari, sellyulitga qarshi vositalar va pilinglar tarkibiga kiritiladi. Ko‘k choyning nafis ifori esa parfyumeriyada qo‘llaniladi.

Choy damlashni va qanday iste’mol qilishni bilasizmi? Sifatli (yumshoq) suvni qaynatib, qaynoq suv bilan choynak chayqaladi. Qaynagan suvning 5 minut davomida parlanishi tugashi kutiladi. Bu vaqt davomida qaynoq suv temperaturasi 80⁰-90⁰ga tushadi. 250 ml. qaynoq suvga 1 choy qoshiq quruq choy hisobidan isitilgan choynakka qaynoq suv va quruq choy solib 5 minut damlab qo‘yiladi. Choynak qalin mato bilan berkitiladi. Belgilagan vaqt o‘tgach choy bir necha marta qaytariladi yoki choy qoshiq bilan aralashtiriladi.

Sunnatilla TOLIPOV,

oliy toifali shifokor