Ba’zan Qur’ondagi bir oyatni o‘nlab marta o‘qiymiz…
Lekin undagi kichik bir sirga e’tibor bermaymiz. Aslida esa o‘sha sir bizga tushunish va tadabburning keng eshigini ochib beradi.
 Doktor Zag‘lul an-Najjor rahimahulloh Qur’ondagi bitta so‘z ustida to‘xtab, uni Qur’on tili va undagi so‘z tanlashning naqadar nozik ekani haqida chuqur tafakkur sayohatiga aylantirgan.
U kishi Alloh taoloning quyidagi kalomi haqida mulohaza yuritadilar:

﴿وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ﴾

“Ularni senga qarab turganini ko‘rasan, lekin ular ko‘rmaydilar” (A’rof).
Bu yerda ikki so‘z o‘rtasidagi chuqur farqqa e’tibor qaratiladi. Biz esa ko‘pincha ularni bir xil ma’noda deb o‘ylaymiz:
النظر — nazar  
البصر — basar 

“Nazar” nima?
Bu — bir narsani ko‘z bilan ko‘rish, lekin bu ko‘rishda aql va qalb ishtirok etmasligi.
Yuzlar, kiyimlar, ranglar oldingdan o‘tib ketadi…
Ammo sen ulardan hech narsani eslab qolmaysan, chunki sen faqat “qarading”, xolos — diqqat va tadabbur bo‘lmadi.
Qancha marta bir odamni ko‘rgansiz, keyin uning kiyim rangi haqida so‘ralsa eslay olmaysiz?
Bu — basiratsiz nazar.

“Basar” nima?
Bu — ko‘z bilan ko‘rish, lekin bu ko‘rishda aql va qalb ham ishtirok etadi.
Ya’ni: diqqat, tushunish, oldingdagi narsani idrok qilish.
Bu shunchaki o‘tib ketuvchi tasvir emas…
Balkim insonga ta’sir qiladigan, qalbida iz qoldiradigan ongli ko‘rishdir.
Shuning uchun basar — nazardan chuqurroq va kuchliroq.
Shu sababli Alloh taolo aytadi:

﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ﴾

Bu yerda:
“Nazarlarini past qilsinlar” (Nur, 30) demadi, balki “basarlarini past qilsinlar” dedi.
Chunki haqiqiy xavf ko‘z oldidan tasvir o‘tib ketishida emas…balki unga diqqat bilan, shahvat uyg‘otadigan darajada tikilib qarashda.
Shunda oddiy “nazar” qasddan qilingan, lazzat izlaydigan “basar”ga aylanadi.
Mana shu yerda ilohiy amr — ko‘zni tiyish keladi.

Shuningdek, Allohning go‘zal ismlaridan biri:
“Al-Basir” — Hammasini ko‘ruvchi
Biz “An-Nozir” demaymiz.
Alloh taolo aytgan:

﴿إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا﴾

Ya’ni Alloh bandalarini to‘liq, mukammal, hamma tomoni bilan qamrab olgan ko‘rish bilan ko‘radi. Undan hech narsa yashirin qolmaydi.

Yana bir go‘zal jihat:
Qur’on bizdan koinot haqida tafakkur qilishni talab qilganda ko‘pincha “nazar” so‘zini ishlatadi:
 

﴿أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ﴾

“Ular tuyaga nazar solmaydilarmi?”

 ﴿أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى السَّمَاءِ﴾

“Osmonga nazar solmaydilarmi?”

 ﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ﴾

“Inson nimadan yaratilganiga nazar solsin”.

Chunki bu maxluqotlar shunchalik buyukki, inson ularning barcha sirlarini to‘liq qamrab ololmaydi.
Shuning uchun bizning vazifamiz — taajjub va tafakkur bilan nazar solish, to‘liq qamrab olish esa faqat Allohga xos.
Har bir so‘zida sir bor Zotga tasbehlar bo‘lsin.
Qur’ondagi har bir kalima — noziklik,
har bir harf — hikmat,
har bir oyat — g‘aflat uyqusidan uyg‘otuvchi da’vatdir.

 
(Saffat: 159) ﴿سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ 

Allohim! Bizga faqat qarashni emas, basirat nurini nasib et.
Oyatlaringni uyg‘oq ko‘zlar, hozir qalblar va idrokli aqllar bilan o‘qishni nasib qil, yo Robbul olamin.

Homidjon domla ISHMATBЕKOV