Madinai munavvara Nabiy alayhissalomning hijratgohlari bo‘ldi, bu pok shaharda Qur’oni Karimning fiqhiy ahkomlariga oid oyatlari nozil bo‘ldi. Ayni shu shaharda Islom dinining tarixiga oid ko‘plab hodisalar bo‘lib o‘tgan. Rasululloh (sollaallohu alayhi vasallam) muborak hadislarining ko‘pini shu yerda aytganlar. Madinai Munavvara Islom davlatining poytaxti, bosh shahri, ilmiy va fiqhiy markazi hisoblanib, sahobalarning kattalari, xalifalarning roshidlari yashagan joydir.
Shuning uchun Madinai Munavvaraning fiqh madrasasi boshqa madrasalarga qaraganda kuchli va mashhur bo‘lishi turgan gap. Albatta, katta sahobalarning bu ma’nodagi hissalari benazir. Ammo Madinai Munavvarada ilmga mutaxassis bo‘lgan va fiqhiy madrasaga asos solgan sahobalarning nomlarini tarixchilarimiz alohida tilga oladilar. Ularning ichida Zayd ibn Sobit va Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhumo o‘zlariga xos manzilaga egalar.
Zayd ibn Sobit ibn Zahhoq Ansoriy al-Xazrajiy roziyallohu anhuning (kunyalari Abu Sa’iyd) ikkita katta fazilatlari mashhurdir. Birinchisi, xalifaning yo‘qligida uning vazifasini vaqtincha bajarib turishlari. Ikkinchisi, Islom davlati poytaxtida tengi yo‘q olim bo‘lganlari.
Ibn Sa’d Amr ibn Diynordan rivoyat qilinadi: “Ibn Umar katta faqihlardan hisoblanar edi”. Ibn Abdul Barr o‘z kitobida yozishicha, Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu shunday degan:
“Ilm uch narsadir: notiq kitob, o‘tuvchi sunnat va “bilmayman”. Ya’ni: Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhuda ilmning ushbu uch turi ham yetarlicha bor edi. U kishi Alloh taoloning kitobini va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlarini juda yaxshi bilar edilar. Shu bilan birga, bilmagan narsalarini ham darhol tan olar va o‘z joyida “bilmayman” deyish bilan fahrlanar edilar. Shu o‘rinda shar’iy dalillarga ham to‘xtalib o‘tsak:
Shar’iy dalillardan murod Qur’oni Karim, Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari tushuniladi. Fariy hukmlardan murod esa shahobcha, kichik ahamiyatli narsalardir.
Shariat ibodat va muomilatlarni o‘z ichiga oluvchi hukmlardir. Lekin oyat va hadislarda zikri kelmagan masalalar ham bor. Bu turdagi masalalarni hal qilishda esa faqihlarga ijtihod eshiklari keng ochilgan. Alloh taologa qurbat hosil qilishning eng ulug‘i bu din hukmlariga insonlarni qiziqtirishdir. Ayniqsa fiqhiy jabhalarda, jumladan, ibodat, amal va muomilat masalalarida aniq bir hujjatga ega bo‘lsinlar. Islom fiqhi zamonlar osha musulmonlarning talablariga javob berib kelmoqda va o‘zining barcha zamonlar hamda makonlarga mos ekanini isbot qilmoqda.
Butun dunyoga mashhur adib va faylasuf Bernard Shou “Men doim islom dinini g‘oyatda ehtirom qilaman. Menimcha, faqat ushbu dingina harakatlantiruvchi kuchga egadir. Va barcha zamonlarda bashariyatning foydasiga xizmat qila oladi”, degan. Ingliz tarixchisi Vilz o‘zining “Insoniyat tarixi ifodalari” kitobida quyidagilarni aytadi: “Yevropa o‘zining idoriy va tijoriy qonunlari bo‘yicha islomdan qarzdordir”. Fransuz tarixchisi Sidyu: “Napaleonning qonuni Imom Molik mazhabidagi “Sharhi Dirdir ’ala matni halil” nomli fiqh kitoblaridan ko‘chirmadir”, deb yozadi. Fiqh fani g‘arbda Islamik Lav, muslim Lav (ingliz tilida), le Droit musulman (fransuz tilida), Islamische Gesetz (nemis tilida ) kabi nomlar bilan yuritiladi.
Fiqh so‘zi atama sifatida Qur’on va hadislarda qo‘llaniladi. Fiqh islom dini vujudga kelib halifalik qaror topishi bilanoq darhol tarkib topgan emas. Fiqhning qaror topishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hadislari va sahobalarning aytgan gaplarini yozib olish bilan birga davom etgan. Zayd ibn Hasanning “Majmul fiqh”, Molik ibn Anasning “Al-Muvatto”, Ahmad ibn Hanbalning “Al-Musnad” kitoblari fiqhga oid dastlabki asarlar hisoblanadi. Ular muayyan tanlab olingan hadislardan iborat edi. Fiqh ilmi X asrga kelib mustaqil fan sifatida shakllangan. Fiqh bilan shug‘ullanuvchi, uni o‘rganuvchi kishi “faqih” deb atalgan. Bunda faqatgina shariat hukmlarini sodda va yuzaki bilib olib, uni yod olish yetarli emas. Balki ularning barcha sabab va hikmatlarini bilmoq va shariat asoschisining maqsadlarini anglamoq zarur hisoblanadi. Shuning uchun shariat hukmlarini sodda uslubda bilgan kishi olim deyilsa ham, faqih deyilmaydi. Faqih olimlarning ta’kidlashicha, ilm va fiqh orasida umum va xususi mutlaq bor, ya’ni ilm umumiy ma’noda, fiqh esa xos ma’noda ishlatiladi. Shu sababli ham faqih olim bo‘ladi, ammo har bir olim faqih emas deyilgan.
Ma’rifat ESONOVA
Xadichai Kubro ayol-qizlar
o‘rta-maxsus islom
bilim yurti talabasi
O‘MI Matbuot xizmati
Ozarbayjon Respublikasi poytaxti Boku shahrida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi (Center for Foresight and Artificial Intelligence – CFAI) hamkorligida “Islom olamini kelajakka tayyorlash: strategik istiqbol qo‘llanmasini taqdim etish va moslashtirish” mavzusida xalqaro anjuman bo‘lib o‘tdi.
Tadbirning ochilish marosimida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi direktori Abdulhakim Al-Senan, ICESCO Bosh direktori doktor Salim bin Muhammad Al-Malik (videomurojaat orqali), Yangi Janub siyosat markazining katta ilmiy xodimi Nuja Shekruni, Turkiy madaniyat va meros jamg‘armasi prezidenti Aktoti Rayimqulova hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi direktori Kais Hammami so‘zga chiqib, strategik istiqbolning davlat boshqaruvidagi o‘rni, sun’iy intellektning imkoniyatlari hamda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish masalalari yuzasidan ma’ruzalar qildilar.
Mazkur tadbir ICESCOga a’zo davlatlarda strategik istiqbolni rejalashtirish salohiyatini rivojlantirish, davlat boshqaruvi va qaror qabul qilish jarayonlariga zamonaviy prognozlash usullarini joriy etish, shuningdek, global o‘zgarishlarga mos yondashuvlarni shakllantirishga bag‘ishlandi. Shu bilan birga, anjuman musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy, madaniy va innovatsion hamkorlikni yanada mustahkamlash, o‘zaro tajriba almashish hamda islom sivilizatsiyasi merosini asrash sohasida qo‘shma tashabbuslarni rivojlantirish uchun muhim muloqot maydoni vazifasini o‘tadi.
Anjuman doirasida ICESCOning Strategic Foresight Guide – strategik istiqbolni rejalashtirish bo‘yicha qo‘llanmasi rasman taqdim etildi. Ushbu hujjat tashkilotga a’zo davlatlarda milliy istiqbolni rejalashtirish imkoniyatlarini kuchaytirish, davlat siyosati, strategik rejalashtirish va boshqaruv tizimiga ilg‘or prognozlash usullarini integratsiya qilishga qaratilgan institutsional dasturiy hujjat hisoblanadi. Shuningdek, tadbir ishtirokchilari mazkur qo‘llanmani a’zo davlatlarning tajribasi, ilmiy yondashuvlari va milliy ustuvor yo‘nalishlari asosida yanada takomillashtirish yuzasidan fikr almashdilar.
Xalqaro anjumanda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy kotibi Rustam Jabborov ham ishtirok etib, “Sun’iy intellekt davrida islom sivilizatsiyasi: merosni asrash, raqamli transformatsiya va xalqaro hamkorlik” mavzusida ma’ruza qildi.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Ma’ruzada sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), raqamli texnologiyalar va virtual muhitlar jadal rivojlanayotgan bugungi davrda islom sivilizatsiyasi merosini asrash va uni kelajak avlodlarga to‘liq hamda haqqoniy yetkazish dolzarb vazifaga aylangani ta’kidlandi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda ishonchsiz ma’lumotlarning ko‘payishi, islomofobiya holatlari va noyob qo‘lyozmalarning xalqaro bozorlarda parchalanib sotilishi kabi omillar madaniy merosni muhofaza qilish sohasida yangi yondashuvlarni talab etayotgani qayd etildi.
– Bugun madaniy merosni muhofaza qilish faqat muzeylar yoki arxivlar vazifasi emas. Bu xalqaro hamkorlik, huquqiy himoya, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt imkoniyatlarini birlashtirishni talab etadigan umumiy mas’uliyatdir. Sun’iy intellekt olimning o‘rnini egallamasligi, balki uning ishonchli yordamchisi bo‘lishi lozim, – dedi Rustam Jabborov.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Shuningdek, ma’ruzada kelgusi 20–25 yilda sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘lyozmalarni raqamlashtirish, tahlil qilish, restavratsiya qilish va turli tillarga tarjima qilish jarayonlarida muhim o‘rin egallashi, muzeylar esa eksponatlarni saqlash joyidan bilim yaratuvchi intellektual markazlarga aylanishi haqida fikrlar bildirildi.
Tadbir ICESCOga a’zo davlatlar o‘rtasida strategik istiqbolni rejalashtirish, madaniy merosni asrab-avaylash, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan samarali foydalanish hamda musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy va madaniy hamkorlikni yanada mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadamlardan biri sifatida e’tirof etildi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati