07 Март, 2026, 18 Рамазон, 1447
07 Март, 2026, 18 Рамазон, 1447
Ўзбекистон мусулмонлари идораси китоб фондида сақланаётган қўлёзмаларни ўрганиш ва халқимизга танитиш мақсадида,“Энг ноёб қўлёзма асарлар” номли янги рукн остида кутилмаган нодир топилмалар тўғрисида ажойиб мақолалар ва фотолавҳалар эълон қилинади.
Юртимизда энг бой қўлёзмалар жамланган бўлиб, уларнинг бир қисми Диний идора кутубхона-музейида сақланади. Қўлёзмалар фонди алоҳида бўлимлардан ташкил топган бўлиб, уларда араб, форс-тожик, эски ўзбек тили ва бошқа шарқ тилларида битилган 3 мингдан зиёд қўлёзма, 9 мингдан ортиқ тошбосма ва 9 мингдан кўп янги нашр китоблар мавжуд.
Кутубхона-музейи мутахассислари қадимий қўлёзмалар ва бошқа ёзма манбаларни сақлаш, ўрганиш, илмий асосда тадқиқ этиш ва халқимизга етказиш борасида янги изланишларни бошлаб юбордилар.
Олий ва ўрта махсус диний таълим муассасалари ва ихтисослашган олий таълим муассасалари билан ҳамкорликда қўлёзма манбалар билан ишлашга тайёрлигимизни билдирамиз. Шунингдек, қўлёзма асарларни тадқиқотчи ва битирувчи талабалар диссертация мавзуси сифатида илмий муомалага киритиш энг фойдали ва муҳим иш эканини алоҳида таъкидлаймиз.
Илк тадқиқот манбаси
Дастлабки ўрганадиган қўлёзма манбаимиз – Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг кутубхона-музейида 1490-инвентар рақами билан сақланаётган Маҳмуд аз-Замахшарийнинг ربيع الأبرار و نصوص الأخبار - “Рабиъ ул-аброр ва нусус ул-ахёр” (“Яхшилар ривояти ва фикрлар баёни”) қўлёзма асаридир.
Муаллиф тўғрисида
“Рабиъ ул-аброр ва нусус ул-ахёр” асари муаллифи Абул-Қосим Маҳмуд ибн Амр аз-Замахшарий – Ўрта Осиёлик аллома, араб тилшунослиги ва грамматикаси асосчиси, хаттот, араб-форс-туркий луғатларнинг муаллифидир.
У милодий 1075 йил 18 мартда, ҳижрий 467 йил Ражаб ойининг 27 куни Хоразмнинг қадимги Замахшар қишлоғида туғилиб, бошланғич сабоқни отасидан олганлар. Илм-фанни чуқур ўрганиш мақсадида Бухорода бир қанча муддат Хоразмшоҳлар даврида ижод билан машғул бўлади.
Отаси саводли, тақводор, диёнатли киши бўлган ва кўп вақтини Қуръони карим тиловати-ю намоз ўқиш билан ўтказиб, Замахшар қишлоғидаги бир масжидда имомлик ҳам қилган.
Аз-Замахшарий Марв, Нишопур, Исфаҳон, Сурия, Боғдод, Ҳижоз ва икки марта Макка шаҳрида бўлган. Қаерда бўлишидан қатъи назар, араб тили луғати ва грамматикасини, маҳаллий аҳоли шевалари, мақоллари, урф-одатларини чуқур ўрганишни давом эттирган.
Аллома кўп асарларини Макка шаҳрида ёзади. У ерда у “Аллоҳнинг қўшниси”, “Бутун дунё ўқитувчиси”, “Барча араблар ва бошқа халқларнинг устози”, “Хоразмнинг шон-шарафи” каби унвонларга сазовор бўлган.
Аз-Замахшарий мантиқ, грамматика, дин, луғатлар, адабиёт, педагогика, тарих ва жўғрофияга оид 60 дан ортиқ асарлар ёзиб, илм-фан соҳасига катта ҳисса қўшади. Унинг асарлари дунёнинг кўплаб тилларига таржима қилинган. Бугунги кунда «ал-Кашшоф» қўлёзмасининг 100 дан ортиқ нусхаси ва унга ёзилган 20 дан ортиқ шарҳлари дунё фондларида сақланмоқда.
Маҳмудаз-Замахшарий 538 ҳижрий йилда вафот этган.
Қўлёзма асар ҳақида
Китобнинг номи “Рабиъ ул-аброр ва нусус ул-ахёр” бўлиб, унда борлиқ ҳодисаларининг ҳикматлари ҳамда дин ва дунё одоблари баён этилган. Шунингдек, асарда адабиёт, тарих ва бошқа фанларга оид ҳикоялар, латифалар, суҳбатларнинг энг саралари жамланган.
Унинг ёзилган санаси ҳозирча номаълум. Китоб яхши сақланган, муқоваси қоғоз картон, орқа жилди эса матодан қилинган. Саҳифаларнинг ҳолати бутун, лекин тешилган ва йиртилган жойлари бор.
Асар 5 та бўлимдан иборат бўлиб, 98 та бобни ўз ичига олади (баъзи олимлар эса “92 бобдан ташкил топган” ҳам дейишган). Ўлчами бўйи 26,5 см. 17,5 см. 5,5 см.саҳифаларсони 403 та. Насх хатида ёзилган. Бу китобнинг қўлёзма нусхаси дунёда кам топилади. Тошбосма нусхаси Байрут шаҳрида 1991-1992 йиллар (1412-1413 ҳижрий)да нашр қилинган.
Бу асарнинг нодир қўлёзма нусхалари Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Шарқшунослик институтининг асосий фондида ҳам 2384-инвентар рақами остида сақланади. Шунингдек, Голландиянинг Лейден шаҳри ва Германиянинг Берлин шаҳри кутубхоналарида ҳам ушбу асарнинг қўлёзмалари мавжуд. Шунингдек, Қоҳира, Табриз ва Бағдод шаҳарларида форс тилига таржима қилинган, тўрт жилдли нусхалари ҳам мавжуд.
Асардан лавҳалар:
Умар ибн Абдулазиз айтган эканлар. Ҳеч ким менга тобеин Товус ибн Кайсончалик яхши насиҳат қилмаган эди. Товус ибн Кайсон менга шундай ёзадики, агар ёрдам сўрайдиган бўлсанг, хайр аҳлидан ёрдам сўрагин! Шунда амалингни барчаси хайр бўлади. Ёмон кишилардан ёрдам сўрамагин! Агар улардан ёрдам сўрасанг ишингни барчаси ёмонликка бўлади.
* * *
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади қайси бир банда биродарини Аллоҳ учун зиёрат қилса, унга осмондан нидо қилувчи фаришта шундай дейди: “Қандай ҳам яхши қилдинг, қадаминг қутлуғ бўлди, жаннатдан бир жой тайёрладинг”.
* * *
Тил қулоқ билан қалб ўртасидаги адолатдир. Қуръонни қулоғингиз эшитадиган ва қалбингиз тушунадиган қилиб ўқинг.
Қўлёзма мундарижаси
Қайд этганимиздек,китоб 5 жуз, 98 бобдан ташкил топган бўлиб, бир-биридан ажойиб ва қизиқарли бобларни ўз ичига олган. Айрим боблар мазмунини қуйида баён этамиз:
1-боб дунё ва охиратни эслаш тўғрисида;
2-боб осмонлар, юлдузлар, арш ва курсий ҳақида;
3-боббулутлар, ёмғир, қор, момақалдироқ, чақмоқ, ёғингарчиликка оид;
4-боб ҳаво, шамол,иссиқ ва совуқ кунлар ҳамда соя-салқин ҳақида;
16-боб мукофот, жазо,эваз ва улушга оид;
17-боб нодонлик, нуқсон, хато, бузиш, ўзгартириш ва шунга ўхшаш нарсаларга бағишланган;
18-боб телбалик, аҳмоқлик, ғафлат, хафалик шошқалоқлик ва сабрсизлик, фойдасиз нарсалар ва ўйинлар билан овора бўлишга доир;
19-боб сукут қилдирувчи жавоблар, сўз билан жароҳат етказиш, тан олиш ва юз ўгириш, таъна, шубҳа, қайсарлик ва жанжалкашлик тўғрисида;
20-боб жиноят, гуноҳва уларга оид чора ва жазоларҳамда узрлар, гуноҳларни тарк этиш ва тавба ҳақида;
33-боб сафар, сайр қилиш, айрилиш ва жўнаш, манзилга етиш, видолашув, узоқда бўлиш, яқин бўлиш, кетиш-келиш ва шу кабилар оид;
34-бобёшлик ва йигитлик, кексалик ва шунга ўхшаш мавзуларга бағишланган;
35-боб ватанга муҳаббат ва уни соғиниш, аҳли оила ва қадрдонларга меҳр-муҳаббат кўрсатишга доир;
60-боб илм, ҳикмат, одоб, китоб, қалам ва шуларга тегишли нарсалар тўғрисида;
62-боб хиёнат, ўғрилик, алдов, қотиллик, чақимчилик, туҳмат ва сирларни ошкор қилиш ҳақида;
78-боб мол-дунё, касб, тижорат, нифоқ қимматчилик ва арзончилик, савдодаги ёлғон, тўлов ва божлар, бойлик ва фақирлик каби мавзуларга оид;
80-бобҳазиллашиш, кулишнинг жоиз ўринлари ва мазаҳ қилишдан қайтариш кабиларга бағишланган.
Хулоса
“Рабиъ ул-аброр ва нусус ул-ахёр” (“Яхшилар ривояти ва фикрлар баёни”) асарида ҳар бир замон ва макон учун муҳим бўлган масалалар баён этилганини инобатга олган ҳолда илмий изланувчилар, мустақил тадқиқотчилар ва талаба ёшларга мазкур ноёб асарни кенг тадқиқ этиш ва халқимизга етказишнитавсия этамиз.
Мурожаат учун:
Телефон: +998 71 240 08 31
Телеграм: https://t.me/MuzeyKutubxonaBOT
Электрон почта: muzeykutubxona@mail.ru
Муҳаммадносир АБДУВОСИЕВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
музей-кутубхонаси мутахассиси
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Қуръони Каримнинг тўртинчи сураси Нисо бўлиб, у Мадинада нозил бўлган, бир юз етмиш олти оятдан иборат. «Нисо» сўзининг маъноси «Хотинлар», «Аёллар»дир. Сурада аёллар тўғрисида шариат ҳукмлари батафсил баён қилингани сабабли унга шу ном берилган. Бу сура ҳажм жиҳатидан Қуръони Каримда Бақара сурасидан кейин иккинчи ўринда туради. Нисо сураси оятлари олти йил мобайнида нозил бўлган.
Сурада кўпгина шаръий ҳукмлар келиб, жумладан, етимлар ҳаққига риоя қилиш, кичик ёшдаги болалар ва заиф кишиларга раҳм-шавқатли бўлиш, аёлларга чиройли ва самимий муносабатда бўлиш, уларни ҳурмат қилиш ва ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, оила ва қариндош-уруғчиликни мустаҳкамлаш, эр-хотин ўртасидаги алоқалар, уларнинг бир-бирлари олдидаги ҳуқуқ ва бурчлари, эр оилада бошлиқ ва барча масъулият унинг зиммасида бўлиши, оила тўғрисидаги бошқа ҳақ-ҳуқуқлар кенг баён қилинади. Аёллар ҳурматини юксакларга кўтариб, агар эр киши ўз аёлини яхши кўрмаса ҳам у билан ҳушмуомалада ҳаёт кечириши кераклиги буюрилади, у ёқтирмаган нарсада кўпгина ҳикмат ва яхшиликлар мавжудлиги хабари берилади.
Жамиятдаги ички ва ташқи алоқалар тўғрисида ҳам зикр қилиниб, жамият мустаҳкам бўлиши учун кишилар ўртасида бирдамлик, меҳр-шафқат, ўзаро бағрикенг бўлишлик, ҳар бир ишда адолат ва тенглик бўлиши лозимлиги таъкидланади. Жамиятни фаҳш, зулм ва фитнадан сақлаш ҳақида ҳам баён қилинади.
Шунингдек, жоҳилият пайтида мавжуд бўлган бировларнинг молини ботил йўллар билан ейиш, порахўрлик, омонатга хиёнат, кишиларнинг обрў ва ҳақ-ҳуқуқларини поймол этиш, ноҳақ одам ўлдириш каби разил ишлар муолажа қилинади. Уларнинг ўрнини исломий фазилатлар эгаллаши лозимлиги уқдирилади.
Жиҳод пайтида урушда намозни қандай адо этишнинг ҳукми ҳам шу сурада келган. Доимо оғир пайтда панд берадиган мунофиқлар ҳақидаги масалалар ҳам уруш ҳақидаги оятлар ичида муолажа этилади.
Мусо алайҳиссалом ва унинг қавми ҳақида ҳам оятлар келиб, яҳудийларнинг ўтмишдаги жирканч ишлари ва одатларига қисқача изоҳ берилиб, уларнинг хавфли кирдикорларидан мусулмонлар огоҳлантирилади. Яҳудийларнинг мусулмонлар жамоасига қарши олиб борган ишлари ҳақида ҳам баҳс юритилади. Улар мунофиқ ва мушриклар билан бирикиб олиб, Исломга, мусулмонларга қарши турли фитналар уюштириб, мусулмонларда Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг пайғамбарликларига шубҳа уйғотиш учун қилган уринишлари фош этилади.
Ислом ақидаси, Аллоҳ таолонинг ягона илоҳлиги ҳақида ҳам сўз юритилиб Насороларнинг ўзгартириб олган “Аллоҳ уч аслдан - ота, ўғил ва муқаддас руҳдан иборат” деган нотўғри эътиқодини тўғрилаш учун Исо алайҳиссалом Аллоҳнинг бандаси ва пайғамбар экани, Биби Марям ҳам илоҳ эмас балки Аллоҳнинг бандаси эканлиги ҳақидаги оятлар ҳам баён қилинади ва Насороларнинг ботил эътиқоди очиб берилади.
Шунингдек, сурада мерос ҳукмлари ҳам батафсил баён қилинган. Мерос илмини чуқур ўрганишга тарғиб қилинади. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай марҳамат қилганлар: «Фароиз (мерос илми)ни ўрганинглар ва уни ўргатинглар. Албатта, у илмнинг ярмидир. Аниқки, у ёддан кўтарилиб кетади ва у умматимдан биринчи бўлиб суғуриб олинувчи нарсадир» (Имом Ибн Можа ривояти).
Оиша розияллоҳу анҳо: «Нисо сураси мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида эканлигимда, яъни бирга яшаган вақтимда нозил бўлган», деганлар.
Ушбу сурани фазилатлари ҳақида Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу шундай деганлар: «Нисо сурасидаги беш оят ўрнига менга дунё ва ундаги бор нарса берилса ҳам хурсанд бўлмайман». Ушбу оятлар қуйидагилар:
«Агар сизлар ман этилган гуноҳларнинг катталаридан сақлансангиз, кичик гуноҳларингизни сизлардан ўчирурмиз ва сизларни роҳатбахш манзил (жаннат)га киритурмиз», (31-оят). Уламоларимиз етмишга яқин катта гуноҳлар мавжудлигини айтишиб, уларга Аллоҳга ширк келтириш, ноҳақ одам ўлдириш, зино, бачабозлик, ароқ ичиш, ўғрилик, босқинчилик, бировни зинода айблаш, ёлғон гувоҳлик бериш, ёлғон қасам ичиш, рибохўрлик, пора олиш, қариндошлик алоқаларини узиш, ота-онага оқ бўлиш, етим молини ейиш, ўлчов ва тарозуда хиёнат қилиш, закотни маън қилиш, намозни вақтидан олдин ўқиш, узрсиз намозни вақтидан кейин ўқиш, эркак ва аёллар ўртасида қўшмачилик қилиш, амри маъруф ва наҳйи мункарга қодир бўлиб туриб қилмаслик, Қуръон таълимотини унутиб юбориш, Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бўлиш, Аллоҳнинг макридан бепарво бўлиш, аҳли илм ва ҳофизи Қуръонларга ёмонлик қилиш ва бошқалар киради.
«Албатта, Аллоҳ бир зарра миқдорида (ҳам бировга) зулм қилмагай. Агар (ўша миқдорда) яхшилик бўлса, уни (бир неча баробар) кўпайтирур ва Ўз ҳузуридан улуғ мукофот (жаннат) ато этур», (40-оят).
«Албатта, Аллоҳ Ўзига ширк келтириш (гуноҳи)ни кечирмагай ва (лекин) ана шундан бошқа (гуноҳлар)ни Ўзи хоҳлаган (банда)ларидан кечирур. Ким Аллоҳга ширк келтирса, демак, у улкан гуноҳни тўқиб чиқарибди», (48-оят).
«Қайси бир пайғамбарни юборган бўлсак, Аллоҳнинг изни билан унга итоат қилиниши учун (юборганмиз). Агар улар ўзларига зулм қилгач, дарҳол Сизга келишиб, Аллоҳдан кечирим сўраганларида ва Пайғамбар ҳам улар учун кечирим сўраганда, Аллоҳ кечирувчи ва раҳм-шафқатли эканини билган бўлур эдилар», (64-оят).
«Кимда-ким бирор ёмон иш қилса ёки ўз жонига жабр қилса, сўнгра Аллоҳдан кечирим сўраса, Аллоҳнинг (қанчалик) кечирувчан ва раҳмли эканини идрок этади», (110-оят). Бу ояти карима ҳақида Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу қуйидагиларни айтганлар: «Аллоҳ ўз бандаларига карами, афви, ҳилми, раҳматининг кенглиги ва мағфиратининг беқиёслиги ҳақида хабар бермоқда. Ким кичикми-каттами гуноҳ қилса-ю, сўнгра Аллоҳга истиғфор айтса, Аллоҳни мағфиратли ва раҳмли Зотлигини топади. Гарчи гуноҳлари осмонлару ердан, тоғлардан катта бўлса ҳам».
Ибн Аббос розияллоҳу анҳу эса: «Нисо сурасида нозил қилинган саккиз оят бу уммат учун устидан қуёш чиққанидан ва ботганидан (дунёдаги бор яхшиликларга эга бўлганидан) яхшироқдир», деганлар. Улар 26,27,28, 31,40,48, 64, 110-оятлардир.
«Аллоҳ сизларга (шариат аҳкомларини) баён қилиш, сизларни илгари ўтган (ҳақ йўлдаги) зотларнинг йўлларига ҳидоят этиш ва тавбаларингизни қабул қилишни хоҳлайди, Аллоҳ доно ва ҳаким зотдир. Аллоҳ тавбаларингизни қабул этишни хоҳлайди, шаҳвоний ҳиссиётга тобеъ бўлганлар эса, (тўғри йўлдан) оғиб кетишларингизни хоҳлайдилар. Аллоҳ сизларга (шариат аҳкомларини) енгиллатишни хоҳлайди. Ахир, инсон заиф яратилгандир», (26-27-28 оятлар).
Сурада кўпгина шариат ҳукмлари баён қилингани сабабли уламолар уни чуқур ўрганишга тарғиб қилишади. Шундай оятлардан бири «Сенга етган яхшилик Аллоҳдандир ва сенга етган ёмонлик нафсингдандир. Биз сени одамларга Пайғамбар қилиб юбордик, шоҳидликка Аллоҳнинг ўзи кифоя қилур», (79-оят).
Уламоларимиз ушбу оятнинг тафсирини шундай изоҳлайди: Инсоннинг бу дунёда қиладиган амаллари натижаси бу дунёсига ҳам, у дунёсига ҳам тегишли бўлади. Агар инсон Аллоҳ таоло кўрсатган йўлдан юриб, шариатда буюрилган амалларни бажарса, яхшилик қилиб ёмонликдан қайтса, Аллоҳ таоло ўзининг раҳмати ила икки дунё саодатига эриштиради. Аммо, инсон Аллоҳнинг буюрган йўлидан юрмаса, Унинг шариатига амал қилмаса, қайтарган ёмонликлардан қайтмаса, бу дунёда ҳам, охиратда ҳам хор бўлади, у ўзига зулм қилади, оқибатда эса унга ёмонлик етишига ўзи сабабчи бўлади.
«Ва Аллоҳга ибодат қилинглар ва Унга ҳеч нарсани шерик келтирманглар! Ота-онага, қариндошларга, етимларга ва мискинларга, яқин қўшниларга, ён қўшниларга, ёнбошдаги соҳибларга, кўчада қолганларга, қўлингизда мулк бўлганларга яхшилик қилинглар. Албатта, Аллоҳ ўзини юқори тутувчи ва одамлар устидан фахр қилувчиларни хуш кўрмас», (36-оят).
Агар барча инсонлар Қуръони Каримда буюрилган оятларга амал қилсалар жамият тинч, одамлар омон, халқ ҳаёти обод ва фаровон ҳаёт кечиришига замин бўлади.
«Ким Аллоҳга ва Расулга итоат этса, бас, ана ўшалар Аллоҳ неъмат берган набийлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳлар билан биргадирлар. Ва уларнинг рафиқлари қандай ҳам яхши! Бу Аллоҳдан бўлган фазлдир ва билгувчиликда Аллоҳнинг Ўзи кифоя қилур», (69-79-оятлар).
Ушбу оятда ҳар бир мусулмоннинг орзуси, истаги ифодаланиб, уларни ушбу йўлда янада ғайрат ва шижоат билан ҳаракат қилмоқликка, ҳаётнинг ҳар бир жабҳасида ислом аҳкомларига амал қилишликка, иншааллоҳ, жаннатда эса энг юксак мақомларга эга бўлишлик учун рағбатлантиради.
“Тафсири Ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”, “Қуръони азим
мухтасар тафсири” ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон МАМАДАЛИЕВ тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 