Yaxshigamukofot,yomongajazoberuvchi

١4- وَلاَ يَمْضِي عَلَى الدَّيَّانِ وَقْتٌ     وَأَزْمَانٌ وَأَحْوَالٌ بِحَالِ

Ma'nolar tarjimasi:

Dayyonga biror vaqt o'tmaydi, hamda zamonlar va holatlardan biror holat ham (o'tmaydi).

Nazmiy bayoni:

Dayyonga nisbatan joriy bo'lmas vaqt,

Shuningdek, zamonlaru  va biror  holat.

Lug'atlar izohi:

لاَ – nafiy harfi.

يَمْضِي – muzori' fe'li, oxirida kelgan ي ning zammasini bildirib o'qish og'ir bo'lgani uchun taqdiriy zamma bilan marfu' hisoblanadi. 

عَلَى – “iste'lo” (ustun bo'lish) ma'nosidagi jor harfi.

الدَّيَّانِ – jor va majrur يَمْضِي لاَ fe'liga mutaalliq. Lug'atda “bo'yinsundiruvchi”, “hukm qiluvchi” va “jazo beruvchi” kabi ma'nolarni anglatadigan Alloh taoloning ismlaridan biri.

وَقْتٌ – يَمْضِي fe'lining foili. Vaqt deganda o'tayotgan davrning bir bo'lagi tushuniladi.

 أَزْمَانٌ – zamonlar deganda ketma-ket keluvchi davrlar tushuniladi.

أَحْوَالٌ – kalimasi حَالٌ ning ko'plik shakli bo'lib “sobit bo'lmagan sifatlar” ma'nosini anglatadi. Ya'ni vaqtinchalik bor bo'lib keyin zavolga uchraydigan, o'zgarib turadigan sifatlar hol deyiladi. Masalan turish, o'tirish, yurish kabi sifatlar.

بِحَالِ – بِ jor harfi في ma'nosida kelgan.

Matn sharhi:

Alloh taoloning yaxshiga mukofot, yomonga jazo beriladigan kunning podshohi ekani har namozda takror-takror e'tirof etib turiladi:

﴿مَٰلِكِ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٤﴾

“Jazo (va mukofot) kunining (qiyomat kunining) egasidir”^[1].   

“Dayyon” Alloh taoloning ismlaridan biri ekani hadisi-sharifda bayon qilingan:  

عَنْ أَبِي قَلاَبَةَ قَالَ قاَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ اَلْبِرُّ لَا يَبْلَى وَالْإِثْمُ لَا يُنْسَى وَالدَّيَّانُ لَا يَمُوتُ فَكُنْ كَمَا شِئْتَ كَمَا تَدِينُ تُدَانُ.  مُصَنَّفُ عَبْدِ الرَّزَّاقِ

Abu Qalobadan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Yaxshilik  eskirmaydi, jinoyatunutilmaydi, Dayyono'lmaydi, basxohlaganingdekbo'l, qilmishinggayarashajazoolasan”, – dedilar”.  Abdurrazzoq “Musannaf”dakeltirgan.

Sharh: “Yaxshilik”, ya'ni o'zgalarga qilingan yaxshilik va Alloh taologa qilingan toat-ibodat, “eskirmaydi”, ya'ni zoye ketmaydi, “jinoyat unutilmaydi”, ya'ni ikkisi ham dunyoyu oxiratda zikr qilinadi, ikkisiga ko'ra go'zal mukofotlar yoki yomon jazolar beriladi”^[2].

Baytning umumiy ma'nosi shuki, zamon va makonlar Alloh taoloning vujudga keltirgan narsalaridir. Bir paytlar makonlar ham, zamonlar ham va turli holatlar ham bo'lmagan. So'ngra Alloh taolo ularni yo'qdan bor qilgan. Uning yo'qdan bor qilgan narsalari O'zining ustiga joriy bo'lmaydi, balki yaralmish mavjudotlarning ustilariga joriy bo'ladi.

MutlaqehtiyojsizZot

١5- وَمُسْتَغْنٍ إِلَهِي عَنْ نِسَاءٍ     وَأَوْلاَدٍ إِنَاثٍ أَوْ رِجَالِ

Ma'nolar tarjimasi:

Ilohim ayollardan behojatdir hamda qiz yo o'g'il bolalardan ham (behojatdir).

Nazmiy bayoni:

Robbimiz oliydir muhtoj qolishdan,

Qiz yo o'g'il bolayu xotin olishdan.

Lug'atlar izohi:

مُسْتَغْنٍ – mubtadosidan oldin keltirilgan xabar. الاِسْتِغْنَاءُ kalimasi “behojatlikni bildirish” ma'nosini anglatadi va quyidagi ma'nolarda ishlatiladi:

1. Biror narsadan ehtiyoji qonganligi tufayli undan behojat ekanini bildirish;
2. Aslida muhtoj bo'lgan narsadan ayrim sabablarga ko'ra o'zini behojat qilib ko'rsatish;
3. Mutlaq ehtiyojsizlikni bildirib qo'yish.

Albatta, ushbu kalima bu erda uchinchi ma'noda ishlatilgan. 

إِلَهِي – xabaridan keyin keltirilgan mubtado. Mutakallim ي siga izofa qilingan. 

نِسَاءٍ – kalimasi مَرْأَةٌ  ning ko'plik shaklidir.

– اَوْلاَدٍ  kalimasi وَلَدٌ ning ko'plik shakli bo'lib, o'g'il bolaga ham, qiz bolaga ham barobar ishlatiladi. Huddi o'zbek tilidagi farzand so'zi o'g'il bolaga ham, qiz bolaga ham teng ishlatilganiga o'xshash.

– اِنَاثٍ  bu kalima اُنْثَى ning ko'plik shakli bo'lib, “ayollar” ma'nosini bildiradi.اَوْلاَدٍ   dan badal.

– اَوْ “tab'iyz” (bo'laklarga ajratish)  va “tafsiyl” (batafsil bayon qilish) ma'nosidagi atf harfi.

رِجَالِ – رَجُلٌ kalimasining ko'plik shakli bo'lib, bundan tashqari رَجَلَةٌ، رَجْلَةٌ، اَرَاجِلُ va رِجَالاَت shakllarida ham jam bo'ladi.

Matn sharhi:

Alloh taolo biror narsaga muhtoj bo'lishdan pok zotdir. U zot na xotin va na farzandga muhtoj bo'lmaydi. O'shiy rahmatullohi alayh ana shu ma'noni ta'kidlash uchun U zot qiz bolalarga ham muhtoj emas, o'g'il bolalarga ham muhtoj emas, deya batafsil keltirayapti. Aslida,  “valadun” kalimasi lug'aviy jihatidan ham, shar'iy jihatidan ham,  o'g'il va qiz farzandalarning barchasini qamrab oladigan kalima hisoblanadi. Bunga jinlarning tilidan hikoya tarzda bayon qilingan xabar dalildir: 

﴿وَأَنَّهُۥ تَعَٰلَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا ٱتَّخَذَ صَٰحِبَةٗ وَلَا وَلَدٗا٣﴾

“Albatta, buyukligi oliy bo'lgan Robbimiz o'ziga birorta xotin ham, farzand ham tutgan emasdir”^[3].  

Ushbu oyatdagi  “farzand tutgan emas” so'zi o'g'il bola ham, qiz bola ham tutmaganini bildiradi. Bundan oldingi baytda Alloh taologa zamon va biror holat o'tmasligi bayon qilingan edi. Ushbu baytda esa U zotning hech narsaga muhtoj emasligi keltirildi. Bandaning Alloh taolo to'g'risidagi e'tiqodi qanday bo'lishi lozimligi “Ixlos” surasida qisqa va lo'nda xabar berilgan: 

﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ١ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ٢ لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ٣ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ٤﴾

“(Ey Muhammad!)  Ayting: “U Alloh yagonadir. Alloh Samad (ehtiyojsiz,  hojatbaror)dir. U tug'magan va tug'ilmagan ham. Shuningdek, Uning hech bir tenggi yo'qdir”^[4].   

Bu oyati karimalar to'g'risida “Sofvatut tafosir” kitobida quyidagilar aytilgan: “ ... Bilingki, Alloh taolo “Yagonadir” deya vasf qilindi. Buning uchta ma'nosi bor bo'lib, uchalasini ham U zotga nisbatan qo'llash to'g'ridir:

1. U yagonadir, ikkinchisi yo'qdir. Ya'ni bu so'z adadni rad etadi.
2. U yagonadir, tengi va sherigi yo'qdir. Bu xuddi “falonchi o'z asrida yagona” degan so'zdan “unga teng keladigani yo'q” ma'nosi tushunilgani kabidir.
3. U yagonadir, qismlanmaydi ham, bo'linmaydi ham...

Yuqorida tavhid tushunchasi to'g'risida bayon qilingan bo'lsa-da, ushbu o'rinda yana Alloh taoloning ayol va farzandlarga muhtoj emasligining ta'kidlanishi “Alloh uchtaning uchinchisidir” degan e'tiqoddagi kimsalarga raddiyadir. Zero, bunday e'tiqoddagi kimsalarning kofir bo'lishlari Qur'oni karimda bayon qilingan: 

﴿لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ ثَالِثُ ثَلَٰثَةٖۘ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّآ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ وَإِن لَّمۡ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٧٣﴾

“Alloh Uchtaning (Alloh, Maryam va Isoning yoki Ota, O'g'il va Muqaddas Ruhning) biridir”, – deganlar (ham) kofir bo'ldilar. Yagona Ilohdan boshqa iloh yo'qdir. Agar aytayotgan (gap)laridan qaytmasalar, ular orasidan kofir bo'lganlariga (oxiratda) alamli azob etishi muqarrardir”^[5].

Ushbu oyatda ba'zi nasroniy firqalarning “ilohlik Alloh, Iso va Maryamlar oralarida mushtarakdir, ularning har biri ilohdir”, degan e'tiqodlarining noto'g'ri ekani hamda to'g'ri e'tiqod qanday bo'lishi bayon qilingan.  

Ulug'lik va oliylik egasi

١6- كَذَا عَنْ كُلِّ ذِي عَوْنٍ وَنَصْرٍ     تَفَرَّدَ ذُو الْجَلاَلِ وَذُو الْمَعَالِ

Ma'nolar tarjimasi:

Shuningdek, barcha ko'makchi va yordamchidan ham (behojatdir). Buyuklik sohibi va ulug' ishlar sohibi yagonadir.

Nazmiy bayoni:

Ko'makchiyu yordamchiga muhtojmas aslo,

Zul jalolu Mutaoliy mutlaqo tanho.

Lug'atlar izohi:

كَذَا – “tashbeh” (o'xshatish) harfi bo'lgan كَ va ismi ishora ذَا dan tarkib topgan ism bo'lib, oldingi baytga ma'tuf bo'lib kelgan.

عَنْ – jor harfi مِنْ ma'nosida kelgan. Ya'ni majrur ism مُسْتَغْنٍ ning "mafulun bihi"sidir.

– كُلِّ nakra ismga izofa bo'lgani uchun “istig'roqul jins”ni ifodalab kelgan[6]. Jor majrur oldingi baytdagi مُسْتَغْنٍ ga mutaalliq.

 – ذِي“sohib” ma'nosidagi ism bo'lib, “asmai sitta”dan biri. Doimo izofa bo'lib keladi. Faqat mutakallim ى ga izofa qilinmaydi.

– عَوْنٍ lug'atda “xizmatchi” ma'nosini anglatadi.

– نَصْرٍ ismi foil ma'nosidagi masdar. Ya'ni نَصْرٌ رَجُلٌ degan so'zdan نَاصِرٌ رَجُلٌ ma'nosi tushuniladi.

تَفَرَّدَ – ushbu fe'l biror bir xususiyatda hech bir sheriksiz, yakkayu yagona bo'lishga nisbatan ishlatiladi. Nozim Alloh taoloni zotida ham, sifatlarida ham yagona ekanini ifodalash uchun aynan ushbu fe'lni ishlatgan.

الْجَلاَلِذُو – Alloh taoloning ismlaridan biri. ذُو Foillikka ko'ra raf bo'lib turibdi.

مَعَالِ – bu kalima مَعْلاَة  ning ko'plik shakli bo'lib, “ulug' ishlar” ma'nosini anglatadi.

Matnsharhi:

Ushbu bayt yuqoridagi baytning davomi bo'lib, Alloh taolo O'ziga xotin va farzand tutishdan xoli bo'lganidek, biror bir ko'makchi va yordamchiga muhtoj bo'lishdan ham xoli degan ma'noni anglatadi. Zero, Alloh taolo butun olamlardan behojat zotdir. Ushbu haqiqat Qur'oni karimda shunday ifoda qilingan:   

﴿وَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي لَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ وَلِيّٞ مِّنَ ٱلذُّلِّۖ وَكَبِّرۡهُ تَكۡبِيرَۢا١١١﴾

“Hamd farzand tutmagan, podshohligida sherigi yo'q, xorlikdan (qutqaruvchi) do'sti bo'lmagan (ya'ni hech kimga muhtoj bo'lmaydigan) zot – Allohga xosdir”, – deng va (ulug'lab) Unga takbir ayting!”^[7]. 

Ya'ni farzand tutishdan xoli bo'lgan Allohga hamd bo'lsin, ibodat qilinishga haqli ekanida sherigi bo'lmagan Allohga hamd bo'lsin, butun olamlardan behojat bo'lgan, shuning uchun hech qachon biror do'st yo ko'makchiga muhtoj bo'lmaydigan Allohga hamd bo'lsin, degin. Hamda Uni mutlaqo ulug'lagin, Uni oliy va buyuk sifatlari bilan zikr qilgin.

Mazkur ma'nolarni to'ldiruvchi ma'lumotlar 2-baytning sharhida aytib o'tildi.

KYeYINGI MAVZULAR:

QAYTA TIRILIShGA IYMON KYeLTIRISh:

Iymon ruknlaridan biri;

Qiyomat alomatlari;

Qiyomat kunidagi voqealar tartibi;

^[1] Fotiha surasi, 3-oyat.

^[2] Mulla Ali Qori. Sharhu Musnadi Abi Hanifa 1-juz. “Maktabatush shomila”. – B. 273.

^[3] Jin surasi, 3-oyat.

^[4] Ixlos surasi, 1, 4-oyatlar.

^[5] Moida surasi, 73-oyat.

[6] Bu haqidagi ma'lumot 3-baytning izohida bayon qilindi.

^[7] Isro surasi, 111-oyat.