Misr Vaqflar va Islom ishlari vaziri doktor Muhammad Muxtor Juma Qur'oni karim uchun o'zlarining shirin va ta'sirli tilovatlari bilan Islom olamini boyitgan Misrning buyuk qorilari sharafiga o'tkazilib kelinayotgan navbatdagi 30-xalqaro Qur'oni karim musobaqasini o'tkazish sanasini 2023 yil 2 dekabrda bo'lishini tasdiqladi.
Misr Vaqflar va Islom ishlari vaziri bo'yicha ushbu 30- xalqaro Qur'oni Karim musobaqasiga Qur'oni karimga bo'lgan xizmatlarini e'tiborga olgan holda Shayx Mahmud Ali Al-Banno rahimahulloh nomini berishga qaror qildi.
Musobaqa quyidagi yo'nalishlarda o'tkaziladi:
1. Qur'oni karimni tajvid qoidasi asosida tafsiri bilan yodlash, unda imom-xatiblar Qur'on ilmlari ustozlari va ularning yordamchilari bo'lmasligi, ishtirokchining yoshi 35 dan oshmasligi;
2. Arab tilida so'zlashmaydigan davlatlar vakillari uchun Qur'oni karimni tajvid qoidasi asosida to'liq yoddan o'qib berish, unda ishtirokchini yoshi 30 yoshdan oshmasligi;
3-yo'nalish (yoshlar uchun): Qur'oni karimni to'liq yoddan bilish, lug'aviy ma'nolarini tushunish va Yusuf alayhissalom surasidagi oyatlar ma'nolarini izohli tarjima qilish, unda ishtirokchini yoshi 12 yoshdan oshmasligi;
4. Qur'oni karimni to'liq yoddan tilovat qilib berish bilan birga Kalomulloh ma'nolarining tarjimasi va Qur'on ilmlarini tadbiq etish qoidalarini bilishi. Bu yo'nalishda imom-xatiblar, Qur'on ilmlari ustozlari va mudarrislariga ham qatnashishga ruxsat etiladi. Ishtirokchining yoshi 40 yoshdan oshmasligi shart qilinadi.
5. Imkoniyati cheklanganlar ishtirokida Qur'oni karimning umumiy ma'no va maqsadlarini tushungan holda yoddan o'qib berish. Unda ishtirokchini yoshi 30 yoshdan oshmasligi shart qilinadi.
6. Oilaviy Qur'oni karimni yod olgan hofizlar oilasi ishtirokida Qur'oni karimning umumiy ma'no va maqsadlarini tushungan holda to'liq yoddan o'qib berish, agar hifzni o'zlashtirgan oila a'zolari soni uch nafardan kam bo'lsa, oila ilgari birinchi o'rinni egallab, g'olib bo'lmagan bo'lishi lozim.
Musobaqaning barcha yo'nalishlari har ikki jins vakillari uchun ham ochiq ekani ta'kidlanib, ishtirokchi ilgari birorta ham tanlov bo'limida o'tgan yili birinchi yoki ikkinchi o'rinni qo'lga kiritmagan bo'lsa, musobaqada ishtirok etadi.
Ma'lumot uchun, Shayx Mahmud Ali Al-Banna 1926 yil 17-dekabrda Manufiya viloyatidagi Shibinul-Kum markazi Shabrobos qishlog'ida tug'ilgan. U Qur'oni karimni qishloq maktabida o'qib yurgan kezlarida 11 yoshida yod olgan. Keyin u Ahmadiy masjidida shariat ilmlarini o'rganish uchun Tanta shahriga ko'chib o'tdi va u erda imom Ibrohim ibn Salom al-Malikiy qo'lida tahsil oldi.
Shayx Al-Banno 1945-yilda Qohiraga ko'chib o'tib, taniqli Qur'on hofizi sifatida shuhrat qozondi, maqomot ilmlarini o'rgandi, 1948 yil dekabrida radioga taklif qilinib, “Hud” surasini efirga o'qib berdi. So'ng bir necha yil u Misrdagi eng mashhur qorilardan biriga aylandi.
Shayx Mahmud Al-Banno hayotining so'ngi yillarida 1984 yil “Qur'on qorilari va ustozlari uyushmasi”ga asos solinishida ham muhim rol' o'ynadi. U o'sha davrda Misr hukumatining rahbari bo'lib turgan Anvar Sadatning oldiga shu masalani ko'tarib kirdi. Anvar Sadat Shayx Mahmudni qattiq ehtirom qilar, u bilan do'stona suhbatlashardi. U bu taklifni darhol qabul qildi. Shayx Mahmud ushbu uyushmaga rahbar etib tayinlandi.
Shayx Mahmud Ali Al-Banno 1405/zulqa'da/03 hijriy, 20/07/1985 milodiy sanada shanba kuni vafot etdi. U kishining janozasi “Imom Husayn” masjidida o'qildi. Janozada vasiyatga muvofiq, shayx Mutavalli Sha'roviy imom bo'ldi. Shayx Mahmud o'zining vasiyatiga ko'ra, kindik qoni to'kilgan qishlog'i Shabrobosdagi o'zi qurdirgan masjid yonidagi maqbarasiga dafn qilindi.
Internet materiallari asosida
O'zbekiston musulmonlari idorasi xodimi
I.Ahmedov tayyorladi.
Jonajon vatanimiz O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan taraqqiyot tobora yangidan yangi bosqichlarga qadam qo‘yishda davom etmoqda. Bu, shubhasiz, jamiyat hayotining har bir jabhasida “Inson manfaatlari hamma narsadan ustun” tamoyiliga asoslangan o‘ziga xos bir qator islohotlarni amalga oshirishda ham o‘z ifodasini topmoqda.
Mamlakatimizda turli dinlarga e’tiqod qiluvchi millat vakillari o‘rtasida o‘zaro diniy bag‘rikenglikni targ‘ib etish, millatlararo totuvlik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan islohotlar ham shular jumlasidandir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 21 aprel kuni e’lon qilingan “Fuqarolarning vijdon erkinligi huquqi kafolatlarini yanada mustahkamlash hamda diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarni yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmonida ham ayni shu masalalar nazarda tutilgan.
Mazkur farmonda ta’kidlanishicha, jahon tamaddunida alohida o‘rin tutgan, umumbashariy taraqqiyot omili bo‘lgan ilm-fan va madaniyat rivojiga katta hissa qo‘shgan buyuk alloma va mutafakkirlarimiz qoldirgan ulkan ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish, yosh avlod qalbida Vatanga sadoqat, milliy-diniy qadriyatlarga hurmat tuyg‘ularini tarbiyalashda ulardan unumli foydalanish bu islohotlarning asosiy negizini tashkil etadi.
Farmon asosida Din ishlari bo‘yicha qo‘mita va O‘zbekiston musulmonlari idorasi hamda Buxoro viloyati hokimligining Bahouddin Naqshband yodgorlik majmuasi markazi muassisligida Bahouddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish takliflari ma’qullangan va uning asosiy vazifalari belgilab berilgan. Jumladan, unda “...buyuk ajdodimiz Bahouddin Naqshband va naqshbandiylik tariqati allomalarining yuksak insonparvarlik g‘oyalarini ilmiy asosda o‘rganish, yosh avlodni bag‘rikenglik hamda o‘zaro hurmat ruhida tarbiyalash maqsadida targ‘ibot ishlarini olib borish” ham qayd etib o‘tilgan.
Albatta, bu vazifani bajarish nafaqat olimlar, balki bugun diniy sohada xalqqa xizmat qilayotgan barcha xodimlar zimmasiga ham ulkan mas’uliyat yuklaydi. Zero, sohaning har bir xodimi tasavvuf ta’limoti tarixi va uning bugungi kundagi ahamiyatini teran anglashi, yurtimizda yashab, ijod qilgan ulug‘ allomalarning boy ilmiy-ma’naviy merosini xalqqa yetkazishi, keng targ‘ib qilishi zamon talabidir.
Bahouddin Naqshband va naqshbandiylik tariqati haqida so‘z ketganda, eng avvalo, turli manbalarda bu ulug‘ alloma haqida aytilgan fikr-mulohazalarga to‘xtalib o‘tish o‘rinlidir.
Ana shunday manbalardan biri, so‘zsiz, ulug‘ mutafakkir Alisher Navoiy bobomizning qator asarlaridir. Shoir ijodida naqshbandiylik tariqati asosiy o‘rin tutadi. Har bir asarining g‘oyaviy mazmuni, ularda ilgari surilgan tasavvufiy qarashlar bevosita uning Bahouddin Naqshband va naqshbandiylik tariqatiga katta e’tibor berganligidan darak beradi. “Lison ut-tayr” dostoni ham bundan mustasno emas.
Asarning “Xoja Bahouddin Naqshband so‘zi fanoyi komil maqomida” bobida shoir ulug‘ allomaga shunday ta’rif beradi:
Xojai oliy sifoti arjmand,
Shah Baho ul Haq vad-din Naqshband.
Chun bu iqlim uza bo‘ldi taxtgir,
Tuzdi yo‘qluk kishvari uzra sarir.
Navoiy ta’kidlashicha, Shoh Bahouddin Naqshband oliy axloqiy sifatlarga ega zotdir. Chunonchi, u zot bu iqlim taxtiga o‘tirgach, ya’ni dunyoga kelgan kunidan boshlab, o‘zini yo‘qlik taxtida ko‘rdi. Demak, Shoh Bahouddin Naqshband hazratlarining eng ulug‘ insoniy fazilatlaridan o‘zligini anglab, xudbinlikdan kechishdir. Shoir fikrini davom ettirar ekan yozadi:
O‘z vujudin pok sayri haqshunos,
Har ne birlakim qilur erdi qiyos.
Ondin o‘zni kam topar erdi base,
Sarvu guldin o‘ylakim xoru xase.
Haqshunos – Allohni tanigan alloma o‘zini nimaga qiyos qilsa, undan past ko‘rar, ya’ni oddiy xas sarv bilan gulning nazdida qanchalik ko‘rimsiz bo‘lsa, u zot ham o‘z vujudini hech qachon biror narsadan ortiq ko‘rmas va butun hayoti davomida shunday kamtarlikka amal qilib yashagan. Agar insonlar o‘z hayotlarini insonparvarlik va bag‘rikenglik asosida qursalar, dunyoda ro‘y berayotgan o‘zaro nizolar, qirg‘inbarot urushlar, o‘tkinchi mol-dunyo uchun qilinayotgan pastkashliklarga barham berilgan, insonlar bir-biri bilan tinch-totuv hayot kechirgan, ona zamin bag‘rida begunoh go‘daklarning qonlari daryo bo‘lib oqmagan bo‘lar edi. Ammo afsuski, bugun dunyoning turli mamlakatlarida bunday mislsiz fojialarning guvohi bo‘lib turibmiz.
Tasavvuf ahli orasida Bahouddin Naqshbandiy hazratlarining: “Musibatlar juda ko‘pdir. Faqat eng buyuk musibat esa vaqtning foydasiz, bekorga ketishidir”, – degan pandu nasihati mashhurdir. Shunga ko‘ra hikoyatda naqshbandiylikning yana bir tamoyili bozgashtga ham to‘xtalib o‘tiladi. Unga ko‘ra o‘zining har bir nafasini nazorat qilgan orif uning biror lahzasi, hattoki, nafas olish va chiqarishning orasidagi onlardan biri ham, g‘aflat bilan behuda o‘tgan bo‘lsa bozgasht qilishi, ya’ni g‘aflatda kechgan har bir ishini qaytadan bajarishi lozimligini ta’kidlaydi.
Zero, ahli Haq – Allohning oshiqlari shu tariqa o‘z vujudini inkor etib, shu sabab bilan budini – borligini nabud – yo‘qlikka almashtiradiki, shoir bu o‘rinda kitobxonlarni naqshbandiylikning yana bir rashhasi “vuqufi qalbiy” – “qalbdan ogoh bo‘lish”ga qaratadi. Bu rahshaga ko‘ra solik hamisha o‘z qalbidan ogoh bo‘lishi, unda kechayotgan har bir o‘y-fikrlarni tartibga solib, hatto xayolan bo‘lsa-da, kibru havoga, manmanlikka yo‘l qo‘ymasligi kerak.
Alisher Navoiy Bahouddin Naqshband hazratlari umrlarining oxirigacha o‘zlarida mujassam bo‘lgan fazilatlarni tark etmaganligi va shu tariqa fano bo‘lganliklarini aytib, shunday yakunlaydi:
Bo‘yla oshom ettilar jomi fano,
Qolmog‘ondin so‘ng asar o‘zdin yano.
Haq vujudidin baqoye topmayin,
Jomi vahdatda liqoye topmayin,
Chun fano xayliga doxil bo‘ldilar,
Boqiyi mutlaqqa vosil bo‘ldilar.
Shoir ta’kidlashicha, Bahouddin Naqshband hazratlari o‘zligidan, ya’ni “men”likning kibru havolaridan kechgan holatda vafot etdilar. U kishining nazarida Haq vujudidan boshqa boqiy bo‘lmadi, o‘zining Haq nazdida hechligini anglab yetdi va fano xayli – ahliga qo‘shilib, boqiyi mutlaq – Alloh visoliga erishdi.
Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonidan olingan hikoyatlar garchi hajman kichik bo‘lsa ham, Bahouddin Naqshband hazratlari ta’limotining eng asosiy tamoyillarini o‘zida aks ettirganligi bilan qadrlidir. O‘ylaymizki, mushtariylar bu asar tahlilini Prezidentimiz farmonlarida aytilgan “tasavvuf ta’limoti tarixi va uning bugungi kundagi ahamiyatini ilmiy tadqiq etish, “Yetti pir” allomalari va aziz avliyolarning boy ilmiy-ma’naviy merosini xalqaro maydonda keng targ‘ib qilish” yo‘lidagi arzimas urinishlarimizdan biri sifatida qabul qiladilar va yo‘l qo‘ygan nuqson-xatolarimizni kechiradilar. Albatta, umid qilamizki, bu borada yanada teranroq qarashlar bilan boyitilgan maqolalar bilan bizni xursand etadilar.
Alisher domla Naimov,
Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari