As'habus-suffa lug‘atda: Tepasi soyabonli qilingan joy egalari ma’nosini anglatadi. Istilohda esa as'hobus-suffa deganda Nabiy sollallohu alayhi vasallamning masjidlari yonidagi tepasi soyabonli qilingan joyda tunab qoladigan biror boshpanasi ham, mol-mulki ham bo‘lmagan faqir sahobalar tushunilgan.  

“As'habus-suffa” ba’zi rivoyatlarda “Ahli suffa” deb ham atalgan.

“As'habus-suffa” va ularning yashash tarzlari haqida juda ko‘plab rivoyatlar kelgan:

Imom Buxoriy “Sahihul Buxoriy”da Abu Hurayra roziyallohu anhuning quyidagi qavlini rivoyat qilgan: "As'habus-suffa"dan yetmish kishini ko‘rganman. Ularning egnilarida faqatgina rido (badanning faqat tepa qismini to‘sadigan kiyim) yoki izor (badanning pastki qismini to‘sadigan kiyim) yo bo‘yinlariga o‘rab olishgan biror kiyim bo‘lardi. Ba’zilariniki boldirlarining yarimiga yetsa, ba’zilariniki to‘piqlarigacha yetardi. Avrati ko‘rinib ketishidan xavfsirab kiyimini qo‘li bilan changallab turardi”.

– Badriddin Ayniy “Umdatul Qoriy sharhu Sahihil Buxoriy” asarida shunday yozgan: “Ba’zilar “As'habus-suffa” deb nomlanish sababi haqida shunday deyishgan: Boshpanalari yo‘q g‘arib kishilar masjid eshigi yonida saf bo‘lib turishar edi. Shu sababli ular “As'habus-suffa” (saflanib turuvchilar) deb nomlangan”.

• Imom Navaviy “Sharhu sahihi Muslim” asarida quyidagilarni yozgan: “As'habus-suffa Nabiy sollallohu alayhi vasallamning masjidlaridan boshpana topgan faqir kishilar bo‘lib, ular masjid yonidagi tepasi soyabonli qilingan joyda tunab qolishar edi”.
• Imom Termiziy “Sunanu Termiziy”da Abu Hurayra roziyallohu anhuning: “Ahli suffa Islom ahlining mehmonlari edilar” degan qavlini rivoyat qilgan.
• Imom Bayhaqiy Usmon ibn Yamon roziyallohu anhudan shunday rivoyat qilgan: “Madinada muhojirlar ko‘payib ketdi. Ularning turishlari uchun biror hovli joy ham, boshpana ham yo‘q edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularni masjidga joylashtirdilar va “As'habus-suffa” deb atadilar. U zot ular bilan birga o‘tirar va ularga do‘stona munosabatda bo‘lar edilar”.
• Muhammad Abdurrahmon Muborakfuriy "Tuhfatul Ahvaziy bi sharhi jomeit-Termiziy" asarida quyidagilarni yozgan: “As'habus-suffa yetmish nafar atrofidagi uy-joyi ham, mol-mulki ham, bola-chaqasi ham bo‘lmagan faqir zohid sahobalar bo‘lgan. Ularning soni goh kamayib goh ortib turgan. Ular asosan o‘zlariga sadaqa qilingan narsalar bilan kun kechirishgan”.
• Munoviy "Fayzul Qodiyr sharhu Jomeis-sog‘ir"da quyidagilarni yozgan: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarga namoz o‘qib berganlarida ochlikdan namozda tik tura olmay qoladigan kishilar ham bo‘lardi. Ular "As'habus-suffa" edilar. Hattoki arablar: “Anavilar majnunlardir”, deyishardi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam namoz o‘qib bo‘lganlaridan so‘ng ularga yuzlanib shunday degan edilar: “Agar Alloh huzurida sizlarga qanday yaxshi narsalar borligini bilganlaringizda, albatta yanada faqir va ehtiyojmand bo‘lishni yaxshi ko‘rgan bo‘lar edilaringiz”.

Ha, sahobai kiromlarning hayotlari bilan yaqindan tanishgan sayin ularning ulug‘ maqomlari haqida aytilgan so‘zlarning haqiqati yanada yaqqol namoyon bo‘lib boraveradi. Hadisi sharifda sahobalarning mamaqomlari shunday bayon qilingan:

عَنْ أَبِى سَعِيدٍ الْخُدْرِىِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ « لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِى فَوَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا أَدْرَكَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ » رَوَهُ التِّرْمِذِيُّ

Abu Said Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Sahobalarimni tahqirlamanglar, jonim uning qo‘lida bo‘lgan zotga qasamki, agar sizlardan biringiz Uhud (tog‘i) mislicha oltin sarflasa ham, ulardan birortasining “mud” (544 gramga teng o‘lchov birligi)iga ham, uning (mudning) yarmiga ham erisha olmaydi”.  Termiziy rivoyat qilgan.

Alloh taologa hamdu sanolar, payg‘ambarimiz Muhammad mustafoga  hamda u zotning ahli oilalariyu sahobai kiromlariga salavot va salomlar bo‘lsin.

Abdulqodir Abdur Rahim