09 Январ, 2026, 20 Ражаб, 1447
09 Январ, 2026, 20 Ражаб, 1447
Бу сўзларни ҳар куни қайта-қайта ишлатамиз. Мақоллару ибораларимизни кўп ўринларда ҳам шу сўзлар безаган. “Олтмиш кун атон бўлгунча, олти кун буғра бўл”, “Олти мучанг омон бўлсин”, “ Олтмишгача ошир, етмишдан сўнг яшир”, “Етти ёшга етгунча ер тўқмоғин ерсан, етмиш ёшга етгунча эл тўқмоғин ерсан” каби ўнлаб мақолу ибораларимиз бор.
Эрванд Севортяннинг “Туркий тиллар этимологик луғати”да олти, етти, олтмиш ва етмиш сонлари ҳақида қизиқарли маълумотлар ва фаразлар айтилган. Карл Брокельман энг қадимги саноқ сонлар қаторининг охири етти бўлган, шунинг учун ҳам Хартман айтганидай етти рақами етиб келди маъносидаги “етди” сўзидан келиб чиққан ва “олти” сўзи паст, ост, кам маъноларини ифодалаб етти остидаги, пастидаги, еттидан кам деган маънони англатган деган.
Агар ростдан ҳам шундай бўлса, “олти” сўзи “олд” сўзидан эмасмикин? Олти “еттидан олдинги” маъносини ифодаламасмикин? Чунки туваликлар тилида “олти” “алды” сўзи билан ифодаланади. Маҳмуд Кошғарий “алтин” сўзини “ост, қуйи” маъносида изоҳлаган. Баъзи олимлар “олти” сўзининг илдизини олмоқ маъносидаги “ол” феълига тақайдилар. Лекин бу тахминни асосли деб бўлмайди.
Шу ўринда айнан “олти” ва “етти” сўзларига алоқадор “олтмиш” ва “етмиш” сўзлари ҳақида ҳам турли тахминлар бор. Масалан, Б.Мунчаки “олтмиш” сўзининг “миш” қисмини Авестога тақаб, “катта” маъносидаги “mas” сўзидан деган фаразни илгари суради. У ҳолда “олтмиш” сўзи “катта олти”, “етмиш” сўзи “катта етти” маъносини ифодалаши керак бўлади.
Лекин “олти” ва “еттига” боботарих қўшиб қўйган “миш” қўшимчаси ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. Баъзи туркий тилларда, хакас, караим, телеут, шор тилларида “олтмиш” сони “алтон”, яъни “саксон”даги каби “олти ўн” шаклида қўлланади.
Адирнинг ажралиши
“Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да адир сўзига шундай изоҳ берилади: “Тоғларга яқин, тоғ этакларидаги алоҳида тепалик ерлар”. Изоҳда “алоҳида тепалик” дейилган. Алоҳида дегани ажралиб турадиган дегани. Ҳамма гап ана шунда! Қадимги тилимизда айирмоқ, ажратмоқ, фарқламоқ “адыр” деган сўз билан ифодаланган. Бу ҳақда “Қадимги туркий тил луғати”да айтилган. Юсуф Хос Ҳожиб худди шу сўзни икки хил шаклда “адыр” ва “азыр” шаклида қўллаган. Шу сўзлар қаторида “адырт” ва “азырт” сўзлари ҳам фарқ ва тафовутни, ажралишни билдирган. Демак, ҳозирги тилимиздаги “ажрат” сўзи худди шу “адырт” ва “азырт” сўзларидан келиб чиққан бўлиши керак.
Шу ўринда менда бир фараз пайдо бўлди. Модомики, “адыр” сўзи айирмоқ, ажратмоқ, фарқламоқ маъноларини англатар экан, унда алоҳида тепалик ер маъносидаги “адир” сўзи ҳам шунга алоқадор бўлиши керак.
Эшқобил ШУКУР
Жаннатул Бақиъ — Саудия Арабистонининг Ҳижоз минтақасида, Мадинаи мунавварада жойлашган ислом тарихидаги илк ва энг қадимий қабристон. У Масжидун Набавийнинг жануби-шарқий томонида жойлашган бўлиб, “Бақиъул Ғарқад” номи билан ҳам машҳур. Бу ерда Пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо соллаллоҳу алайҳи васалламнинг оила аъзолари ва кўплаб саҳобалари дафн этилган.
Қабристон милодий 622 йилда ташкил этилган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Маккадан Мадинага ҳижрат қилганларида (милодий 622 йил, сентябрь), Бақиъ ерлари ғарқад, яъни тиканли буталар билан қопланган бўш майдон эди.
Бадр жанги бўлаётган вақтда (милодий 624 йил) вафот этган Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қизлари Руқайя розияллоҳу анҳо Бақиъ қабристонига биринчилардан бўлиб дафн этилган. Саҳобалардан эса биринчи бўлиб, муҳожирлардан Усмон ибн Мазъун розияллоҳу анҳу, ансорлардан Асъад ибн Зурора розияллоҳу анҳу шу ерга қўйилган.
Жаннатул Бақиъдаги 13 та машҳур қабр ва зиёратгоҳлар:
1. Сафия бинти Абдулмутталиб ва Отика розияллоҳу анҳумо: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг аммалари.
2. Абдуллоҳ ибн Жаъфар ва Ақийл ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳум: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг яқин қариндошлари ва амакиваччалари.
3. Расулуллоҳнинг аёллари, мўминларнинг оналари: Хадича бинти Хувайлид ва Маймуна бинти Ҳорис розияллоҳу анҳумолардан ташқари Пайғамбаримизнинг барча аёллари шу ерга дафн этилган.
4. Пайғамбаримизнинг қизлари: Фотимаи Заҳро, Руқайя, Зайнаб ва Умму Кулсум розияллоҳу анҳумоларнинг қабрлари.
5. Пайғамбаримизнинг яқин аҳли байтлари: Бу ерда амакилари Аббос ибн Абдулмутталиб, шунингдек, Зайнулобиддин ибн Ҳусайн, Ҳасан ибн Али, Муҳаммад Боқир ва Жаъфар Содиқлар дафн этилган.
6. Иброҳим розияллоҳу анҳу: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг гўдаклигида вафот этган ўғиллари.
7. Ҳарра жанги шаҳидлари: Мадина шаҳрини ҳимоя қилишда шаҳид бўлганлар.
8. Усмон ибн Аффон розияллоҳу анҳу: “Зуннурайн” - икки нур соҳиби, Ислом оламининг учинчи халифаси.
9. Ҳалимаи Саъдия: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг эмизган сут оналари.
10. Абу Саид Худрий ва Саъд ибн Муоз розияллоҳу анҳум: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг энг улуғ саҳобаларидан.
11. Имом Молик ва Имом Нофеъ: Машҳур Моликий мазҳаби асосчиси Имом Молик ибн Анас ва унинг устози, қироат олими Имом Нофеъ ибн Абу Нуайм.
12. Ҳасан ибн Али розияллоҳу анҳу: Пайғамбаримизнинг суюкли набиралари, Ҳазрат Али ва Фотима онамизнинг ўғиллари.
13. Фотима бинти Асад розияллоҳу анҳо: Ҳазрат Али розияллоҳу анҳунинг оналари ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни ўз фарзандидек вояга етказган аёл.
Бақиъ қабристонидаги мақбара ва гумбазлар 1806 ва 1925 йилларда бузиб ташланган. Ҳозирги кунда қабрлар устида ҳеч қандай бино ёки белгилар йўқ, улар оддий тупроқ ва тошлар билан белгиланган.
Т.Азимов тайёрлади
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 